blog

Bloga

Bloga

Bakardadeak = Soledades erakusketa

Virginia Gil Cousoren “SOLEDADES – BAKARDADEAK” erakusketa ibiltarian 1992 urteaz geroztik Europako hiri ezberdinetan (Londres, Berlin, Bilbo, Madril edo Split) egindako argazkiak biltzen dira. Gizartetik baztertuta dauden pertsonen bizitza, emakumeena bereziki, erakusten diguten argazkiak dira: eskaleak, etorkin ilegalak, prostitutak edo gerrako biktimak.

Erakusketak baztertuta egoteak dakarren pobrezia absolutuan jartzen du arreta eta Europako hiri handietan pertsona hauek bizi duten bakardadea erakusten digu.

Virginia beraren hitzetan: “Europako baztertuen pobrezia eta bakardadearen erretratua egiten saiatzen naiz. Etorkin ilegalak, eskaleak… mamuak bezala, gainerakoen itzalean bizi diren izakiak. Pertsona ikusezinak iruditzen zaizkit ikusten ditudanean, bere ikusezintasunetik atera nahi ditudan sistemaren itzal ilunak. Hortarako formatu handian erreproduzitzen ditut. Bakardadea eta desberdinkeria irudikatu nahi ditut. Atsekabea, pobrezia, ezkutatutako depresioa, barne sufrimendua… “.

“SOLEDADES – BAKARDADEAK” material iraunkor baten gainean (lona) inprimatutako formatu handiko argazkiek osatzen duten instalazioa da. Lonak dimentsio handietan lan egitea posible egiteaz gain, argazkiak kalera edo Ciriza Etxea bezalako lekuetara ateratzearen lana erraztu egiten du. “Formatu erraldoia erretratatzen ditudan pertsonak ikusezintasunetik ateratzeko modu bakarra iruditzen zait. Lonak plastifikatuak daudenez ura eta haizea jasaten dute eta horrek erakusketa hirietako aire zabalean jartzea posible egiten du”.

Ciriza Etxean egindako muntaiarako gainera, Virginiak bideo bat egin du. Trintxerpeko auzotarrei kalean egindako elkarrizketa batzuk azaltzen dira eta bakardadearen esanahiari buruz nola hausnartzen duten ikus dezakegu bertan. Bideo hau etengabe piztuta dago eta ikusleak aukera dauka gogoetak pantaila aurrean entzuteko edo argazkien inguruan paseatzen duen bitartean haiek entzuteko.

Maite Caballero

Bloga

Udaletxea maiztertzan

Udaletxeari buruz hitz egin nahi dugu Adunako udalerriari buruzko lehenengo testu honetan. Izan ere, gela eta areto ugari dituen eraikuntza hau urteetan zehar balioanitzeko eraikina izan dela esan daiteke, hori bai, beti ere Udal administrazioarekin zerikusia duten jarduera desberdinak garatzeko: espetxe, alondegi, liburutegi eta bizileku moduan ere erabilia izan da gelaren bat edo beste. Baina has gaitezen hasieratik, edo hobe esanda, saia gaitezen hasieratik hasten.

Bistakoa da gaur egun ikusten dugun eraikina nahiko berria dela eta obra berriak jasan dituela duela gutxi. Honen adibide ikusgarriena kanpoaldetik fatxadaren kontra duen igogailua izango da, herritarrentzako irisgarritasun baldintzak hobetzeko asmoz eraikia izan dena. Barrualdeak ere aldaketak eduki ditu eta gaur egun ere badaude hainbat proiektu martxan. Azken finean, urteak pasa ahala, herri baten baldintzak eta beharrak aldatuz doaz eta eraikinek ere erritmo hori jarraitu behar dute ahal den neurrian, egoera berrietara egokituz. Egun ikusten dugun Udaletxea 1958 urtean eraiki zen, baina aurretik beste bi eraikuntza zeudela badakigu, gutxienez. Udaletxeari buruzko lehenengo erreferentzia dokumentala 1662 urtekoa da eta horri esker jakin dezakeguna ordurako eraikia zegoela da, ezin dugu jakin noiz izan zen eraikia. Horretaz gain, eduki zituen funtzio desberdinak ezagutzea ere ahalbideratzen gaitu testuak, izan ere, Udalaren ohiko funtzioak betetzeaz gain, bertan zeuden botika, errematean ipintzen zen ostatu bat eta herriko espetxea edo ziega. Normalena zen azken hau Udaletxean egotea. Tamalez, eraikin honek XVIII. mendearen lehenengo erdialdean sute desberdinak sufritu zituen eta berria eraiki behar izan zen 1748 urte inguruan. Bigarren eraikuntza honek 1958 urtera arte iraun zuen zutik, hau da, gaur egun ikus dezakeguna eraiki zen arte.

Dirudienez, bigarren eraikuntza honetan, beheko solairuan biltegi bat egoteaz gain, ukuilu bat ere bazegoen. Bestalde, ziega eta ostatua mantendu egin ziren, azken hau errematean jartzen zelarik.

Gauzak horrela jarraitu zuten eta 1911 urtean esku artean dugun dokumentua idatzi zen. Urte horretako abenduaren 30ean Adunako alkatea zen Donato Gorostidiren eta Jose Amenabarro y Arrizubietaren arteko maiztertza hitzarmen hau sinatu zen. Bertan maiztertzaren betebeharrak eta baldintzak zehazten dira. Maizterra oraingoan, Ikaztegietako 26 urteko bizilagun bat da, eta bukaeran aipatzen denaren arabera, ez du idazten jakingo, beste pertsona bati eman behar baitio baimena kontratua bere ordez sinatzeko. Udaletxearen maiztertza errematean jartzen dela aipatu dugu, kasu honetan, azaroaren 26an ospatu zen enkantea eta Josek urtero 200 pezeta ordaintzeko konpromisoa hartu zuen.

Esan beharrik ez dago ez zela udaletxe osoa alokairuaren helburu, baizik eta zati bat bakarrik, Udalak erabiliko ez zituen gelak esate baterako. Hauek kontratuko baldintzetan zehazten dira. 7 dira Josek bete beharko dituen baldintzak, lehenengoa 4 urteko maiztertza betetzea izango delarik. 4 urtero errematean jartzen da alokairua, nahiz eta pertsona berdinak irabaz dezakeen behin eta berriro. Badaude Artxiboan 1855 eta 1869 urteen artean Lucas Iturrik sinatutako kontratu desberdinak. Aztertzen ari garen kasua, 1912ko urtarrilaren 1ean hasi eta 1916ko urtarrilaren 1ean amaituko da. Bigarren baldintzak ondorengoa dio:“El rematante deberá mantener a
su cuenta los musicos juglares y tambor que asistan a las funciones que
celebra el Ayuntamiento por la Asuncion de Nuestra Señora en los dias
desde el 14 por la tarde hasta la noche del 16 de Agosto, con inclusion
de cama, por cada uno de los cuatro años”, hau da, Adunako herriko jaietan, Jasokundearen jaietan, maizterra musikariez arduratu beharko da, horiei ostatu emanez herriko jaiak irauten duten bitartean.

Hirugarren baldintza, baldintza baino, zehaztasun bat dela esan daiteke. Horren arabera, Udalaren lurretan frutarbolak landatu ditzake nahi izanez gero, baino zuhaitzetatik lortzen duenak ez du errematean eraginik edukiko. Laugarren puntuan udaletxeko gelak aipatzen dira, zeintzuk erabili ditzakeen eta zeintzuk ez. Honi esker badakigu Joseren aurretik beste pertsona bat egon zela maizter bezala gela horiek okupatzen eta libre utzi behar dituela aretoa, bigarren solairua (lehen, herriko irakaslearen gela zegoen bertan) eta etxabeko denda ere, alondegiaren funtzioa betetzen baitu. Bosgarren baldintzak, maizterrak Udalbatzarraren bilkuretarako aretoa prest eduki behar duela dio. Udalbatza gauez biltzen bada, argi bat piztu beharko du eta astero erratza pasa beharko du garbi mantentzeko. Seigarren puntuak errematea noiz ordaindu behar duen zehazten du eta azkenak, kontratuaren gastuak maizterrak ordaindu behar dituela eta kontratua amaitzean itzuliko zaion berme bat jarri behar duela agintzen du, 250 pezetako bermea konkretuki. Bukatzeko, kontratuan parte hartzen duten guztien sinadurak aurkitzen ditugu: alkatearena, idazkariarena eta Joseren partez, Jose Mª Mugicarena.

Ikusten dugu beraz, Udaletxeko solairu eta gela desberdinetatik mota guztietako pertsonak pasa direla helburu anitzekin: irakasleentzako, ostatu emateko, alondegirako, ziegarako,… erabili izan dira. Gaur egun ordea, gela guzti horiek Udal teknikari desberdinek betetzen dituzte, baita ere Adunako Udal Artxiboak, bi zatitan banatuta dagoelarik, bigarren solairuaren eta ganbararen artean.

Amaia Mendizabal

Bloga

Yeribar de Susso en Asteasu

Artxiboetan gordetzen den dokumentazioa mota askotakoa da eta informazio desberdin asko eskaintzen du. Dokumentazio zaharra izaten da gehien nabarmentzen dena, ezagutzen ez dugun jendea eta gizartea hobeto ezagutzera ahalbideratzen bait gaitu. Gainera, nahiz eta idazteko momentuan testu bakoitzak helburu bat eduki, bere baitan datu interesgarri ugari gordetzen dute. Pentsa dezagun adibide bezala, bi pertsonen arteko kontratu batean. Bertan, kontratuan parte hartzen duten pertsonen (eskribaua eta lekukoak barne) izen abizenak eta bizitokia aipatzeaz gain, askotan lanbideak ere adierazten dira, beraz, informazio pertsonal asko eskaintzen dute, kontratua egiteko prozesu juridikoa islatzeaz gain. Datu guzti hauei esker, ikuspegi desberdineko ikerketa lan asko egin daitezke, horien artean zuhaitz genealogikoak aurkitzen direlarik.

Asteasuko Artxiboan fondo historiko aberatsa gordetzen da XVI, XVII eta XVIII mendeetako dokumentu asko bait dauzkagu. Horien artean, ezkontza kontratuak, pertsonaia batzuen testamentuak (beste berri batean aztertu genuen Juan de Bulanorena bezala), aiton-semetzak eta eskritura gutxi batzuk ditugu. Erregistro zibiletatik eta elizbarrutietako artxiboetatik lortu dezakegun informazio guztia batu ondoren, aiton-semetzak oso erabilgarriak dira ikerketa genealogikoak aurrera eramateko. Familia edo leinu baten odol garbitasunaren frogagiri ziren eta eskatzaileak hiru belaunaldiz frogatu behar zuenez bere arbasoen jatorria kaparetasuna lortu ahal izateko, mota honetako ikerketetarako oso erabilgarriak dira.

Dokumentu horiek familien noblezia maila islatzen dute eta askotan, kaparetasunaren eskatzaileek euren abizenaren oinetxera atzera egin nahi izaten zuten odol garbitasuna frogatzeko. Izan ere, oinetxeak leinuen abizenen jatorri dira, hau da, familiek jatorrizko oinetxetik hartzen dute abizena, horregatik da hain garrantzitsua kaparetasun auzietan atzeraino iristea.

Asteasuko Artxiboan 1649 urtean idatzi zen zerrenda bat dugu, non Gipuzkoako oinetxe desberdinak aipatzen diren (sig.: 267-17). Ez dira familia guztien izenak agertzen noski, baina bai mordoxka bat.

Dokumentu honek, orrialde bat besterik ez bada ere, oso informazio interesgarria jasotzen du bere baitan. Esan bezala 1649 urtean idatzia izan zen, abuztuaren 17an konkretuki, Joan de Alzola eskribauaren eskutik. Bukaeran irakurleari jakinarazten dio beste dokumentu zaharrago baten kopia dela “Yo Joan de Alçola escriuano del Rey nuestro señor y del numero de la alcaldia mayor de Aiztondo asiente en este papel de un papel biejo y antiguo que se hallo en la cassa solar y palacio de Lizaur”. Zoritxarrez, ezin dugu jakin zein urtekoa izango zen aipatzen duen paper zahar hori.

Testu honetan beraz, XVII. mende erdialdean Gipuzkoan zeuden Ahaide Nagusiak eta oinetxeak aipatzen dira, izenburu bezala “Las cassas solariegas y Parientes mayores de la muy noble y mui leal Poruincia de Guipuzcoa” duelarik. Honen ondoren 52 izen adierazten dira bi zatitan bereiziz. Alde batetik, eta beste batzuen artean, Lazcano (Lazkaon), Olasso (Elgoibarren), Balda (Azkoitian), Zarauz (Zarautzen), Iraetta (Aizarnan), Amezqueta (Amezketan), San Milian (Zizurkilen), Achega (Usurbilen), Ugarte la de Oyarçun (Oiartzunen), Çumaya (Zumaian) edo “En el Valle […] de Leniz son” Galarça, Otalora, Arcarasso eta Uribe (Leniz bailaran) familiak aipatzen ditu. Bigarren zati batean, desberdinduta, aipatzen ditu Açelayn (Sorabilan), Emparan (Azpeitian), Olazaual (Altzon), Azcue (Ibarran), Lili (Zestoan) edo Legazpia (Zumarragan?). Azken hauen artean aipatzen da guri gehien interesatzen zaigun oinetxea: “Yeribar de Susso en Asteasu”.

Leinu desberdinen arteko liskarrak oso ohikoak izaten ziren, hauetatik famatuenak Oinaztarren eta Ganboatarren artekoak izanik, XV. mendeko Bandoen Gerren protagonista nagusiak. Nahiz eta hauek zehazki testuan ez agertu, gerra edo istilu horietan parte hartu zuten Ahaide Nagusi eta oinetxeak bai irakur ditzakegu: Lazkaotarrak, Amezketatarrak, Alzegatarrak, Unzuetatarrak, Murgiatarrak edo Baldatarrak baten edo bestearen alde egon ziren garai horretan. Dena den, liskar horiek XIV eta XV. mendeetan gertatu ziren, hau da, testu hau idatzi baino bi mende lehenago. 1649 urterako ordea, giroa askoz lasaiagoa zen.

Dokumentuaren beheko aldeko ezker aldeari so eginez gero, ohar moduan idatziriko beste testu txiki bat irakurri daiteke eta bertan, arreta erakarri digun bigarren ekarpena dugu: Asteasuko Yeribar de Susso familiaren armarria deskribatzen digu eskribauak. Armarriak familia nobleen irudi izango ziren, euren ikur bezala. Yeribar familiak Asteasun botere handia aintzinetik eduki zuela badakigu, izan ere, gure Artxiboan gordetzen dugun XVI. mendeko auzi batetan (sig.: 59-01), Juan Lopez de Yeribarrek auzi bat aurkezten du Asteasuko biztanleek euren haziak beste errota batetara eramaten dituztelako berera eraman beharrean. Auzi horrek 1399 urteko kontratu bati egiten dio erreferentzia, orduan hitzarmen bat idatzi baitzen herritarren haziak Yeribar familiako errotara eramateko. Familia honen armarriari buruz, Joan de Alzolak ondorengoa dio: “Las armas de la cassa solar de Yeriuar de susso en Asteasu son dos jabalis, un lebrel y dos coraçones en campo de plata. Un castillo con su torreon eminente y dos leones que abraçan el escudo por ambos lados”.

Gaur egun Yeribar de Susso baserria Ibargain edo Ibargaraikoa bezala ezagutzen dugu, baina tamalez, testu honetan deskribatzen den armarria dagoeneko ez dago ikusgai eraikuntzaren fatxadetan.

Amaia Mendizabal

Bloga

Libro de historia

OHO ere ez genuen egin, EGB baizik. Iristear ziren fisika eta kimika ikasteko liburu berri zoragarriak, izen alemaniarra, tapa gogorrak, beltzak, irudiz eta ariketaz josita. “Cosmos” zaharra atzean utzita, frantseseko sonimagek ·écoutez et répetez- bi bobinadun grabazioa zuen; laster Sorian jaiotako irakasleak euskara irakasten hasiko zen, Jalgi Hadi lagun “ama nor da bi emakume dira”…

Eta hara! gogoan betiko iltzatua geratu zaigun liburua gomendatu nork eta zeinek!. Nola ote posible hamar urtetako haurrak ginen horiei politikoki gogor xaxatzen gintuenak horrelako irakurketa iradokitzea? Eta, sinestu, xaxatzeak ez du esan nahi pedagogia egiteak.

Historia liburua. Komikia zirudien. Ez zen testu liburua. Historia gordina kontatzen zuen, Mendebaldeko Zibilizazioaren Historia gore xamarra baita. Kapitala, lanaren antolaketa, mundu-ekonomia, ekoizpena… gure ingurune industriala hobetzo ulertzeko tresna bikaina; egunkarian irakurtzen eta irakurriko genuena ulertzeko gida ezin hobea.

Hamar urtez ezin dena ulertu, SESBi kritika Argel, Kuba, Txina aldarrikatu behar nola ote? Amilcar Cabralen atzetik Sankara eta Lumumba topatu genituen; baina Mandela beranduago agertu zen gure munduan. (Kasrils are beranduago).

Adinean aurrera joan ahala jabetu gara: sasoi hartan haur harengan mundua ikusteko finkatu moldea lagun izan zaio egundaino. Zer esanik ez, Historia ulertzeko edo Historian gure protagonistak identifkatzeko.

Annika Elmqvist, Gittan Jönsson, Annmari Langemar, Pål Rydberg. Laukote honek gerora Laboak Brechti ahotsa jarriz kantatuko zuena aurreratzen zigun. Eta lagunei liburuetan sinatzerakoan NG-ri lapurtu eta idatzitakoarekin bat egin zuen: Irakatsitako Historia Hiltzaileek idatzi zuten eta ikasi genuena sinetsi ere egin genuen.

Ogibidea ez ote genuen aukeratu César Viguerari esker (-http://www.viguera.com-)

David Zapirain

Bloga

Basoaren arriskuak: otsoen aurkako ekimenak

“Handia” filma bolo-bolo dabil azkeneko asteotan. Filmak lortutako arrakastak euskarazko euskal zinemari ekarpen itzela egin dio. Hamaika esparrutan lortu zituen Goya sariak, ondo mereziak. Pelikularen girotzea sekulakoa da, baserriko bizitza miserablea (gaur egun batek baino gehiagok irudikatzen duen bukolikotasunetik aldenduta), ohiturak, gerraren gogorra… Ildo honetatik, filma hasieran azaltzen den eszena bati erreparatu genion: Martin anaiak otsokumea hartzen duen horri, hain zuzen ere. Atentzio handia eman zigun, izan ere, garaiko giroaren adierazle bikaina iruditu zitzaigun. Bati baino gehiagori arrotza irudituko zaio, baina duela ez asko, gure basoak halako animalien bizileku ziren.

Hilabete hauetan plazaratu ditugun artikuluen artean, basoarekin zerikusia zuten hainbat aditzera eman ditugu; besteak beste, gizakiaren jardunaren ondorioz sortutako suteek eragiten zituzten kalteak hizpide izan dira. Ez ziren, ordea, arrisku bakarrak. Pentsa daitekeenez, baso eta oihanak hamaika motako piztien bizitoki ziren, eta gizakiaren presioa geroz eta gertuago pairatzen zuten heinean, abere eta aziendei kalte nabarmenak eragin zizkieten. Horregatik, “Handia”-ren otsokumea aintzat hartuz, Oiartzungo kasua ere jorratzen duten azken ikerkuntzetan oinarrituz (1) eta akten hustuketa ardatz izanik, Bailaran, XVII. mende eta XVIII. mende hasieran bizi zen egoerari buruz galdetu diogu geure buruari.

Otsoak XV. mende amaieran

Datuak eskutan, basapiztien artean otsoek izan zuten protagonismorik nabarmenena. Azeri, azkonar, basakatu, erbiñude, hartz, katamotz, lepahori edo bestelako basa-haragijaleen inguruko berririk apenas dugun. Egia da, ordea, berri horiek denbora tarte jakin batera mugatzen direla. Etorkizunean burutuko diren akten hustuketa lanek ikuspegi zabalago bat izaten lagunduko digute, baina orain dugun informazioarekin, otsoen arriskua XVIII. mende hasieran, 1700tik aurrera, bereziki larria izan zela ematen du. Hori azalduko lukeen faktoreetako bat gerra egoera litzateke, Ondorengotza Gerrarekin, hain zuzen ere. Halako garaiek, basoetan ematen zen giza-jarduna apalduko dute eta beraz, bizitza basatiak aurretik galdutako lekua berreskuratuko zukeen. Hainbat egilek prozesu hori bera XIX. mendean eman zela aipatzen dute, baita Oiartzunen bertan ere. Dena den, ohartu beharra dago penintsulan izan ziren arazoak otsoen inguruan ditugun berriak baino beranduago hasi zirela eta beraz, otsoen gaineko kezkek beste faktore batzutan izango zuten oinarria.

Arrazoia edozein delarik ere, bizitza basatiak gure gizartean beti izan zuen lekua duela gutxi arte; gizakia, zibilizazioa eta hiri mundua landa, mendi eta basoen ondoan zeuden. Harreman horretan talkak sortzen ziren. Hasiera batean, gizakiak begiz jo zuen animalia hartza izan zen; handiena eta indartsuena izaki, kalterik ikusgarrienak berak sortzen zituen. Haren aurkako ekimenak XVIII. mendean apaltzen joan ziren, kopurua gutxitu ahala, eta azkena XIX. mende erdialdean ehizatu zen. Hartzaren ondoren, otsoa izan zen gizakiaren jo-puntu nagusia. Oraindik XX. mende hasierako hamarkadetan gure mendietako animalia genuen, ordurako Aizkorri, Aralar eta Iparralde eta Hegoaldeko mugan zebilelarik (2).

Udal-aktez gaindi, Oiartzungo bestelako dokumentazioak ere hainbat datu eskaintzen dizkigu. XV. mende amaierako Errenteria eta Bailararen arteko mugarritzean, adibidez, Olaberriaga inguruetatik gertu zeuden mugarrien artean, bat otso-zulo baten ondoan zegoen: “’d’este dicho mojón a otro mojón qu’está entre dos caminos, junto a vna cueba de lobos…”. Askoz adierazgarriagoak dira, ordea, 1501eko ordenantzek dakarzkiguten berriak. Bertako 55. tituluak otso eta azeriei leku egiten die, haiek ehizatzeagatik sariak adostuz: otso heldu bakoitzeko, dukat erdia; harrapatzen zen otsokume bakoitzeko, dukat erdia; azeriko, aldiz, 3 txanfoi t’erdi. Ez hori bakarrik. Adierazgarriena ondoren ezarritako neurria da, animalia horiek oso ugariak zirela islatzen baitu. Ordenantzek urtean hiru egunez ehizaldi bana egingo zirela xedatu zuten, goizetik gauera arte iraungo zutenak. Ez zen nolanahiko ekimena, gainera. Ordenantzaren arabera, jarduna 80-100 lagun inguruk burutuko zuen, lau taldetan banatuak. Ordurako otsoak eta azeriak oiartzuarren helburua baziren ere, bazegoen bestelako piztien arriskurik, hartzak kasu. Egia da, hauen erasoaldiak urriagoak zirela, baina LXVI. ordenantzak horien inguruan aipamena egitea (otso, hartz eta “antzeko animaliek” egindako erasoak), noizean behin begiztatzen zirenaren isla dakar.

Gorenaldia XVIII. mende hasieran

Aipatutako datuez gain, udal aktetan azaltzen zaizkigun lehenengo berriak Lesakako udalbatzak Oiartzungoari bidalitako gutunei esker dakizkigu. 1696ko urtarrilaren 14an (A-1-9-1, 42 au.) herri nafarrak, egindako ehizatzearen berri eman zion Bailarari.

Handik ia urtebetera, 1696ko abendu eta 1697ko urtarrila bitartean, bi herriek hainbat gutun bidali zioten elkarri (A-1-9-2, 11 au.-11at.). Agidanez, Lesakak laguntza eske idatzi zion Oiartzuni, Anizlarrea inguruetan otsoek sortutako arazoak zirela eta. Zehazki, animalia horien aurkako uxaldian laguntza eman ziezaioetla eskatzen zuen. Oiartzunek proposamena ez zuen gaizki ikusi, eta gaia jorratzeko alkateak eta hainbat auzo bidaliko zituela adierazi zion.

Egoera bertsua azaltzen zaigu urte gutxiren buruan. Esan bezala, 1700 urtetik aurrera izan zen otsoen jardunaren gorenaldia. Udalbatzak orduko urtarrilean idatzitako hitzak, behintzat, ezin argiagoak dira:

“hauiendo reconocido los muchos y continuos daños que haçen los lobos en juridiçión de este dicho Valle y su contorno a los ganado de sus vecinos que ha llegado el aumento y rabia de aquel género de animales que aun de día ban acossando a los reuaños a vista de los pastores y raro es la cría de la yegua que dejan de comer” (A-1-10-2, 22 au.)

Horretarako ordura arte erabilitako prozedurak erabili ziren, otsoak hiltzeagatik sariak ematea, horretarako, abeltzainei eta eliz-kabildoari diru-laguntza eskatuz. Ez ziren, ordea, neurri bakarrak izan; bestelakoak abian jartzeko asmoak ere agertu ziren. Eta hauetan, egoera oso samurra ez zenaren zantzuak ageri dira.

Ordurako, urte batzuk lehenago Lesaka eta Oiartzunen artean ikusten genuen laguntza hura, hedatzeko bidean zen. 1700ko urtarrilean, Bailarak ehiza lanetan aritzeko laguntza eskatzea adostu zuen, oraingoan deialdia hainbat herritara zabalduz: Lesakaz gain, Arantza, Igantzi, Astigarraga, Irun, Errenteria eta Goizuetari asmoen berri eman zitzaien. Guztiei gutunak zuzendu zitzaizkien eta ordainetan, jakinaren berri emateagatik, horiek esker-ona azaldu zioten Bailarari, ahal zuten horretan lagunduko zutela adieraziz. Salbuespena Errenteria izan zen: otsailaren 3an bidalitako gutunean parte hartzeari uko egin zion, pairatzen zuen diru eskasia zela eta.

Goizuetak, aldiz, erantzun interesgarria eman zion. Otsoak eta bestelako piztiak ehizatu zituztenei saria emateko asmoari baiezkoa emateaz gain, eta halako lanak hobeto antolatze aldera, Lesaka, Arantza eta Aranorekin elkarte edo batasun bat sortzeko proposamena luzatu zuen:

“y porque padecen el mismo daño que V. M. y yo las villas de Lessaca, Aranaz [hau da, Arantza] y Arano, sería bien participarles esta noticia para que entre todo estos pueblos circunvecinos se otorgue vna escritura de Unión para este efecto”.

Asmoek aurrera egin zuten, eta ekimena abian jartzeko Artikutzan hainbat bilera egin ziren. Horietan adierazgarriena otsailaren 15ean ospatutakoa dugu (A-1-10-2, 36 au.), otsoak ehizatzen zituztenei eman beharreko sariaren inguruan aritzeko burututakoa. Astebete lehenago, Oiartzunek eta Lesakak batzarra ospatu zuten leku berean, baina bigarren honetan partaidetza nabarmen hazi zen: bi herri horiez gain, Arantza, Igantzi, Astigarraga, Goizueta, Arano eta Orreagako Kolegio-etxeetako ordezkariak joan ziren. Iruni ere proposamena luzati zitzaion baina ez zuen ageriko asmorik agertu, bertako abeltzainek otsoek eragindako kalterik aspaldidanik pairatu ez zutelako (A-1-10-2, 50 au.). Helburua, otsoak ehizatzeko Elkarte bat sortzea zen.

Irunek esandakoek, dena den, salbuespena ematen dute. Bestelako datuekin alderatzen baditugu, Gipuzkoan bizi zen egoera guztia lasaia ez zela ikusiko dugu. Nafarrak ez ziren izan kezka nabarmenak plazaratu zituzten herri bakarrak; gipuzkoarrek ere, beste horrenbeste egin zuten. Otsoak ia nonahi ikus zitezkeen. 1701eko apirilaren 8an, larunbat goizean, adibidez, Lezoko auzo batzuek Jaizkibelen animalia bat ehizatu zutenaren berria ere badugu (A-1-11-1, 90 au.-at.):

“…que algunos vezinos de Lezo, ayer, día sáuado, a cossa de las nuebe horas e la manana, han muerto vn lobo en el partido que llaman Gaizquibel…”

Halaber, badakigu Gipuzkoako herrien artean ere, otsoak ehizatzeko elkarteak sortzeko asmoak zeudela. Astigarragak martxoaren 5ean Oiartzuni zuzendutako gutunean, Altza, Amasa, Andoain, Errenteria, Hernani eta Irunen artean halako ekimena bultzatzeko asmoak agerian uzten zituen (A-1-10-2, 60 au.).

Oiartzun eta Nafarroako herrien arteko Elkartea (1700)

Herri gipuzkoar horien asmoak zertan gelditu zen ez dakigu, baina Oiartzun eta herri nafarren artekoak, esan bezala, aurrera jarraitu zuen. Elkartea, 1700 urteko martxoaren 9an Artikutzan ospatu zen batzarrean sortu zen (A-1-10-2, 62 au.-64 au.). Oiartzunez gain, batasun horretan Lesaka, Goizueta, Arantza, Arano, Zubieta herriak eta Anizlarrea barrutiko abeltzainak zeuden. Helburu nagusia otso eta bestelako piztiak ehizatu eta harrapatzeko kontuak arautzea zen, egoera ez baitzen bat ere samurra: “hauer esperimentado los considerables daños que hazen los louos y otras fieras en los ganados de las juriziciones de las dichas repúblicas y partes circunvecinas (…) para matar y espeler las fieras y en particular para que los cazadores se esfuercen a hacer salidas…”.

Zazpi kapituluz osatutako hitzarmenak, ehiza-sarien inguruko kontuak biltzen zituen bereziki. Elkartea zortzi urteko epeaz egongo zen indarrean, 1708 urte amaiera arte (7. kapitulua) eta sei herriz eta eskualdeko abeltzainez osatua bazegoen ere, aurreikusitako epean kide gehiago sartzeko aukera adostu zen (6. kapitulua).

Ia kapituluen erdia, hiru, sarien ingurukoak ziren. Hauen arabera, otso edo hartzen bat ehizatu edo hiltzen zuenari 28 pisu nafar emango zitzaizkion (1. kapitulua); ehizatu edo harrapatzen zen otsoko edo hartz-kume bakoitzeko, berriz, 3’5 pisu jasoko zituen. Azken kapitulu horrek hainbat zehaztapen zituen: hiru kume baino gehiago harrapatuko zituenari bikoitza emango zitzaion, 7 pisu alegia. Kopuru hau finkoa zen; hau da, ez zen gehiago ordainduko lautik gora kume atxikitzen bazituen (2. kapitulua).

Hitzarmenaren hirugarren kapituluak, aldiz, tigreak ehizatu edo akabatzen zuenaren saria xedatzen zuen. Lan hori egiteagatik, 7 pisu jasoko zituen. Azken eskupeko horren eta otso edo hartzak harrapatzeagatik ematen zirenen arteko desberdintasun nabarmena, animaliek eragindako kalteekin zerikusia izan zuelakoan gaude; ustezko “tigre” horien erasoen ondorioak, beste bi animaliekin alderatuta, askoz txikiagoak zirela islatuko luke. Eragina horren larria ez izateko arrazoiak hainbat izan zitezkeen. Batetik, “tigreak” urriagoak zirelako; bestetik, eta gure ustetan aintzat hartu behar dena, animalia horiek besteak baino tamaina txikiagoa zutelako. Izan ere, “tigre” izenaren atzetik ez dugu Asia aldeko felido handi eta marraduna ikusi behar; aitzitik, kontzeptuaren atzetik basakatu edo katamotzei erreferentzia egiten zitzaien.

Dirua jasotzearen kontua oso arautua gelditu zen hitzarmenaren 4 eta 5. kapituluetan. Ehiztariak, egindako harrapatzearen berri eman behar zuen eta horretarako, burututako ehiza edo atxikitzea 24 orduko epean jakinarazteko betebeharra zuen, bere jarduna gauzatu zuen jurisdikzioko alkatearen aurrean. Udal-epaileak lekukotza edo frogaketa egingo zuen ehiztariak jakinarazpena egin eta zortzi eguneko epean, azken horrek azaldutakoa egia zen ala ez jakiteko asmoz. Bestalde, ehiztariei beste betebehar bat jarri zitzaien: eskupekoa jasotzen zuen azken udalerrian ehiztariak larrua eta kumeak utzi beharko zituen.

Hainbat herri biltzen zituen elkarteez haratago, herri bakoitzak berezko neurriak hartu zituen. Oiartzun eta herri nafarrek sinatutako agiri horretako zazpigarren kapituluak, adibidez, otso ehizarako ehizaldiak errepublika bakoitzaren esku uzten zuen. Horrez gain, bestelako ekimenak izan ziren eta herri batek ingurukoei horien jakinaren berri ematen zien, bereziki jarduna mugakide ziren eremuetan eman behar bazen. Lesakak, adibidez, 1704ko apirilean bere eta Oiartzunekin muga egiten zuten lurretan lau ehiztari eta bi artzakur jarriko zituela jakinarazi zion Bailarari, otsoek eragindako kalteak saiheste aldera (A-1-12-1, 156 au.).

Ehiztarientzako lan-sariak

Bailarako abeltzainek edota aziendak zituen orok ehiza-sariaren ordainketan parte hartu behar zuen, udalbatzak adosten zuen diru-kopurua emanez. Sistema hori aitzindari moduan jarri dezakegu, mende luze beranduago iraun ez ezik, zabaldu egin baitzen. Horren arabera, ehiza-saria ordainduko zutenak abeltzainak izango ziren (3). 1704ko martxoan, adibiez, (A-1-12-1, 78 au.-at.), pertsona bakoitzak jarri beharreko dirua ezkutu laurden bat izan zen, aurreko bi hilabeteetan harrapatutako lau otsoengatik ehiztariei zor zitzaiena ordaintzeko 1705ean, berriz, abeltzain bakoitzari erreal-zilar bat ordaintzea egokitu zitzaion (A-1-12-2, 156 au.).

Hori bideratzeko, Oiartzunek biltzaileak izendatu zituen. 1704ko martxoan hamazazpi izan ziren hautatutakoak, Arkotz, Ergoien, Bidasorogarrika, Torresaran, Elbarren, Altzibar, Iturriotz eta Elizalden jarduteko. Adostutakoaren arabera, hamabortz eguneko epean, bildutako dirua udaletxean entregatu beharko zuten. Baina sariak kobratzearen antolaketa ez zen horietara mugatzen. Urte hartako apirilean Bailarak 1700eko elkarteari lotutako bi diru-biltzaile izendatu zituen (ald. A-1-12-1, 133 at.-134 at.), hautatuak Sebastian eta Erramus Lekuna izan zirelarik. Hauen lana, ehiza-saria bilketaren ikuskatzean zetzan eta horrez gain, auzuneetako arduradunak, dirua bi biltzaile horiei entregatu behar zieten. Ondoren, Lekunatarrek bilketaren nondiknorakoa azaldu behar zuten, zordunak dirua ordaintzera behartuz (A-1-12-1, 143 au.-144 at., 208 au.-209 at.).

Agidanez, sari-bilketa egitea ez zen beti gauza erraza izan, eta kontrol zorrotza mantendu nahi izan zen. Bikarioari 1700. urteko apirilean idatzi bat zuzendu zitzaion, abeltzainek, otsoen ehiza-sariagatik zegokien ekarpena egin zezatela jakinarazi zezan (A-1-10-2, 89 au.-89 at.). Antzeko kontuak ageri zaizkigu 1705 urtean ere eta akta-liburuetan 1704-1706 arteko zerrenda edo erroldak biltzen dira, otso ehiztariei eskupekoa ordaindu zuten eta ez zutenen abeltzain edo jendeari buruzkoak (A-1-13-1, 184 au.-190 at.; A-1-12-2, 371 au.-374 au.).

Iago Irixoa

(1) Hauen artean, zalantzarik gabe, azpimarragarrienak Alvaro Aragonek burutu dituenak ditugu. Ikus bere La ganadería guipuzcoana durante el Antiguo Régimen. Bilbo: EHU, 2009, 259-267 orr. eta Abeltzaintza Oiartzunen XX. mendearen hasiera arte. Oiartzun: Oiartzungo Udala, 2013, 100-104 orr. Bitxia bada ere, egileak ez zituen aurkeztuko ditugun hainbat datu aipatu.

(2) Ald. MÚGICA, S.: “La caza del lobo en nuestras montañas”. In: Euskal-Erria, XXXII (1895) bereziki 233-243 orr., bereziki azken hori.

(3) ARAG�”N RUANO, A.: La ganadería…, aip. lan., 263-264 orr.; ARAG�”N RUANO, A.: Abeltzaintza Oiartzunen…, aip. lan., 101-102 orr.

Bloga

Gaua argitzea ogibide zenekoa

Neguak
iluntasuna dakar gure egunerokora. Eguzkiaren argi izpiek gero eta ordu
gutxiago argiztatzen dute eta eguna iluntasunean murgiltzen da. Neguak
barru giroa ekartzen du gurera, baina ez hotzak epelean egotera
gonbidatzen gaituelako bakarrik, argitasun ezak ere gure bizi-senean
eragiten duelako baizik. Izan ere, iluntasunak arriskua dakar eta
argitasunak segurtasuna. Iluntasunak trabak sortzen dizkigu, ikusteko
zailtasuna sortzen baitu. Bestalde, iluntasuna gaizkileen lagun ere
bada, iluntasunak ezkutatzen eta beren asmoak erraztasun handiagoz
gauzatzen laguntzen baitie.

Gaur
egun, gaua argiz betetzeko ahalmena dugu elektrizitateari esker.
Elektrizitaterik ez zegoenean, ordea, kalea argiztatzen zuten
argiontziak zaintzea beharrezkoa suertatzen zen. Gauetan segurtasuna
bermatu ahal izateko argiontziak zaintzen jarduten zuten farolariek.
Gaur, beraz, galdurik dagoen lanbide baten inguruan jardungo dugu.

1848an
probintziako agintari politiko gorenak Zumaiako alkateari hiribildua
argitzeko 4 argiontzi berri erosteko baimena eman zion, argiontziak
erosi eta behar zen lekuan jartzeko 672 errealeko gastua izatearen
baldintzarekin. Urtebete geroago, hiribildua iluntasunetik aterako zuten
7 argiontzi zeuden Zumaian. Egoera berri horrek kale argiteria arautu
eta argiontziak zainduko zituen norbaiten beharra sortu zuen.

Kale
argiteria udazken eta neguan piztea adostu zuen udalbatzak:
urtarrilean, otsailean, martxoan, urrian, azaroan eta abenduan. Urteko
sei hilabete horietan argiztapenak 5 ordu iraun behar zuen gutxienez.
Zeregin horretarako Jose Txapartegi izendatu zuten aho batez. Haren
soldata urtean 800 erreal kuartokoa izango zen, lau hiruhilekotan
zatitua. Soldata horrek, Txapartegiren lanaz gain, hiribildua
argiztatzeko beharrezkoa zuen materialaren kostua ere barne hartzen
zuen. Hau da, argiztapenerako olioa eta metxa eta argiontzien
mantentzerako beharrezkoak ziren kristal, hodi, ontzi, eskala eta abar
bere soldatatik ordaindu behar zituen Txapartegik.

Jose
Txapartegik kargua hartu eta bost urte geroago, kale argiteriaren
egoera tamalgarria zela dirudi. Zumaiako sindikoak jakinarazi zuen
argiontzi gehienak arratsaldeko 8tarako itzaliak zeudela eta horren
aurrean udalbatzak nolabaiteko erabakia hartu behar zuela. Egoera
errepikatu ez zedin, aurrerantzean gaueko 10ak baino lehen itzalita
zegoen argiontzi bakoitzeko farolariari 20 errealeko isuna jartzea
adostu zuten. Arazoak, ordea, ez ziren hor bukatu.

1865ean
kale argiteriaren egoera tamalgarria zen berriro ere. Oraingoan,
farolariari isuna jarri beharrean, petrolioaren kontsumoa eta
argiontzien gainerako mantentze beharrak aztertu eta lanpostua enkantean
ateratzea adostu zen. Petrolio kontsumoaren eta argiontzien egoeraren
ikerketa Jose Maria Resustari eskatu zioten. Urtebete geroago farolari
berri baten bila zebilen Udala. Oraingoan, ordea, soldataren baldintzak
ez ziren berdinak. Argiontziak pizten ziren bakoitzean 4 erreal
kobratuko zituen farolariak eta kale argiztapenerako kontsumitzen zen
petrolioa hiribilduaren kontura izango zen. Hala ere, badirudi kale
argiztapenaren egoera ez zela hobetu eta farolari postua betetzeko
zailtasunak egon zirela.

1870ean
aldaketa bat sumatzen da. Ordurako farolari postua desagertua da eta
hark egiten zituen lanak aguazilen zereginen parte izatera pasatu direla
dirudi. Izan ere, urte horretan, Isidoro Amas aguazilak 2,5 erreal
kobratzen zituen kaleko argiontziak pizten zituen egun bakoitzeko.
Gauetan, argiztapena zaintzeaz gain, pixkanaka beste behar batzuk sortu
zirela kontuan izan behar dugu, gehienak segurtasunarekin lotutakoak.
Hori horrela, farolariek sereno edo gaueko aguazilei zabaldu zieten
bidea. Gogoratu behar dugu Zumaian 1866an agertzen zaizkigula lanpostu
horren inguruko lehen berriak. Gauean kaleak zelatatu eta araudia
errespetatzen zela egiaztatu behar izaten zuten, baita argiteria zaindu
ere. Horrela, farolariak sereno postuaren aurrekariak izan zirela esan
daiteke.

Oihana Artetxe

Irudiaren iturria: https://laruinahabitada.org/2014/05/05/adios-al-farolero/

Bloga

Erregistro Zibilaren sorrera

Egun
ez dago Erregistro Zibil publikorik gabeko udaletxerik, ez luke egon
beharko behintzat. Ezinbesteko estatistika tresna bilakatu den hau orain
dela mende eta erdi inguru hasi zen espainiar lurraldeko udaletxeetan
zehar zabaltzen, ordura arte soilik parrokietan jasotzen baitzen
aztergai daukagun Erregistro Zibilak biltzen duen antzeko informazioa.
Parrokia hauetan demografikoki azpimarragarriak ziren gertaerak jasotzen
zituzten (jaiotzak, ezkontzak, heriotzak, . . .), garai hartan estatu
moderno baten kontrolerako ezinbesteko zen informazioa alegia.

1841an
gaur ezagutzen dugun Erregistro Zibila sortzeko lehen pausoak ematen
hasi ziren liberalak. Madrildik bidalitako aginduen arabera, 500
biztanle baino gehiago zituzten herri guztiak behartuta zeuden
erregistroa aurrera eramatera, horretarako, jaiotzen, ezkontzen eta
heriotzen kontuak jasoko zituzten hiru liburu izatea behartzen zelarik.
Azken finean, parrokietan eramaten zen erregistro sistema berdina
erabiltzen zen, baina oraingoan parrokian bertan egin beharrean
udaletxeetan egiten zuten. Erregistroaren arduradunek egiten zuten gauza
bakarra parrokoek bidaltzen zieten informazioa goitik behera udaletxeko
liburuetan sartzea zen.

Akta liburuek diotenaren arabera, aipaturiko erregistroa sortzearen agindua 1843ko otsailaren 24an iritsi zen Getariara: “.
. .expone el establecimiento de los registros civiles usando las reglas
que se han de seguir al efecto y remitiendo los libros necesarios, y se
acordo que se satisfaciere el importe de tres libros y se diese
cumplimiento en el modo posible a lo que se ordenaba

1841etik
1870era arte indarrean egon zen erregistro horri behin behineko izaera
eman zitzaion, egun ezagutzen dugun Erregistro Zibilaren aurrekari
modura kalifika daitekeelarik. Gaur erabiltzen dugun Erregistro Zibila
ez zen 1871era arte sortuko, benetan autonomoa eta Elizarekin inongo
erlaziorik gabea. 1841etaik 1870era indarrean egondakoa guztiz ordezkatu
zen, eta aldi horretako liburuak udaletxeetako dokumentu historiko
sinple eta balio askorik gabeak izatera igaro ziren.

Xabier Etxeberria Lasa

Irudia: 1841eko Verako (Almeria) jaiotzen Erregistro Zibilaren liburua.
Iturria: http://blog.vera.es/cultura/2016/10/26/pedro-el-morato-pedro-maria-alonso-morata-octubre-de-1841/


Bloga

Aldamar Jauregiko erregeak (II)

Urtarrileko berrian aurkeztu genuen Blanquitak -Aldamar jauregiko 6 urteko txikiak- Errege Magoei eginiko oparien zerrenda. Bertan antzeman zitekeen moduan eta aipatu genuen bezala, ez zen inondik inora jatorri apala zeukan neskatila.  Zerrendako eskaerak aztertuz gero, pare bat kontu aipatu beharrean aurkitzen gara.

Alde batetik, neskatilak zeukan aurpegia aipatu behar da, beretzako opariak eskatzearekin nahikoa ez eta bere aita, ama, anaia, amona eta lagunentzako ere eskatzen baitzituen, eta ez edonolako opariak gainera.  Bestalde, ume behartsuentzako egiten duen jostailu eskaera azpimarragarria da, garai hartako moralitate kristauaren karitatearen erakusgarri. Azken kontu honi dagokionez, hor geratuko zaigu zalantza ea eskaera hauekin eskubazal eta persona on modura kalifika zitekeen Blanquita edo Errege Magoei itxura ona emateko estrategia hutsa besterik ez zen berea. Argi dagoena da, egindako zerrendarekin bere gurasoak ados zeudela “gutunaren amaieran firmatu baitzuten-, jakingo ez duguna da ea Errege Magoek eskaerei benetan kasu egin zieten.

Guzti honekin, zenbait galdera datozkigu burura: Zein familiatakoa zen? Garrantzitsua edo ospe handikoa al zen familia hau? Zergatik Aldamar jauregian?

Blanca de Aragón y Carrillo de Albornoz Getarian jaio zen 1892ko uztailaren 30ean eta Madrilen hil 1981ko azaroaren 16an. Blanca Carrillo de Albornoz y Elio, Torres Etxeko VI. Marquesa eta Baiguerreko XVII. Bizkondesa, eta Cesareo de Aragón y Barroeta-Aldamarren alaba zen. Torres Etxeko markesgoaren -1709. urtean Espainiako Felipe V.ak sortutako noble titulua- bizilekua izan zen Aldamar jauregia, Blanca amaren familiarena alegia. Mundu mailako goi-mailako joskintzaren bilakaerarako, aztergai daukagun familia hau aipaturiko jauregian bizi izana oso garrantzitsua izan zela esan genezake inongo beldurrik gabe, bertan biziko ez baziren, Cristobal Balenciagaren agerpenik egongo ez zela esan baitaiteke. Diotenaren arabera, Micaela Elio y Magallón, Blanca txikiaren amona, izan zen Balenciagaren lehen mezenasa eta Blanca ama bigarrena. 12 urterekin egin zuen Balenciagak bere lehen jantzia, eta hau Torres Etxeko markesak eskatua izan zen. Hortik aurrerakoa jakina da guztiongatik.

Xabier Etxeberria Lasa

Irudia: Blanca txikiaren eta bere gurasoen firmak.

Bloga

Komunalak Ondazilegiak zirenekoa

Joseba Garmendia irakaslearen gaurko artikuluak zer pentsa eman digu. “Publikoa / Pribatua”. Gara (2018-02-18).

Komunalen
gainbeherari buruz hausnartzen du Garmendiak, Ostrom-ek ireki ildoa
segituz. Erabiltzen dituen kontzeptuek EH-ko Historia berirakurri,
berinterpretatu eta berridazteko aukera edo beharra ez ote duten
irekitzen galdetzen diogu gure buruari.

Izan
ere, “publiko, pribatua, komuna” ez da izan ikerketen ardatza, nahiz
eta hirukotea maiz agertu ikerketetan. Esate baterako, tokiko historia
jorratzean edo udal administrazio tradizionala azaltzean, udalaren
ondasun propioak eta udal-auzokoen jabetza komunak soberan ongi daude
deskribatuta gurean.

Aldiro,
ostera, ikerkelariak zuzen ekin dio gai honi. Hala egin zuen Mikel Mari
Karrerak Ondazilegi lanean, adibidez. (Gipuzkoako Aldundia, 2002).
Alabaina, ondo gogoan dugu, Altzo herriko Historia laburtzean
“ondazilegiak” aipatu eta hitza zein kontzeptua herrian zeharo
desagertuta zeudela ikusteak gugan sortu harridura.

Era
berean, XIX. mendeko gerrak sortutako zorra ordaintzeko modua behin eta
berriz errepikatu zela egiaztatuta dago: lur komunak saldu ziren zorra
kitatzeko. Desamortizazioa ez ezik, gerra gastuak izan ziren herri
lurrak esku pribatuetara pasatzeko biderik arruntena. Arlo honetan ere,
gaiari modu gordin eta zuzen heldu diona badago, esate baterako Arantza
Otaegi Gerra eta hazienda lokalaren krisia: udal ondasunen eta propioen salmentak Gipuzkoan, 1764-1814 (Gipuzkoako Aldundia, 1991) lanaren bidez.

Deigarria
da, gainera, Otaegi zein Karreraren lanak Nekazaritza foru sailak
argitaratu izana. Eskerrak departamendu horri! Baina gai honen eragina
ez da nekazaritza hutsean amaitzen. Gizartea ulertzeko eta antolatzeko
modua hartzen du bere baitan honek guztiak.

Horregatik, Patxi Juaristik Euskaldunak eta ondasunak
lan bikainean (Pamiela, 2001) landutako ikuspegi propioa, hizkuntza
hizpide, ezinbestekoa dugu afera borobiltzeko. Azken batean, mundu
ikuskera bat dago komunalaren kudeaketaren atzean (eta gainean). Hara
zer zioten Amezkoetako alkateek 1996. urtean, Urbasa-Andia Parkea
kudeatzeko Nafarroako gobernuak kaleratutako planak errefusatzerakoan.
Hauek herri-lurren balio ekonomiko eta oekonomikoa aldarrikatzen zuten,
horrela: Sres. de Medio Ambiente, no se concibe amescoanos sin Monte
Limitaciones, ni Monte Limitaciones sin amescoanos: éste es mucho más
que un monte, es para nosotros como un precioso recuerdo de familia
gracias al cual todavía subsiste es te pueblo, y aunque la economía de
estos valles no depende hoy tanto como antes de él, la inmensa mayoría
de los amescoanos lo queremos y mimamos, y como buenos hijos no
consentiremos que lo lleven al asilo, aunque nos digan que allí lo van a
cuidar mejor…
“Monte Limitaciones y parques naturales”. Egin
(1996-IX-13). Alegia, mendia ez da baliabide ekonomiko hutsala;
nortasun sorrera da, Etxekoen osagai bat gehiago. Baliabidea izatekotan,
Gizarteak ahalduntzeko baliabidea da, auzo edo bailara batek burujabe
egiten duena.

Horren
ildotik, lurraren pribatizazioa eta ondorioz pribatitazioa defendatzeko
garatu legeak eta ideologiak gizarte disziplinamendu berria ekarri
zuen. Halabeharrez, jabego pribatua ez baitzen gertakizun naturala,
soziala baizik. Kasu honetan, gure tesiaren hipotesia berformulatu liteke: pribatizazioak gizartea kontrolatzeko molde berriak sortu zituen, Estatu garaikidea eraiki ahala.

Gatazka
sozialaren adierazpen asko ere modu honetan multzokatu eta ulertu
daitekeela pentsatzen dugu. Horrela, krimen odoltsu ugarik (Hiru Behien
Zergaren oinarrian dagoena bezalakoa edo Gipuzkoan herri lurren erosle nagusiak pairatu zuena), sustrai komuna duten ala ez ” herri lurren aprobetxamendua eta galera, hain zuzen ere- argituko genuke, esate baterako.

Era
labur batean, hau ere modu orokorrean, pribatizazioak hainbat mugarri
izan du gure historian. Hauek ere modu isolatuan jorratu dira. Hau da,
bere baitan ikertu dira, hasi eta buka. Mugarri hauetako batzuk,
gainera, artxiboetan segitzen dute, ikerlariaren zai. Pribatizazioak,
ondasun komuna besteratzeak, kate luzea osatzen du. Horren begikate
posible batzuk:


XVI. mendean Gipuzkoan hainbat Jauntxo (Olazabal, Berastegi…) udal
propioak bereganatzeko saioa. Herritarren erantzuna: epailearengana jo
eta jauntxoa hil, adibidez.

– XVIII. mendeko matxinada.

– XIX. mendeetako gerrak: gerra gastuak ordaintzeko herri lurrak saldu.

– XX. mendean: Nafarroako “corralizas” delakoen gatazkak. Gerra osteko errepresioakin zer ikusia izango zuelakoan.


XX. Mendean EH kontinentalean: auzokoren batek ondasunak galdu eta
hauek enkantean jartzean, auzokoek enkantean parte hartu eta hura
blokatzen zuten, auzokoaren mesederako.

Honengatik
guztiagatik, ondazilegien desagertzea eta pribatizazioak eraikitakoa
biak uztartu eta herrenkadan berriz ikertzeari eta idazteari
interesgarri deritzogu. Honen interesa bikoitza da, gure ustez. Batetik,
gure gizartearen, ekoizpen-sistemaren eta mundua ikusteko gure
moldearen genealogia egitea; bestetik, XX. mendearen amaierako zerbitzu
publikoen pribatizazioaren ondoren, Europako udal frankok zerbitzuak
berreskuratzeko urratsak ematen ari dira, eta ikerketa berriak mugimendu
horiek zilegitzen lagunduko duelakoan gaude.

David Zapirain

Irudia: William R. Shepherd, Historical Atlas, New York, Henry Holt and Company, 1923

Bloga

Euskararen zizpriztinak gaztelaniaren uretan

Aurreko artikuluan euskara
eta hezkuntzari lekua egin bagenien, oraingoan gure hizkuntzarekin
zerikusia duen beste gai bati helduko diogu. Lehenago ordea, akten
hustuketa proiektuaren inguruko ohar batzuei leku egitea interesgarria
dela deritzogu.

Jakina
denez, hilabete hauetan plazaratzen joan garen (eta datozenetan
argitaratuko ditugun) artikuluek Oiartzungo udalak bertako aktak
hustutzeko lanetan dute oinarria. Plazaratutako estreineko idatzian
hustuketa ekimen horren inguruan zer edo zer esan genuen. Ez gara berriz
horretan sartuko, baina bidezkoa deritzogu Bailararen kasuan hustuketa
ekimen horrek duen berritasun edo originaltasuna azpimarratzea,
proiektua burutzeko aukeratutako hizkuntzarekin zerikusia duena. Aipatu
genuen bezala, beste hainbat herritan ere euskara hutsean (edo euskaraz
eta gaztelaniaz) burutzeko hautua egin zen. Gehienetan, ordea, gure
hizkuntzan egindako lan horiek aro edo garai berrietan jarri dute
begirada, erran nahi baita XX. mendean edo, asko jota, XIX. mendetik
abiatutako denboretan. Eta hemen datza Oiartzungo udalak bere gain
hartutako erronkaren gakoa, Antzin Erregimena izan baita lanaren
abiapuntua. Mende haietan erabiltzen zen hiztegia arras ezberdina zen,
hamaika kontzeptu galdu edo eraldatu egin zaizkigu, ez daude euskal
hiztegietan jasoak (edo ez dirudi halakorik) eta dokumentazioa
gaztelania hutsean dugunean, euskarazko baliokidea topatzea ez da batere
erraza.

Beste
behin ere azpimarratu behar dugu gaur egun euskarazko hiztegi
historikorik gabe darraigula. Hamaika disziplina zientifikotan halako
tresnak sortzen joan dira, baina Historian, aldiz, ez. Horrek herri
honen gabezia eta mixeria handi bat agerian uzten du; gure iragana
euskaraz eta zientifikotasunak ematen duen sakontasunez aztertzea,
hagitz zaila edo ezinezkoa dela ematen baitu. Esan gabe doa guztion
errua den mixeria bat dela; lerro hauen egilea ez da gutxiago, eta bere
burua errudunen lehenengo eserlekuan jartzen du.

Hiztegi
gabezia hori dela eta, eta proiektuak proiektu eta lanak lan, akten
hustuketa lanak bideratzerako garaian gaztelaniatik euskarara itzultzeko
hamaika kontzeptuk berebiziko zalantzak eta mugak planteatu dizkigute.
Horrek, guztiz zuzenak ez diren erabakiak eta behin-behineko adostatunak
hartzera eraman gaitu. Egoerak anitz denboran bere horretan jarraituko
duelakoan gaude, denon artean fundamentuzko akordioak hartu arte; erran
nahi baita historialari, hizkuntzalari, filologo, arkitekto edo
injeniarien artean, baina baita baserritar, basozain, nekazari, mariñel,
artzain edo unaiak aintzat hartuta, horiek guztiak baitira hamaika
terminoren biziraupenean lan eskerga egin dutenak, beraien eguneroko
lanbideei esker.

Zalantzarik
gabe, hiztegia osatzerako garaian mugarik nabarmenena dokumentazioak
berak ematen digu, garaian sortutako eta guregana iritsitako idatzien
%99-a erdara hutsean baitago. Jakina da Euskal Herrian historikoki eta
administratiboki euskarak izan duen isla eskasa. Modu honetan,
erakundeek sortutako dokumentuen gehiengoa populazioaren gehiengoak
erabiltzen ez zuen hizkuntza batean ageri zaigu (gaztelania, frantsesa,
latina, nafar-erromantzea, gaskoiera…), salbuespen batzuk badaude ere
(1). Egoera hau, ordea, ez da bizi dugun hiztegi tekniko baten
gabeziaren errudun bakarra, faktore gehiago daude. Tartean,
profesionalek iturriak behar den moduan ez profitatzea. Horrek muga,
interpretazio eta ondorio zalantzagarriak ekarri ditu. Izan ere,
Historia alde batera utzita, euskararekin lan egiten edo euskara beraien
ikerkuntza esparru duten beste disziplinetako profesionalek
dokumentazioa irakurtzeko zailtasunak dituztela (edo esparru horretan
alfabetatugabeak dira). Halaber, beste batzuetan, izan ditzakegun
tresnei muzin egin diete edo ez dituzte aintzat hartu (2).

Hala
ere, gure hizkuntzak egoera dokumental diglosiko nabarmena bizi izan
bazuen ere, egunerokotasunean erabiltzen zen tresna izaki, ia edozein
zirrikitutik igarotzeko aukera izan zuen. Hori dela eta, dokumentazioan
hainbat aztarna utzi ditu; euskaldun ia elebakarra zen gizarte baten
baitan, ezin bestela izan.

Akta
liburuei dagokienez, adibideak hasieran uste duguna baino gehiago dira.
Gainera, kronologian aurrera egin ahala, hitz gehiago topatzeko aukerak
handiagoak dira. Hein handi batean, arrazoia udal akta liburuen egitura
eta eduki bereziei zor diegu, bileren erregistroaz gain memorial edo
txostenak, hitzarmenak, iritzi-idatziak, azterketa edo ikuskatzeen
nondik-norakoak eta abar gordetzen baitituzte.

Alde
batetik, udalbatzaren hainbat erabaki eta mandatu elizan eta jendearen
aurrean jakinarazterako garaian, euskaraz egiten zirela badakigu,
dokumentazioak berak hori adierazten digulako. Horren zantzuak lehenengo
momentutik ditugu, akta liburu bezala identifikatuta dagoen lehenengo
sortan halakoak aditzera ematen baitira. 1658ko urtarrilaren 6ko bileran
hartutako erabaki eta mandatuak, adibidez, elizan eta euskaraz argitara
eman zitezela adostu zen eta hala egin zen: “en alta e inteligible voz,
en lengua bascongada” (A-1-1-1, 4 au.). Ia 50 urteren ondoren, 1705eko
urtarrilaren 1ean, gauzek beren horretan zirauten: “al tiempo del
apertorio [sic] de la missa popula de oy, en lengua bulgar bascuenze
publicó y dio a entender lo contenido en las ojas antezedentes al pueblo
de este Valle” (A-1-12-2, 5 au-at.). Halaber, udalbatzaren batzarrak
euskaraz egiten zirelaren zantzuak eta datu zehatzak daude baina
zoritxarrez, halako jakinarazpenen erregistrorik ez zaigu iritsi eta
ezin dugu jakin, zehatz-mehatz, zer-nolako euskara erabiltzen zen.

“En
el valle de Oyarçun, seis de henero de mill y seisçientos y çinquenta y
ocho años, don Sebastián de Arpide, vicario, estando la gente oyendo la
missa popular, al tiempo de ofertorio, en alta e inteligible voz, en
lengua bascongada, dio a entender los capítulos del decreto de suso y en
fee de ello firmé. Juan de Magierena de Zubieta”.

Halakoez
gain, dokumentazioan bertan hamaika euskal hitz eta kontzeptu ikusteko
parada dugu; batzuk ezagunak dira, oso ohikoak, gaur egunean ere
barra-barra darabilzkigunak edo nolabaiteko erabilera dutenak. Hauetako
asko abeltzaintza edo nekazaritzarekin zerikusia dute: ainu (“espliego
silbestre, alias añoa”), ainizkar (“yerba que llaman ‘añazcarra’”),
ametz (“…robres carauallos que llaman en basquençe amezas…”), arbazta
(“necessita algunos troncos de castaños y arbastas…”), arpiko, arraska,
borra, enbor, fago/pago, heskai (“zerrar de nueuo de escayas”), kartola,
larre-ote (“larotea”), ote-motz (“otamocha”), mazo, sega edo txerto
bezalakoak. Beste batzuk, aldiz, gizartearen ohitura, usadio eta beste
jardun batzuekin lotuak ageri zaizkigu. Honela, mozorro (“los mozorros o
mascarados de San Juan y San Pedro”), segizio (“…se escuse el salir los
hombres de cimiterio al modo de seguicio…”), edo Oiartzunen tradizio
handia izan duen tobera musika tresna.

(“…nesecito
[sic] asta quarenta rastadas de añoa y árguma llamada otamocha que se
alla en el término llamado Ozalecu…” (A-1-12-1, 297 au. folioa; 1704
urtea)

Ezegunak
eta ohikoak diren hitz horien aldetik, aurreko paragrafoan aipatu dugun
“txerto” hitzak artikuluaren hasieran aipatu ditugunei heltzeko balio
digu. Izan ere, hitz horrek, dokumentazioan zuzenean eta inolako
bitartekaririk gabe murgiltzeak dakartzan aurkikuntzen adibide argia da.
Orotariko Euskal Hiztegira hurbiltzen bagara, “txertatu” aditza
Iparraldean tradizio handiko hitza dela aipatzen du, XVII. mende
hasieratik dokumentatu daitekeelarik. Hegoaldean, berriz, egile
gipuzkoarrek XIX. mende erdialdetik aurrera erabiltzen dutela dio. Gure
aldetik, aipamenik zaharrenak 1700 urtetik datozela ematen du, alegia,
uste baino mende t’erdi lehenagotik (¡?). Honela, urte hartako maiatzean
Frantzisko Erretegik gaztainondoetan egin beharreko txertatzeei buruzko
memoria edo txostena aurkezten du: “Memoria jurado que yo, Francisco de
Retegui, tengo en chertar los castaños con diferentes sujetos”
(A-1-10-2, 101 au.).

Agirien
aukerak, ordea, ez dira hor gelditzen. Izan ere, hitz ezagunez gain,
topa daitezkeen beste ele batzuk ezezagunagoak dira eta gaur egunera
iritsi zaizkigun idatziengatik ez balitz, zeharo galduta leudeke (3).
Hauek dira interes handiena piztu dezaketenak; ez bakarrik alboratutako
hitzak azaleratu daitezkeelako, beste egoera bat islatzen dutelako
baizik: euskararen aberastasuna eta dinamismoa, teknologia, industria
eta bestelako esparruetan garatutako hiztegia agerian utziz.

Burdinolen
mundua da, zalantzarik gabe, diogunaren lekukorik bikainena: bai
euskararen erabilera agerian uzten duelako, baita hamaika kontzeptu
zeharo arrotz egiten zaizkigulako. Oiartzungo Olaberria burdinolarekin
zerikusia duten agiriak dira hiztegi hau ageri-agerian geratzen dutenak.
1694an egin zen inbentarioa adibide ezinhobea da (A-1-8-2, 79 au.-81
au. folioak). Bertan euskarazko kontzeptuak etengabe ageri zaizkigu:
agerrietako-kakoa, agoagorrika, aldabarra, boga, burniperekia,
eskanbela, gorba, makoa, suar(e)a, tormentatokia, traba, zamargorrika,
zigilua… Honako testua adibide azpimarragarria da:

“…hazer
entrega de las herramientas de la dicha herreria a Miguel de
Ynchaurrandieta… y en cunplimiento, justas sus concienzias, declararon
lo seguiente:

Primeramente
(…) vnas gorricas suficientes; vna palanca de aboapalanca; dos
palanquetas de fundidor; otra palanqueta para limpiar la tobera; vnas
gorricas para apanar agoas; otras gorricas que llaman agoacorrias; otras
gorricas para partir las agoas y su talladera; vna (…) tres arpones; vn
mazo mayor; otro mazo biejo que está en el fogón; dos bogas de fierro
que están en el fogón; una cruz de pessar fierro con sus tablas y
cadenas que no están de prouecho; vn quintal de pesar fierro; otra pessa
de dos arrobas; vn perequi de fierro; vn gancho de fierro; la cadena
llamada aguerrietacocacoa; tres gorricas con su talladera, mayores que
de la de arriba; vn junque; vn perequi de fierro; vna suara; vnas
mojorretas.

Y
para las cosas que rezeuió el dicho Ygnacio de Olaizola, faltan en esta
entrega y deue entregar al valle dicho Ygnacio: vna pala de fierro; vn
burniperequi de fundidor para la fragoa; vnas samargorricas; dos
aldabarradas de fierro; vn martillo para enderezar la planchuela; tres
martillos del prestador para la mena.

Y
además de ello ha entregado dos escanbelas, dos argollas y dichas
escanbelas, dos macoas, todas de fierro; quatro cepos de dicha
barquinera con sus cauillas de fierro; unas gorbas de apañar las piezas.
// r.º Y el miembro llamado zigilua se ha de hazer nuevo a costa del
dicho Ygnacio de Olaizola, quien hademás [sic] de las cossas referidas
deue entregar un gancho de fierro que falta de las que rezeuió (…).

Y
los dichos Miguel de Aldaco y Miguel de (Aldaco) Ysasti como tales
carpinteros, so cargo del dicho juramento, declararon hauer reconozido
(…) las anteparas de dicha herrería (…)

Yten,
por quanto en la parte llamada tormentatoquia, digo barquinera, vn
fierro llamado traua, le condenan al dicho Ignacio por su balor (…)

Yten declaran que las estoldas están limpias y en buen estado con sus ballados.

Yten
la galdurra de la pressa falta y conbiene que se aga con toda breuedad a
costa del Valle porque está en gran peligro la pressa”.

Urte
ezberdinetan han egindako konponketa lanetan ere (besteak beste
A-1-10-2, 41 au.-46 at.; A-1-11-1, 131 au.; A-1-11-2, 144 au.-145 au.
folioetan), hainbat hitz daude: bioholadura (“violadura”), gezurraska,
gailur (“galdur”), uztarri, uzkurriko (“uzguerrico”), alasea, errezuma,
burukotegi, zinguna, azpizungile edo azpizunbilkoak ditugu. Goizueta eta
Oiartzunek Urraideko zubian konponketak egiteko 1701an adostutako
hitzarmenean, aldiz, zumizamarrak, zapatak, karelak, uztarriak eta,
berriz ere, “zinguñak” (A-1-11-1, 162 au.-164 au.). Azken hitz hau,
adibidez, “zinkuna” aldaera jasota, berriki burdinolen inguruko
hiztegitxoa plazaratu duen Iñaki Azkuneri esanahi ezezagunekoa zaio (4).

Bestalde,
euskara eta toponimia uztartzen dituen datuak ere topatu ditugu;
erdarazko dokumentazioan agertzen diren herri edo herrialdeen euskal
formak, hain zuzen ere. Honela, Donostiako udal-diruzain Sebastian
Larreandiak Oiartzungo udalbatzari 1696ko maiatzaren 27an idatzi
zionean, Mutrikuko Batzar Nagusietako banaketa-sutenaren inguruko
kontuak zirela eta, “de lo repartido en la de Mutricu” adierazten zuen
(A-1-9-1, 123 au.-at. folk.). Bestalde, 1697ko urtarrilean egin ziren
Migel Agirrekoa agotearen aurkako kanporatze-autoetan, Agirrek honela
deskribatzen zuen bere burua: “dijo que es vezino y natural del lugar de
Arbona, en la Prouinçia de Lapurdi, Reyno de Francia, de edad de veinte
y dos años (…) y su oficio es de jular [sic]” (A-1-9-2, 48 at) (5).

Argi
dago, beraz, orain arte egindako lanez gaindi, euskararen ezagutzan
sakontzeko udal aktak (eta bestelako dokumentazio historikoa)
etorkizunean jorratzeko zain dugun sail edo alorra direla, sastraka eta
sasi artean ezkutaturik ditugun fruituak noiz bilduko zain dagoena.

Iago Irixoa

(1)
Errealitate arras desberdinak zirela ikusteko, berriki Peio Monteanok
argitaratutako liburuan agertutakoak irakurri besterik ez dugu. Bere
kasuan, Nafarroa Behereko XVI. mendeko eta XVII. mende erdialdera arteko
dokumentazio administratiboa, pribatu eta notariala gaztelaniaz zegoela
jakitea. Ikus MONTEANO SORBET, P. J.: El iceberg navarro. Euskera y
castellano en la Navarra del siglo XVI. Iruñea: Pamiela, 2017, 142 orr.
eta hh.

(2)
Horren inguruko hainbat ausnakerta, honako artikuluan: IRIXOA CORTÉS,
I.; eta PRIETO GIL DE SAN VICENTE, M.; “Abelbidetik Zaborrera: Erdi Aro
eta Aro Berriko euskararen ikerkuntzari buruzko hainbat ohar eta hitz
zerrenda bat”. In: Euskalerriko Adiskideen Elkarteko Boletina, LXVII
(2015), 129-172 orr.

(3)
Ikus ibidem eta laster plazaratzea espero dugun IRIXOA CORTÉS, I.; eta
PRIETO GIL DE SAN VICENTE, M.; “Agarriatik Zuzijakira: Iragan mendeetako
euskal hitzen bilaketarako hainbat ardatz eta adibide”. Azken honetan
Oiartzungo adibide batzuk jaso ditugu.

(4)
AZKUNE, I.: “Zestoako burdinoletako euskal terminologia (1519-1544)”.
In: Euskalerriko Adiskideen Elkarteko Boletina, LXVII (2015), 217-231
orr.

(5)
“Lapurdi” aldaera, XV. mende amaierako Gaztelako administrazioak
sortutako dokumentazioan ere topatu dezakegu. Ikus AGS. RGS, 1488-III,
198 folioa.

Bloga

Aldamar jauregiko erregeak (I)

Errege
Magoen inguruko lehen aipamena orain dela mende askotakoa den arren,
opariek alaitzen duten ume eta ez-hain umeei bideratutako ospakizun honi
XIX. mendearen erdialdera eman zitzaion hasiera.

Ospakizunaren
zergatia? Batek daki. Kuriosoa dena da, orain dela mende eta erditik,
gizarte osoko zoko ezberdin eta ugarietako haurrak engainatzen ditugula.
Iruzur honi itxura emateko, ahalmen ekonomikoa ezinbestekoa izango da,
eta ahalmen hau familia batetik bestera edo etxe batetik bestera oso
ezberdina izan da beti. Egun nabaria bada, pentsa nola izango zen
1898an.

Argi
dago, ospakizunari hasiera eman zitzaion unetik ume askori izugarrizko
ilusioa piztu zitzaiela. Eskatu, ezin jakin hauetako bakoitzak zer
eskatu izan duen, baina ez dago zalantzarik ume batetik bestera izaki
magiko hauek sortutako ilusioaren prezioa oso ezberdina dela. Bestela,
galde diezaiotela Espainiako Erregearen alabari edo edozein kaletar
xumeren seme-alabei.

1898ko
biztanle xume baten seme-alabek zer eskatzen zuten ez digu esaten Udal
Artxiboak, baina bai Aldamar jauregiko alaba gazteak zer eskatzen zuen.
Getariako soto partikular batean aurkitutako gutun baten hasierak honela
dio: “Yo Blanquita Aragón y Carrillo de Albornoz Barroeta Aldamar y
Elio expongo . . .”

Momentu
horretan 6 urte zituen aztergai dugun gutunaren egilea den honek.
Blanca Carrillo de Albornozen alaba zen, Torres Etxeko markesarena
alegia. Estatus altuko familia hau Aldamar jauregian bizi izan zela
jakina da, Torres Etxeko markesgoaren bizilekua izan baitzen urte
askoan. Aurreko lerroetan aipatu bezala, ahalmen ekonomiko handia
zeukatela ukaezina da, eta “Blanquitak” osatu zuen oparien zerrenda da
horren isla garbiena:

– Kolore askotako arropak dituen panpina, eraztun urdin turkesa eta gozokiz betetako zakua, besokoa eta belarritakoak beretzat.

– Velazquezen eta Holbeinen artelanak eta eraztuna bere aitarentzat.

– Belusezko gorbata berde iluna, jantzia, txapela, Ama Birjinaren irudi urdina eta Jesusen irudi arrosa amarentzat.

– Astotxo bat eta kolore askotako arropak dituen panpina eta eserita ibiltzeko orgatxo bat Pepito anaiarentzat.

– Txakurtxo bat Cesarin anaiarentzat.

– Zetazko gorbata eta Ama Birjinaren irudi bat amonarentzat.

– Perlita zuriz betetako urrezko jostorratz bat, aingerutxoen irudi txuria, jantzi beltza eta txapela Constancerentzat.

– Jostailuak ume behartsuentzat.

Xabier Etxeberria Lasa

Bloga

XX. mende hasierako nekazal mundua

Euzko
Nekazarien Bazkunak Getarian izandako presentziaren inguruko zenbait
datu eman ziren aurreko idatzian. Baina, hau izan ahal zen herrian egon
zen lehen nekazal elkartea? Artxiboko dokumentazioak argitzen digunaren
arabera, galdera honen erantzuna ezezkoa izango litzateke. Beste
sindikatu baten aipamena, zeharka bada ere, aurki daiteke, argi eta
garbi bere existentzia frogatzen duena, nahiz eta elkarte honen izaera
ez dagoen batere argi.

1910eko
urriaren 2ko udal akten arabera, Gipuzkoako Aldundiak zabaldutako
zirkular baten aipamena egiten da, non nekazal sindikatuek zituzten
abantailak herrian zehar zabaltzeko ardura Getariako udalari ematen
dion. Badirudi honek bere eragina izan zuela, 1918an sortu baitzen
Getariako nekazal sindikatua.

XIX.
mendean zehar nekazal munduan zailtasun ugari egon ziren arren, XX.
mendearen hasieran aurrerapen nabarmena eman zen produktibitate indizeek
adierazten dutenaren arabera, bai espainiar lurralde osoan eta baita
euskal lurraldean ere. Kontuan izan behar da euskal lurraren lanketaren
ehuneko handiena esplotazio minifundistek egiten zutela, laborantza
lurrez inguratutako etxe isolatuek. Aski ezagunak diren baserriak
alegia. Nekazaritzaren suspertzeak ez Estatuak eta ezta norbanako edo
baserritarrak aurre egiteko prest ez zeuden inbertsioaren hazkundea
exijitzeen zuen. Nola egin zitzaion aurre egoera honi? Nekazal
asoziazionismoa izan zen baliabide urriak zituzten baserritarren aukera
bat.

Egungo
Euskal Autonomi Erkidegoa osatzen duten probintzietan sindikalismo
katoliko modura ezagutzen denak pisu garrantzitsua izan zuela esan
daiteke, batez eta Arabaren kasuan. Gipuzkoan aldiz, oso presentzia
mugatua izan zuen. Sindikalismo katolikoak sindikatu modura ezagutzen
ziren nekazal kooperatibak zituen herri ezberdinetan. Probintzia
bakoitzean federazio bat edukitzen zuten, guztiak Confederación Nacional Católico Agraria izeneko Espainia mailako erakundeak gidatzen zituelarik.

Getariako
artxiboko dokumentazioak eta Espainiako Sustapen Ministerioak
eskaintzen diguten informazioaren arabera, Getariako sindikatua ez zen
aipaturiko konfederazioaren zati. Egia esan, harritzekoa ez dena, 1934ko
datuen arabera, Gipuzkoan zeuden 28 sindikatuetatik 8 bakarrik
baitziren katolikoak. Dagoen informazioarekin, bi ondorio atera
daitezke:

Getariako nekazal sindikatua 1918ak sortu zen, iturri ofizialen arabera.

Ez zegoen C.N.C.A. izeneko erakundearen barnean.

Zein izaera edo joera zuen Getariako nekazal sindikatuak?

Xabier Etxeberria Lasa

Irudia: San Blas baselizako pintura, aztergai daukagun garaian itsasoak eta baserriek zuten garrantziaren isla. Iturria: http://www.guregipuzkoa.eus

Bloga

Artxiboetan zer?

Artxiboetan egiten dugun
lana eta aurrera eramaten ditugun ekimen desberdinak ezagutaraztea eta
gerturatzea da berri honen helburua. Artxiboak, orokorrean, toki
ezezagunak direla esan dezakegu, bertan lan egiten dugunok eta
ikerketaren munduan lan egiten dutenak alde batera utziz gero.
Imajinario kolektiboan, Artxibo bat irudikatzean paper multzoz betetako
gela ilun eta zahar bat datorkigu burura, dena antolatu gabe eta
trasteleku bat balitz bezala irudikatzen dugu. Honen aurrean esan
beharra dago, nahiz eta hau noiz behinka horrela izan, normalean irudi
okerra dela. Gelak apalez beteta egoten dira, eta apal horiek ondo
antolatuta eta ordenatuta dauden paperak edo espedienteak dituzten
kutxaz beteta daude, denak hurrenkera bat jarraitzen dutelarik
zenbakiekin markatuta, kontsultatu behar diren espedienteak ahalik eta
azkarren eta era eraginkorrenean bilatzeko. Batzuetan gainera instalazio
moderno eta erosoak dituzte apal konpaktu mugikorrekin.

Bertan
mota askotako dokumentazioa aurkitu dezakegu: obra haundi eta txikien
proiektuak eta planoak, errolda desberdinak, udaletxeko sail desberdinek
aurrera eramaten dituzten ekimenen espedienteak,… Eta noski, garai
ezberdinetakoa: pasa den urtekoak edota, Villabonaren kasuan, orain 500
urtekoak. Dokumentazio hau, edo ia dena, eskuragarri dugu artxiboan
norbaitek kontsultatu nahi izan ez gero. Hori baita artxiboetan lan
egiten dugunon helburu nagusietako bat, jendeari arreta ematea.

Esan
beharrik ez dago, gure helburu nagusia dokumentazioa ahalik eta egoera
hoberenean gordetzea eta zaintzea dela. Dokumentazio hori ez da paper
hutsa, baliorik ez duen paper multzoa baizik eta gure ondarea da,
idatzizko ondare kulturala da eta babestu behar dugu. Zerbaitek ondare
izaera edukitzeko ez du monumentu izan behar, objektu txiki bat izan
daiteke edo hitz gutxiko testutxo bat. Beraz, ondo gorde behar da, gaur
egundo dokumentu berrien etorkizuna bermatuz eta dokumentazio zaharra
baldintza egokietan mantenduz.

Dokumentuen
kontserbaziorako, artxibo gelak baldintza berezi batzuk bete behar
ditu. Alde batetik, toki asko behar da, papera pilatuta eta airerik
gabe badago, kaltetua izan daiteke eta, hortaz bere espazioa behar du
estutasunik gabe. Beste alde batetik, tenperatura eta hezetasun maila
zehatzak mantendu behar dira, hauek desegokiak direnean dokumentazioa
arriskuan jartzen duten izurrite desberdinak gerta daitezkeelako,
onddoak, pipia, xomorroak… ager daitezke.

Gerta
daiteke baita ere, beste arrazoi batzuengatik dokumentuak kaltetuak
izatea. Villabonako Artxiboan badauzkagu egoera txarrean dauden hainbat
eredu. Hauetako bat izango da 1828 eta 1829 urteen artean Tolosako Pedro
Nolasco de Telleriak idatzitako obra proiektu bat eta eskuz egindako
planoak. Udaletxea Napoleondar gerren bitartean erre egin zuten eta
Udalak aipatutako arkitektoari eskatu zion eraikuntza berriaren
proiektua. Villabonako dokumentazio guztia udaletxean zegoen Artxiboan
zegoen, eta sutearen ondorioz ia guztia galdu egin zen, horregatik dugu
fondo historikoan hain sorta gutxi. Aipatutako obraren espedientea,
ordea, Artxiboan dugu eta kontsultagarri dago momentuz. Planoak
tolestuta gordeak izan ziren eta denbora pasa ahala tolesdurako tokitik
puskatu egin dira, gainera egoera okerrera doa hezetasunak ere kalte
egiten dielako. Egoera honek horrela jarraitzen badu kontsulta murriztu
egin beharko da edo guztiz debekatu. Arazoak baina, badu konponbide
erraz bat: planoen zaharberritzea. Dokumentuak aditu bati bidaltzen
zaizkio eta honek konpondu egiten ditu murrizpenak kenduz edo saihestuz.
Mota honetako lanak ohikoak izaten dira artxiboetan, izan ere, paperak
arrazoi desberdin askorengatik sufritu dezake. Arrazoi batzuk, ez daude
artxibozainen esku, baizik eta dokumentuen ezaugarriek eragindakoak izan
daitezke. Hau gertatzen zaie Villabonako artxiboko dokumentu
zaharrenetako biri. 1561 eta 1799 urteen bitarteko auziak eta epaiak
jasotzen dizuten bi liburu dira. Horietan Villabonako mugak, Amasa eta
Villabonaren arteko liskarrak, Piedadeko ermitaren jabetzaren inguruko
auzia eta hainbat zentsuren kitapenak jasotzen dira besteak beste. Garai
hartan ohikoa zen liburuetan marka batzuk egitea dokumentua benetakoa
zela jakiteko, kasu honetan, sigi-saga itxurako mozketak. Mozketa horiei
tinta ferrogalikoaren erabilera eransten badiogu, orrietan gertatu
diren kalteak oso haundiak izan dira, horregatik zaharberritzea
beharrezko bihurtu da.

Gorago
hitz egin dugu gure ondareaz, XIX. mendeko eta XVI. mendeko bi
dokumentu horiek gure ondare kulturalaren parte dira eta gure esku dago
horien kontserbazioa. Kasu honetan konponbide erraza dute gainera.
Horregatik, 2018 urte honetan horien zaharberritzea aurrera eramaten
saiatuko gara.

Gorago
hitz egin dugu gure ondareaz, eta kontutan hartu behar dugu XIX.
mendeko eta XVI. mendeko bi dokumentu horiek gure herriaren ondare
kulturalaren parte direla. Gure esku dago, beraz, horien kontserbazioa
bermatzea. Horregatik, 2018 urte honetan Udalak horien zaharberritzea
aurrera eramateko ekimena abiatuko du. Hau aurrerapauso garrantzitsu bat
da Villabonan, bertako ondare dokumentala oso eskasa bait da. Kontutan
hartu behar dugu herriko udaletxeak gorago aipatutako sutean artxiboa ia
osorik galdu zuela. Datu modura, erantsiko dugu artxiboan dauden 12.000
erreferentzia ingurutik 100 besterik ez direla XVIII mendea baino
lehenagoko dokumentuak (hauen artean akta liburuak). Beraz, gure
herriaren ondarea babesteko asmoen barruan dokumentuen zaharberritzea
eransteko bideari ekitea jakinarazteko berria da!

Amaia Mendizabal

1. irudia: Tolesduratik puskatuta dauden planoen eredua (sig. 1092-01). Argazkia M. Gatell.

2. irudia: Sigi-sagan mozketak dituen liburuetako baten eredua (sig. 117). Argazkia M. Gatell.

Bloga

Urte amaierako ezkila-hotsa

Gainean
dugu Abenduaren 31, gainean urtearen amaiera. Egun horretako azken
minutu eta segundoak noiz iritsiko zain egoten gara urte zaharrari agur
esan eta berriari ongietorria emateko. Gauerdian, elizako ezkilek 12
aldiz dilin-dalan jotzen dituztenean da unea.

Ezkila-hotsa,
ordea, urte osoan entzuten dugu. Denbora zehaztu eta aditzera ematen
du. Bizi erritmoa markatzen du gailu hauen soinuak. Horri jarraiki ekin
diogu Zumaiako Udal Artxiboan guretzat aurtengo azken idatzia izango
dena osatzeari.

Lehen
dilin-dalan hotsak 1770. urtera garamatza. Zumaiako kanpandorrearen
egoera nahikoa tamalgarria zen une hartan. Hori zela eta, mugakide zuen
Debari, kanpandorrea eta teilatua osatzeko beharrezko materialak
prestazio komunetik bidaltzeko eskaera luzatu zion. Lanek aurrera
jarraitu zuten eta lau urte geroago, 1774ko urtarrilean, parrokian
zegoen eta “Santiago” izenez ezagutzen zen ezkila saltzeko batzorde bat
sortu zen. Dirudienez, nahikoa kanpai bazen herrian eta hau sobra
zegoen. Modu horretara salmenta bidez diru apur bat ateratzea erabaki
zuten. Hauxe da Zumaiako parrokiko ezkilei buruzko lehen berri zuzena.
Izan ere, aitortu beharrean gara, parrokiko ezkila-hotsei dokumentazioan
jarraitzea ez da batere erraza izan. Gezurra dirudien arren, mendetako
isiluneak topatu ditugu. 1844koa dugu hurrengo aipamena. Urte horretako
uztailaren 21ean, San Telmo baselizako kanpaia parrokiara lekualdatzeko
adostasuna jaso zen.

Bi
aipamenak laburrak baina adierazgarriak dira. Alde batetik, ezkila
bakoitza izendatu egiten zutela ematen zaigu aditzera. Beste aldetik,
ezkila hauek berrerabili edota birziklatu egiten zirela. Nahiko ohikoa
izaten zen ezkila zaharra edo matxuratua kanpaigile-maisuari bidali eta
hura urtuaz berri bat egiteko eskaera egitea. Aintzat hartu beharra dago
garai haietan metalak izan zezakeen balioa eta kanpai berri bat
egitearen kostua ez zirela nolanahikoak izango.

XX.
mendearen hasierara egin behar dugu salto ezkila-hots ozenak berriz
entzuteko. 1914an jasota dago Zumaiako parrokoak eskerrak ematen
dizkiola Udalbatzari ezkila berri bat edo bi erosteko diru-bilketari 100
pezetarekin hasiera emateagatik. Hori horrela, agerikoa da Zumaiako
parrokia ezkila berrien beharrean aurkitzen zela. Hala ere, ez da
harritzekoa, dokumentazioak gezurrik esaten ez badu behintzat, eta
bertako isiluneak aintzat hartzen baditugu, parrokiko ezkilek mendeetan
makina bat dilin-dalan emanak izango ziren eta!

Ezkila-hotsak
atzean eta ezkila-hotsak aurrean. Urte amaiera eta urte hasiera.
Mitologia erromatarreko Jano jainkoaren gisan. Urte amaierak etorkizuna
baikortasunez begiratzeko uneak biltzen dituela esan dezakegu. Guk ere
horrela bukatu nahi dugu 2017a, urte berrian tarte hau zuekin
partekatzen jarraituko dugula eta bertan topo egingo dugula pentsatuz.
Zumaiako Udal Artxiboan muturra sartuta, gai berrien ezkila-hotsen
atzetik topatuko gaituzue datorren urtean ere.

Goza ditzazuela Urtezahar gaueko dilin-dalan soinuak eta 2018 oparoa izan dezazuela!

Oihana Artetxe

Bloga

Sepulturak komunitate baten ispilu zirenekoak II: San Pedro Parrokiako…

Aurreko idatzian Elorriaga leinuaz eta San Bernabe kaperaz aritu ginen. Familia horrek 1503an San Pedro elizan kapera egiteko baimena lortu zuela ikusi genuen. Dokumentu hartan, ordea, zeharka bada ere, San Pedro elizaren kudeaketaren inguruko informazioa jasotzen zela nabarmena izan zen. Bestalde, agerian geratu zen, baita ere, elizan familia edo leinu baten
sepulturaren kokapenaren garrantzia. Hau ederki adierazten da urtebete
geroagoko, 1504ko irailaren 1eko, antzeko beste dokumentu batean.

Oraingo
honetan Bachiller Jofre Ibáñez de Sasiolari Zumaiako San Pedro Elizako
Santa Katalinaren omenezko aldarearen azpiko lurra saldu zitzaioneko
dokumentua dugu. Ondoren transkribatzen dugun zati honetan lur hori
lortzeko prozesua azaltzen da:

“…
otorgamos e conosçemos que por cabsa e rrazón que la dicha yglesia de
sennor Sant Pedro e la fábrica d’ella está al presente en mucha
nesçesydad para fazer e çerrar la capilla mayor de sobre el altar mayor,
e vos el Bachiller Jufre de Sasyola, vasallo del Rey e de la Reyna
nuestros sennores e de su Concejo, para suplir la nesçesydad presente de
la dicha yglesia e fábrica d’ella ofreçistes e prometistes çinquenta
ducados de oro para los luego pagar por el suelo de la capilla qu’es
debaxo del altar de Santa Catalina en la dicha yglesia, para lo que
teníades vos el dicho Bachiller, liçençia e premisyón del Vicario
General del obispado de Panplona, la qual dicha postura e preçio de los
çinquenta ducados vos fue pujada por Martín Ybannes de Arteaga e por
Juan de Arteaga, su nieto, fasta que llegaron las dichas pujas de entre
vos, el dicho Bachiller, e las otras partes a çiento e sesenta ducados
de oro. E después vos, el dicho Bachiller, pujastes el dicho suelo de
capilla de quarenta ducados más e los pusystes en preçio de dosientos
ducados de oro, e las otras partes non fisieron más puja sobre vos, el
dicho Bachiller, rrematado commo en mayor pujador por los dichos
manobreros. E por ende, nos el dicho conçejo, alcalde, preboste,
jurados, oficiales, omes fijosdalgo suso dichos, commo patrones que
somos de la dicha yglesia, en vna conformidad e concordia, desimos que
loamos, rratyfycamos e aprobamos el dicho rremate del dicho suelo de
capilla en vos el dicho Bachiller.”

1504an
San Pedro elizako obrek jarraitzen zutela nabaria da, baita horiek
gauzatzeko zuten diru falta ere. Finantzaketa modu bat elizan
lurperatzeko lurraren salmenta izan zen argi eta garbi. Kasu honetan,
Elorriagatarrekin gertatu bezala, elizako gune nabarmenetako bat
eskuratu zen, baina prozesua guztiz desberdina izan zela ikus daiteke.
Oraingoan, lur zati hori, enkante moduan atera zuten salmentara eta
horri esker jakin dezakegu hura lortzeko egon zen borrokaren eta botere
talkaren berri.

Zumaiako
bi leinu garrantzitsuk nahi zuten eremu hori: Sasiola eta Arteaga
leinuek. Biek komunitatean zuten boterearen erakusgarri izango zen
sepultura nahi zuten elizaren barruan. Azkenean, Sasiola leinuak lortu
zuen urrezko 200 dukaten truke. Gogoan izan, urtebete lehenago,
Elorriagatarrei urrezko 40 dukateko eskaera egin zitzaiela kapera
egiteko. Hala ere, kontuan izan behar dugu, elizako tokirik nabarmenean
kapera egiteko azken aukera zela enkantean jarri zena. Hau da,
Elorriagatarrek aldare nagusiaren eskuinaldeko eremua eskuratua zuten
jadanik kapera egiteko. Beraz, 1504an Sasiola eta Arteagatarrek
borrokatu zutena aldare nagusiaren ezkerraldean kapera egiteko aukera
izan zen. Sasiolatarrek egingo duten kapera gaur egun Zumaiako Parrokian
dagoen San Anton kapera da.

Bi
dokumentu horiek XVI. mendearen hasierako gizartean familia edo
leinuaren sepulturaren kokaguneak zuen garrantziaren berri ematen
digute. Hori horrela, garai hartako elizako sepulturen kokaguneak orduko
Zumaiako komunitatearen berri emango ligukete. Sepultura horien planoa
XVI. mende hasierako Zumaiako gizartearen isla litzateke.

Oihana Artetxe

Bloga

Euskararen alfabetizazioa Getarian

Gaurkoan,
urrian aipatutako alfabetizazioaren gaia, denboran salto bat emanda,
eta euskara erlazionatuko ditugu 1970eko hamarkadan. Abenduan euskararen
gaia jorratzearen zergatia argia dela esan daiteke, hil honetako 3.
egunean ospatzen baitugu Euskararen Nazioarteko Eguna.

Jakina
den moduan, XX. mendean gure hizkuntzaren osasuna oso aldakorra izan da
arrazoi ezberdinak direla medio. Urrian esan bezala, XIX. mendearen
amaieran euskara ia hezkuntzatik at zegoen, ekimen pribatuaren bidezko
eskola planteamenduak agertzen joan arren. 1857etik 1970era bitartean
indarrean egon zen Moyanoren legeak gaztelaniazko gramatikaren
derrigorrezko irakaskuntza ezarri zuen espainiar lurralde osoan.

1917an,
Hego Euskal Herriko hiru probintziek Euskal Herriko Mankomunitatea
sortzeko bideari ekin zioten, eta horren isla dira Gipuzkoa eta Bizkaiko
Diputazioetako administrazioan euskararen erabilera dokumentatu izana.
1918an Eusko Ikaskuntza, 1919an Euskaltzaindia eta 1927an Euskaltzaleak
elkartea sortu ziren. Bigarren errepublika izango da erabilerari
dagokionez ordura arteko aro garrantzitsuena.

Gerra
Zibilaren ondoriozko Francoren agintaldiaren garaiak atzerapauso
nabarmena suposatu zuen. Guda Zibilean eroritako azken euskal
lurraldearekin batera, euskarak hilabete gutxi batzuetan gozatutako
ofizialtasuna ere galdu zuen. Ofizialtasuna galtzeaz gain, hizkuntza
bera erabiltzeko mugak handituz joan ziren. Gerra ondoreneko urteetan,
euskara irakasten jarraitu zuten gutxi batzuk, oso baldintza zail eta
arriskutsuetan.

Euskaltzaindiak
bultzatuta, 1966an euskaraz alfabetatzeko lehen kanpaina jarri zen
martxan, eta urte honetan jarri ziren AEK-ren (Alfabetatze eta
Euskalduntze Kordinakundea) eraikuntzaren lehen harriak.

Francoren
heriotzak eta diktaduraren erorketak euskarari bideak ireki zizkiola
esan daiteke, pixkanaka, erakunde publikoen aldetik euskararen
alfabetatze prozesuan erraztasunak eskaini baitziren. 1976ko otsailaren
26ko 573/1976 Errege Dekrektuaren bidez gobernuaren onarpena lortu zuen
Euskaltzaindiak. Hortik aurrera, aipatutako erakundeak bere eragina
handitu egin zuen nabarmen. Horren erakusgarri dugu Getarian jazotakoa.
Udal akten arabera, 1976ko azaroaren 30ean Ignacio Zulaicak , “profesor
titulado por la Academia de la Lengua Vasca”, baimena jaso zuen Eskola
Nazionalen lehendakariaren eskutik, Hezkuntza eta Zientzien
Delegazioaren bidez, euskarazko alfabetizazio klaseak eman ahal izateko
zehazki aipatzen ez den Elkano kaleko lokal batean. Baldintza bakarra
jarri zitzaion, erabili beharreko materialaren gastuak berak ordaintzea.

Xabier Etxeberria Lasa

Bloga

Oreretako harresiak 1613an: Gruyere gazta bat?

1.- Harresiak, babesa ematetik haratagoko elementua

Jakina
da hiribildu titulu eta maila juridikoa eskuratu zuten populazio
guneek, inguruarekiko ezberdin edo aipagarri egiten zituzten elementuen
artean harresiak zituztela. Askotan, eta Gipuzkoako kasua horren lekuko
da, harresi hauek ez ziren Artaxoa, Avila edo Lugon ikus daitezkeenak
bezalakoak, askoz elementu soil eta xumeagoak baizik. Hori dela eta,
gure lurraldeko hiribilduetan izan zezaketen funtzionaltasuna behin
baino gehiagotan ezbaian jarri da, bereziki Erdi Aroan zehar bizi zen
barne-giro ezegonkorra baretu zenetik. Horren lekuko dugu hirigintza
kontuetan emandako prozesuak eta hauen baitan harresi horiek izan
zituzten erabilerak. Hamaika lekutan babeserako ziren azpiegitura horiek
eraikuntza elementu soil izaten amaitu zuten. Ondoan zituzten etxeak
handitu eta zabaltzeko asmoz, euskarri gisa erabilitako ormatzar bihurtu
ziren.

Hasiera
batean, harresiaren eta parean zuten etxeen artean tarte bat zegoen,
erronda egiteko erabiltzen zena, besteak beste. Denborak aurrera egin
ahala, bereziki XV. mende hasieratik aurrera, espazio hura okupatzen
joan zen, normalean modu alegal edo ilegal batean. Udalbatzek nahi eta
ezinezko politika bat eramaten saitu ziren, baina azkenean amore eman
beharrean izan ziren, joera nagusiari ezin eutsiz (1).

2.- Errenteriako harresiaren aprobetxamendua

Orereta,
Oiartzungo Huriberri edo Errenteria hiribildua aipatzen dugun prozesu
horren lekuko izan da. Bere harresiek gainera, nolabaiteko
erakargarritasuna izan dute eta hainbat lanek beraien inguruan jardun
dute (2). Zoritxarrez, plazaratu diren emaitzak halamoduzkoak izan dira,
bereziki garaian zegoen hutsune dokumentalagatik. Zorionez, aurreko
mendeetako idatzietan barneratzeak oraindik uzta oparoa eman dezake.
Datozen lerroak horren lekuko dira, harresiaren inguruan oso datu
interesgarriak ematen dituen dokumentu bitxi baten inguruan jardungo
baikara.

Udal
aktetara joaz, harresiaren defentsa-erabilera zalantzan jartzeko lehen
susmoak topa daitezke. Dokumentazio horretatik eskuratutako datuen
artean, harresietan zuloak egiteko udalbatzak emandako baimenak ditugu,
bereziki 1606 eta 1704 urte bitartean. Horrek, hirigintza-elementu
esanguratsu hark izan zezakeen babes-funtzioa nahiko mugatua zela
islatzen du, baita 1638ko erasoa jazo baino lehen ere. Jakina, halako
baieztapenak tentuz, behin-behinean hartu behar ditugu, eta oinarri
sendoagoa izate aldera, baimen horiek harresiaren zein tokitan eta
zertarako ematen ziren ikertzea funtsezkoa litzateke. Izan ere, badirudi
hainbat kasutan babes kontuak oso aintzat hartu zirela eta horren
arabera zulaketak egiteko baimenak eman zirela; beste modu batera
esateko, lizentzia lortzeko baldintzen artean, arriskuen aurrean zuloa
berriz ixtea zegoen; hori izan zen, adibidez, Urdangarin etxearen kasua:
harresiaren zatian egin zuen atea ixteko agindua eman zitzaion 1637an,
frantsesen etorreraren zurrumurruen aurrean.

Hala
ere, Errenterian, hainbat kasutan harresi eta etxeen arteko tarteak
mantendu zirela ematen du, gutxienez XVIII. mendera arte. Dena den,
horrek ez du esan nahi harresiak hirigintza aldetik erabili ez zirenik;
aitzitik, tarte hori errespetatuz beste konponbide bat topatu zen: tarte
horretan korridore edo pasilloak eraikitzearena, hain zuzen ere. Hor
daude, besteak beste, aktetan dokumentatu daitezkeen Frantziska del
Bruel (1585), Blas Jerezkoa (1609), Lubeltza etxea (1612koa) Migel Felix
Etxezarretakoa (1684) edo Juan Galardikoaren (1700) kasuak.

3.- 1613ko ikuskatzea: lau “espaloi”, hainbat etxe

Harresia
zulatzeko lizentzia horietako batek auzia sortu zuen baimendutakoaren
eta udalbatzaren artean. Afera epaitzeko ardura korrejidoreak hartu zuen
eta honi esker, auzia Tolosan dagoen Gipuzkoako Artxibo Orokorraren
funtsen artean gordeta dugu, zehazki AGG-GAO CO LCI 417 espedientean.

Baimenaren
inguruko eztabaidetatik haratago, prozesuak bere baitan altxor
preziatua gordeta du: 1613ko harresien ikuskatzea, hain zuzen ere.
Azterketa hau benetako pagotsa da gune horrek frantsesek eragindako
sutearen aurretik zuen egoera jakiteko, baina ez hori bakarrik.
Harresiaren azterketak berak toponimia lanetan egin diren ekarpenak
osatzeko balio du, hainbat etxeren kokapen zehatza jakingo genukeelakoan
baikaude. Era berean, eta datuak uztartuz, 1638. urtearen ondoren eman
zen berreraikuntza prozesua aztertu daiteke eta halaber, kronologikoki
atzeranzko bidea eginez, ikuskatzea 1512-1613 urteen arteko garapena
zein izan zen jakiteko funtsezko euskarri dugu. Hau guztia, jakina, beti
ere dokumentazio eskasiak edo testuek gaiari buruz eman ditzaketen
informazioek hamaika muga jarri ditzakeela aintzat hartuz.

Auzia
Juan Amasakoari emandako baimenaren inguruan diharduenez, 1613ko
azaroaren 11ko ikuskatzea bere etxeetatik abiatu zen, ondoren
hiribilduari itzulia emanez. Higiezin horiek errebaleko atearen ondoan
zeuden eta datu ezberdinak lotuz, badirudi XV. mende amaieratik
gutxienez, etxe horien jabetza abizen beraren baitan egon zela. Izan
ere, Errege Katolikoek lonja ezartzeko baimena eman zutenean, 1497an,
hori eraiki artean errebalaren ondoan zeuden Pero Amasakoaren etxeetan
egongo zela agintzen zuten: “que está junto con la puerta que salen de
la dicha villa para la villa de San Sabastián, a man ezquierda” (3).

Ikuskatzeak
Amasaren etxetik beheranzko bidea hartu zuen: Errebaleko edo Donostiako
atea, Zubieta lizentziatuaren etxeak (orduan lonja moduan erabiliak),
Lubeltza “etxe zaharrak” eta beste hainbat aipatuz. Horiek guztiek
lehenengo zati, eremu edo, dokumentuan aipatzen den bezala, “espaloia”
osatzen zuten. Ikuskatzea halako lautan banatu zen eta azterketa guztian
ate bakarra aipatzen bazen ere, gaur egungo alde zaharraren forma
aintzat hartuz, lehenengo begiratuan zati horiek primeran identifikatu
daitezke.

Hiribilduari
bira emanez, ikuskatzeak 53 etxe aipatzen ditu: lehenengo espaloian,
hogei; bigarrenean, hemeretzi; hirugarrenak sei lituzke, tartean “dorre
zaharrak”: “las torres biejas de los herederos de Marina de Ysasti, que
las posee Juan de Aruelaiz, edificados sobre las dichas murrallas”.
Hemen zailtasun bat dugu, “La Torre” izeneko etxeak eta “dorre zaharrak”
aipatzen baitira, hurrenkera horretan eta azkena espaloiaren amaiera
delarik; horregatik, azken horiek eta ez “La Torre”, Torrekuari
dagozkiola uste dugu.

Laugarren
espaloia, “Morrontxo”-rekin hasiko litzatekeena, ez du inolako dorrerik
aipatzen, Frantzisko Arramendikoaren etxeak baizik. Ziurrenik
Arramendiren atzean Arranomendi irakurri beharko genuke eta modu
honetan, Frantzisko hori 1496 inguruan hil zen Morrontxeren semea
genuke.

Azken
espaloi honek hau zati nagusitan bereizten da, baina ez dagozkie beste
horrenbeste etxeri. Arramendiren higiezinaren ondoren bi etxe multzo
aipatzen dira: “beste lau etxe” (“otras quatro casas seguientes”) eta
hauen ondoren “beste bi etxe” (“yten, dos casas seguientes en la propia
açera”); espaloiaren amaieran Tomas Zelaiakoa eta andre Milia Zubietakoa
senar-emazteen etxeak leudeke. Funtsean, beraz, harresiaren zati honek 8
etxe bilduko lituzke. Hemendik eta Amasaren etxera higiezinik gabeko
tarte bat legoke, ondoan harresia eta eliza ludekeelarik, gaur egun argi
eta garbi ikus daitekeen moduan.

4.- Etxeei buruzko datu batzuk

Orokorrean,
ikuskatzeak agerian uzten du harresian hamaika zulo egin zirela, leiho
eta ateetarako. Azken elementu hauek erabilera ezberdinak zituzten;
orokorrean sotoetara joateko sarrerak dira, bertatik merkatalgaiak eta
bestelako gauzen sartu-irtena bideratzeko. Batzuetan, ordea, ate hauek
etxearen eta harresiaren arteko gune irekietarako sarbidea ziren,
baratzak edo lorategiak zituzten tarteetarako, hain zuzen ere. Migel
Alduntzingoa lizentziatuaren etxeak, adibidez, harresiaren zatian lau
leiho, atea eta “harrizko lorategia” zuen: “Yten, las casas prinçipales
del dicho liçençiado Miguel de Aldunçin, que están fabricadas por la
parte de atrás sobre la dicha murralla. Tienen en ellas quatro ventanas y
una puerta baxa y jardín de piedra”. Handik gertu zegoen Grazia
Galartzakoaren jaraunsleen etxeak ere halako lorategia zuen, baita
Domingo Zubietakoaren oinordekoena ere. Baratzeei dagokienez, Esteban
Alduntzinen kasuan aipatzen dira.

Itxura
aldetik dorretxeak dira eraikinik azpimarragarrienak, baina ez
bakarrak. Juan Ortiz Agirrekoaren jaraunsleen etxeak, gorago aipatu
dugun beste egitura berezi bat du: harresi gainean etxea eraikita
izateaz gain, sotorako ateaz aparte, egurrezko korridorea duela aipatzen
baita.

Datu
bitxiagorik topa daiteke. Errebaleko atetik beheranzko bidea eginez,
Jakue Beraungoaren etxea dugu, harresian bertan armarria duena. Bere
kasua hagitz interesgarria da. Batetik, harresiaren funtzioen galera
adierazten du, euskarri soil moduan zuen erabilerari lehentasuna ematen
zitzaiolarik; hau da, harresia bera eta etxeen paretak ezberdintzeko
zailtasunak zeuden, osotasun bat osatzen zutelaren seinale. Izan ere;
azterketa egin zenean, Beraunek berak zioenez, armarria eta leihoa ez
zeuden harresiaren paretetan: “dixo que son distintas la pared de la
dicha muralla y la parte donde están las dichas armas y bentana”. Baina
hori ez da adibide horrek ahalbidetzen duen hausnarketa bakarra.
Beraunen etxea non dagoen ikusita eta armarriaren aipamena aintzat
hartuta, duela aste gutxi hiribilduko ondareak izan duen eraso eta
galera baten inguruan aipamena egitera garamaratza. Datu gehiago bildu
behar direla ohartu beharrean gaude, baina kokapena eta elementuaren
aipuak aintzat hartuta, ez litzateke harritzekoa izango 1613ko armarria
eta berriki inguru horretan suntsitu dena, gauza bera izatea (4); are
gehigo armarriaren elementuek, XVII. mendekoak ziruditenean.

Espazioaren
aldetik, interesgarria litzateke gaur egungo etxeek eta 1613koek
zabaleran orube bera betetzen zuten ala ez jakitea. Honela, etxe-jabe
batzuek ondoko sailak eskuratu zituzten ala ez eta hori noiz egin zuten
jakiteko oinarri batzuk jarriko genituzke. Ildo honetatik, urte hartan
egindako azterketan, harresi ondoko guneek okupazio nabarmena zuten.
Hala ere, bazeuden eraitsita edo orubea erdi hutsik zituzten zatiak.
Lehenengo espaloian aipatzen den Labaienen etxeek horren adibidea ematen
digute. Eraikina ordurako eraitsita zegoen, baina ez hori bakarrik,
alde horretan harresia ere hautsita zegoela ematen du: “Yten, los suelos
de las casas que fueron de Labayen y están desechas y tiene rota la
murralla [sic] sin puerta para seruiçio”.

Iago Irixoa

(*)
1857ko Morrontxo eta Torrekua arteko atearen argazkiarako, ikus RUIZ DE
AZÚA, J.: “Las primeras fotografías”. In: Oarso, 2014, 13-23 orr.,
bereziki 21. Udal Artxiboan ere, horiek kopiak gordetzen dira. Eskerrak
eman nahi dizkiogu Luis Elberdini datua helarazteagatik.

(1)
Honen inguruan, ARÍZABA BOLUMBURU, B.: Urbanística medieval
(Guipúzcoa). Donostia: Kriseilu, 1991, bereziki 123 orr. eta hh.
Donostiako kasurako, ikus baita AGUINAGALDE OLAIZOLA, F. B. de: “La
reconstrucción de un espacio urbano. Vicisitudes de las torres del
Preboste, en la calle de las Carnicerías (Embeltrán). Siglo XV-1813”.
In: BEHSS, 23 (1989), 79-131 orr.

(2)
LECUONA, M. de: “Rentería, villa amurallada”. In: Oarso, 4 (1961), 5-7
orr.; OBESO, X.: “Las murallas del este de la villa de Rentería”. In:
Oiarso (1989), 117-118 orr.; SARASOLA, N.: “La muralla de la Villa de
Errenteria: Intervención arqueológica en el solar Kapitanenea 16”. In:
Oarso (2006), pp. 44-47. Ald. IBÁÑEZ ETXEBERRIA, A.; AGUIRRE-MAULEÓN,
J.: “Consideraciones arqueológicas en torno al urbanismo en Rentería en
el siglo XVI”. In: Bilduma, 10 (1996), 29-43 orr.

(3)
CRESPO RICO, M. A.; CRUZ MUNDET, J. R.; eta GÓMEZ LAGO, J. M.:
Colección documental del Archivo Municipal de Rentería. Tomo II
(1470-1500). Donostia: Eusko Ikaskuntza, 95. dok.

(4) http://herribizia.errenteria.eus/2017/10/27/errenteriako-udalak-herritar-guztiak-deitu-ditu-historia-ondarea-babestera/; http://oarsoaldea.hitza.eus/2017/10/27/ondare-historikoa-babestera-deitu-du-udalak/; http://oarsobidasoa.hitza.eus/2017/11/06/lotsaren-murrua/).

Bloga

Euskararen debekua XVIII. mende hasieran

Abenduaren 3a Euskararen
Nazioarteko Eguna dugu; euskaldunontzat data berezia dugu, beraz. Hori
dela eta, oraingoan Oiartzungo udal aktek euskararen inguruan aditzera
ematen diguten datu bat plazaratu nahi dugu.

Jakina
da aurreko mendeetako dokumentazio historikoaren portzentaia nagusia
erdaraz idatzita dagoela; hagitz gutxi dira testu elebidunak edo euskara
hutsean sortutakoak. Egon badaude, baina erdararen ozeanoetan
uhartetxoak bailiran agertzen zaizkigu; edo hobe esanda, eta duela
hilabete gutxi batzuk plazaratutako oso ikerkuntza interesgarri baten
hitzak geure eginaz, “iceberg” bat bezala. Izan ere, eta errealitate
dokumental erdaldun horri azterketa kritiko bat eginez gero, euskarari
lotutako hainbat arrasto, ideia eta lorratz eskuratu daitezke. Dagoeneko
hamaika dira hori agerian utzi duten lanak, baina ez genuke aukera
galdu nahi azkeneko boladan argitaratu diren bi azpimarratzeko: alde
batetik, orain aipatu dugun eta XVI. mendeko Nafarroa hizpide hartuta,
aurten Peio J. Monteanok burutu duena; bestetik, eta XVII-XVIII.
mendeetako Euskal Herriko egoera aintzat hartuta, Juan Madariagak
egindakoa (1).

Testu
historikoen aprobetxamendua anitza da eta gure hizkuntzari lotutako
datu hauek zuzenean nahiz zeharka ikus ditzakegu, baita Oiartzunen ere.
Batetik, ageriko informazioa dugu, erran nahi baita euskal hitz, esaldi
edo testuak biltzen dituzten dokumentuak. Lehenengoetarako udal aktek
hamaika adibide eskaintzen dizkigute, eta beste artikulu batean
jorratzeko asmoa dugu. Aurrerapen bezala, euskararen presentzia esparru
ugaritan agertzen dela esan dezakegu: burdinola, errota edo zubiak
bezalako azpiegituren inguruko eraikuntza- edo konponketa-hitzarmenetan,
abeltzaintza edo nekazaritzari lotutako idatzietan, gizarte ohitura eta
usadioei dagokienetan eta abar. Halaber zeharkako datuak daude, eta
oraingoan hauei helduko diegu.

Udal
akordioetan agertzen zaizkigun informazioen artean, hainbat profesional
kontratatzeko asmoz egindako hitzarmenak ikus daitezke, eskola-maisuak
horien artean. Halako eskrituretan bi aldeek hainbat betebehar edo
baldintza ezartzen dizkiote elkarri, eta biek ala biek horiek
errespetatzeko hitza ematen dute. Oso informazio aberasgarriak dira eta
gainera, esparru horretan euskarak izan zuen, izan ez zuen edo izan
zezakeen presentziarekin lotutako datuak eskuratu ahal izan ditugu.
Horrek garrantzia du, gaia oso gutxitan aipatzen baita eta bere inguruan
daturik jasotzen bada, zeharkakoa da, edo ez oso sakona. Behin edo
behin, ordea, begira ematen duen informazioa azaleratzen da, eta esan
bezala, horri lotutako informazio bat hizpide hartuko dugu; sakontasun
handiagoa merezi beharko lukeen datua eta gaia jorratu duten
ikertzaileei baliogarria izango zaiena.

Aktetan
topatu ditugun eskola-maisuei buruzko lehenengo aipamenak 1672koak
dira. Orduan Matias Fagoaga besamotza eta Karlos Irisarri jardun
horretan aritzeko adostu zen. Beraien egitekoak honakoak ziren: “ambos
los otorgantes de maestre escuela de niños y niñas del dicho Balle,
enseñándoles a leer, escriuir, contar, ajudar a missa y la dotrina
cristiana”. Urte gutxiren buruan Irisarri zendu zen eta Fagoagak lan
hori burutzen jarraitu zuen, eragozpen fisikoak eragozpen; ez hori
bakarrik, lana ondo antzean egiten zuela ematen du, 1677ko abenduan bere
kontratua beste 6 urtez luzatu baitzen. Orduan jasotzen zen moduan,
bere jardunean bete beharreko helburuak honakoak izango zituen:

“enseñándoles
y documentándoles a leer, escriuir, contar, ayudar a misa y la dotrina
christiana y otras oraziones y virtuosas en nombre y gloria de Dios,
nuestro Señor, y vien d’ellos y enseñándoles ansí vien la urbanidad,
cortesía y modo con que se an de portar sin que por y negligencia [sic]
del dicho Mathías de Fagoaga pierdan los niños el natural que trajeren”.

Ikus
daitekeenez, hizkuntzaren inguruan ez da inolako aipamenik egiten.
Horretarako XVIII. mende hasiera arte itxaron beharko dugu, 1702ko
ekainera arte hain zuzen ere. Andres Albirenarekin garai hartan
hitzarutako kontratuan, maisuak, zetozen bi urteetan honakoa egin
beharko zuen: “los tendrá en la escuela a los muchachos, hixos de
vezinos y moradores del dicho valle enseñándoles la Doctrina Cristiana,
leer, escriuir, contar y castellano”. Esan bezala, hau da hizkuntzaren
irakaskuntzari buruz Bailarako udal-aktetan topatu dugun lehen datua.
Ziurrenik aipamenak azkeneko urteetan umeei gaztelaniaz irakasteko
helburuak oso zorrotz betetzen ez zirela aditzera eman nahi du. Lanean
ardura gehiegi ez jartzearen inguruko salaketak ez dira ezohikoak.
Errenterian, adibidez, halako egoera mende t’erdi luze bat lehenago
dugu, 1547an hain zuzen ere. Beraz, gurean gaztelania aipatzearen
zergatia, hizkuntza hau fundamentuz ez irakastearen ondorioa izatea.

Gure
lerro hauen helburuari begira, ordea, 1704ko abenduaren 6an Oiartzungo
udalbatzak Frantzisko Juanaberria Urnietako eskola-maisuarekin
adostutako hitzarmena da benetan interesatzen zaiguna.

Ikusi
dugunez, maisuaren betebeharrak hainbat esparrutara hedatzen ziren, ez
soilik idazten, irakutzen eta zenbatzen jakitera; hezibide eta portaera
onak sustatzeko kontuak ere bazeuden. Besteak beste, pertsona nagusiak
pasatzerakoan kapela kentzea, birao egiten zutenei zigorrak jartzea eta,
hezkuntza zorrotz eta gogor baten isla moduan, eskolan ondo edo ondo
baino hobeto zihoazenei laudoriorik ez egitea; aitzitik, noizean behin
zigortzea ondo letorkioke, nahiz eta errurik ez izan (A-1-12-1, 324 au.
folioa).

Oraingoan
baina, beste neurri bat da atentzioa ematen duena, euskararen
ingurukoa. Hartutako xedapen gogorrak ikusita, bi urte lehenago
Albirenarekin sinatutako baldintzek islatzen zutenaren ildotik ulertu
behar direla ematen du; alegia, gaztelania ondo irakasteko asmoekin.

Hasiera
batean, Juanaberriaren baldintzetan euskararen aldeko ekimenen arrastoa
dugu, dotrina euskaraz ematea adosten baita: “y podrá mandar a un
muchacho que sepa bien, diga las oraciones, a la mañana en bascuenze y a
la tarde en romance”. Pixkat beherago ordea, aldeko jarrera hau
jazarpen gordin bihurtzen da. Maisuaren egitekoen artean, umeei, eskolan
ez ezik, kalean euskaraz hitz egitearen debekua gogoraraztea eta hori
bideratzea dago:

“El
berano, desde marzo asta los húltimos de septiembre, yrá el maestro a
la escuela a las siete de la mañana y podrá salir como arriua está
dicho. Y a la hora de salir les dará orden para que ninguno able
bascuenze, y que los acusadores tengan también particular cuydado para
auisar al maestro quiénes hablan”.

Bai
azken puntu hau zein dotrina euskaraz ematearena Juanaberriak
sinatutako irizpide edo araudian agertzen dira; hau da, profesionalak
udalbatzari aurkezten zion plangintzaren baitan zegoen kontua zen.
Ondorioz, herriko gobernuaren esku zegoen horiek onartu ala ez.
Agidanez, Oiartzungo agintariek begi onez ikusi zituen, behin-betiko
adostutako neurrietan honakoa jarri baitzuten:

“2.
Yten, que les aya de enseñar a los muchachachos [sic] que asistieren a
él a leer, escriuir, contar y dotrina christiana, yntroitos y romanze,
dándoles para ello los acusadores y palillos que combengan para mayor
cuydado y vijilancia, de manera que los dichos muchachos dentro de la
escuela y fuera de ella, en las plazas y calles, no ayan de hablar
vascuenze sino castellano vnos con otros, poniéndoles para ello penas,
acusadores y palillo”.

Ikusten
denez, ordurako salatari eta zigorren dinamika martxan zegoen.
Bailararen kasuan ez zen denok buruan dugun eraztuna, zotz edo
“makiltxoa” baizik. Baina tresna edozein delarik ere, Oiartzungo kasuak
beste gauza bat agerian uzten du: zigortu eta debekatu beharreko
esparruen artean euskararen erabilera zegoela, eta jazarpen honen
inguruko ekimenek izaera goiztiarra izan zutelarena.

Jakina
da euskararen inguruko neurriak XVI. mende erdialdetik eman zirela.
Batzar Nagusietan prokuradore izateko gaztelania, irakurtzen eta idazten
jakin behar zen. Izatez, ez dugu euskararen aurkako jarrera bat bezala
ikusi behar, elitizazioa eta gobernuaren partaidetza ixteko asmoz
egindako saiakera moduan baizik. Izan ere, ia bere osotasunean euskaldun
elebakar eta alfabetatugabea zen lurralde batean gobernu itxi bat
lortzeko eta gobernu-erakundeetan jarduteko zer hobe eta halako
baldintzak ezartzea: irakurtzen eta idazten jakitea, eta gainera hori
gaztelaniaz egitea.

Neurri
hauek maila probintzialetik hiri eta herri mailetan pixkanaka ezarri
zen, baina halako xedapenak teorikoak ziren, leku askotan ez baitziren
bete. Denbora igaro ahala, ordea, gaztelaniari geroz eta garrantzia
handiagoa ematen hasi zitzaion, maisuei eskolak hizkunta horietan
ematera agindu zitzaielarik. Modu honetan, XVIII. mende erdialdean ez
ziren gutxi euskararen galeran maisuak eta eskolak faktore nagussi
moduan jartzen zituztenak.

Halako
erabakien atzetik Borbondarren politika zentralistek lotura estua izan
dute, eta gaur egun indarrean dauden tesiek horietan oinarritu dira.
Bailararen adibideak, berriz, agerian uzten du ideia horrek ausnarketa
sakonago bat merezi beharko lukeela; halakoak zein testuingurutan eta
zein helbururekin egiten ziren ulertzea ezinbestekoa da. Ez dugu ahaztu
behar 1704rako Felipe V.-ak Espainiako koroa eskuratua bazuen ere, gerra
garaia zela, Ondorengotza Gerraren garaia, hain zuzen ere. Eta
testuinguru horretan hezkuntza eta jazarpen politikak abiaraztea zaila
zen, edo ez zuten lehentasunik.

Ondorioz,
Oiartzunen ikusten duguna, XVII. mende amaieran indarrean zer nolako
ideia, proposamen eta ekimen zeuden azterttzera eraman behar
gaaituelakoan gaude, eta bereziki, zer helbururekin egiten ziren. Eta
jakina, halakoek denboran zehar jarraipen bat izan zuten ala ez; debeku
soil batetik jazarpenerako bidea egin zuten. Izan ere, gaur egun minez
ikusten ditugun neurriak euskaldunek beraiek (edo, hobe esanda, udalek)
sustatu zituzten, hein batean bada ere. Zaila gerta dakiguke halakorik
onartzea edo ulertzea, baina duela denbora asko ez dela hamaika
herritako agintariek bertako umeei gaztelaniaz egoki edo ahalik eta
ondoen irakasetaren beharra oso buruan zuten. Ez ziren gutxi maisu eta
maistrei kezka hori helarazten zizkietenak, bereziki gazteak
soldaduskara joan eta gaztelaniaz ongi (edo bat ere ez) ez jakitearen
ondorioz pairatzen zituzten iseka eta krudelkeriak direla eta.

Azken
finean gure iragana ez da beti loriatsua, bukolikoa eta bikaina izan;
argilunez betetako unibertsoa dugu. Eta hori da Historiaren lana:
halakoak ezagutaraztea eta jendeari ulertaraztea; ulertzeak ez baitakar
ikusten dugunarekiko adostasun bat. Gauzak dagozkien testuinguruan
jartzea ezinbestekoa da, iragan mendeetan ez baitzen guk horren
perfektutzat dugun eskema mentala jarraitzen. Hori bai, horretarako
fundamentuzko lan bat burutu behar da; ustez desmitifikazio objetibo bat
bilatzen duten baina benetan partzialtasunez beteriko mamia duten
sasiekimenetan erori gabe.

Iago Irixoa

(1)
MONTEANO SORBET, P. J.: El iceberg navarro. Euskera y castellano en la
Navarra del siglo XVI. Iruñea: Pamiela, 2017 eta MADARIAGA ORBEA, J.:
Sociedad y lengua vasca en los siglos XVII y XVIII. Bilbo:
Euskaltzaindia, 2014. Eskola kontuetarako, lehenengoaren 105 orr. eta
hh., eta bigarrenaren 239 orr. eta hh.

Bloga

Luxuaren balioa

Udal guztietan badaude
udalerri bakoitzari eragiten dien arau juridiko batzuk ordenantza bezala
ezagutzen direnak. Udalerrian ordena mantentzeko egiten diren arauak
dira eta Udalak osoko bilkuran onartu behar ditu balekoak izan daitezen.
Mota desberdinetako ordenantzak egiten dira: fiskalitate kontuak
erregulatzen dituztenak, hirigintzako gai desberdinak antolatzen
dituztenak (txabolak, estetika, terrazak e.a.) edo poliziari eragiten
dietenak. Villabonako Artxiboan mota eta garai desberdinetakoak
dauzkagu, zaharrenak XVI. mendekoak izanik. Oraingo honetan ordea,
kronologikoki gertuago dugun bati buruz hitz egin nahi dugu, pasa den
mendeko 70. hamarkadako ordenantza fiskal bati buruz hain zuzen ere.
Gainean ditugun egunak direla eta, aproposa dirudi dokumentu hau
jorratzea. Izan ere denok erosiko ditugu bene-benetan behar ez ditugun
luxuak, jan behar ez ditugun kapritxoak edo tankerakoak.

Aurrean
dugun ordenantzaren izenburua “Luxuzko Gastuen gaineko Udal zergaren
Ordenantza” da (sig. 920-04), hau da, gastu berezien edo bizioen gaineko
zerga bat izango litzateke. Gastu mota desberdinak datoz azalduta
dokumentuan, konkretuki 6 gai dira ordenantza honek arautzen dituenak.
Lehenengoa hoteletan, apartamentuetan edo erresidentzietan ostatu
hartzeari dagokiona izango da, hori bai, beti ere lau izar edo gehiago
dituzten hoteletan egindako egonaldiengatik. Atal honi dagokionean,
zehazki aipatzen da zerga hau zein hotel motetan ezarriko den, nola
kobratuko den, zenbatekoa izango den balioa e.a. Hoteletako egonaldiekin
batera, beste zerga bat ezarriko zaio toki horietan jan eta edaten
denari, baita ere 3 sardexka baino gehiago dituzten jatetxeei, A eta B
kategoria bereziko tabernei eta 3 sardexka dituzten jatetxeak baino
prezio altuagoa duten taberna edo jatetxeei. Hauekin batera, festa
aretoetan sartzeko sarrerak eta edariak ere zerga honen eragina
nabarituko dute. Festa aretoak, dantzalekuak, diskotekak eta ikuskizunak
antolatzen dituzten edonolako kasino edo elkarteetan ere aplikatuko da
zerga hau. Aipatutako kasu hauetan, bezero guztiek ordaindu beharko
dute, baina ez dute banatuta ordainduko, baizik eta edariaren, hoteleko
gelaren edo dantzalekuko sarreraren prezioarekin batera ordainduko dute,
hau da, gaur egun ordaintzen ditugun zerga guztien modura, ordainketa
bakar batean bi gauzak. Ondoren, taberna, hotel edo dantzaleku
bakoitzeko arduradunak lagun pasibo edo ordezkari izango dira, eta
hilero lehenengo hamabostaldian Udalari ordaindu beharko diote zerga
honengatik dagokiona.

Zerga
honek apustuei ere eragingo die. Ikuskizun publikoetan aurrera eramaten
diren apustuetan parte hartzen dutenen artean, irabazleek egin beharko
dute ordainketa. Kasu honetan ordezkaria, enkantea antolatu duen
pertsona izango da. Elkarte pribatuak ere ez dira libratuko zerga hau
ordaintzez, hauen barne sartzen da edozein elkarte mota, bai kasinoak,
bai kirol elkarteak edo klubak. Hori bai, luxuzko gastuak 10.000 pezeta
baino gehiago direnean aplikatuko zaie zerga hau. Etxebizitzen inguruan,
luxuzkoak izango dira 7.000.000 pezeta baino gehiago balio dutenak eta
horiek dira zerga hau jasan beharko dutenak eta urtero ordaindu beharko
dutenak. Hauen kasuan, jabeak dira urtero urtarrilean Udaletxetik pasako
direnak zergaren kitapenerako. Azkenik, arrantza eta ehiza-barruti
pribatuen erabilera ere zerga honekin kargatuko da. Hemen ordezkaria
jabetzaren jabea izango da eta honek egin beharko dio ordainketa Udalari
urtero.

Ordenantza
honek arautzen duen luxuaren gaineko zerga hau ez da berdina izango
aipatzen diren 6 kasu horietarako, baizik eta gastuaren arabera ehuneko
bat edo beste ezarriko da. Horrela gauzak, luxuzko etxebizitza bat
erosten zuenak etxearen balioari %0,60ko karga gehitu behar zion eta
festa areto batera sartzeko sarrera erosi nahi zuenak, balioaren %50eko
karga. Hortaz, gastuaren balioaren arabera ezartzen zen karga edo zerga
hau oso desberdina izango zen egiten zen erosketaren arabera. Hoteletako
egonaldiak ere desberdin kargatuko ziren lau izarreko hotel bat bazen
edo lau izar baino gehiago bazituen.

Aurkeztu
dugun dokumentu hau Udalak onartu zuen 1977 urteko maiatzaren 2ko
udalbatzan. Urte dezente pasa dira ordutik eta dagoeneko aldatu egin
dira gauzak, gaur egun beste zerga batzuk baititugu ordaintzeko.

Amaia Mendizabal

Bloga

Saskiak

Azkeneko
hilabeteetan ezohiko jarduera bat burutu dugu Ereitenen. Gipuzkoako
Foru Aldundiaren Gordailua eraikinean gordetzen diren 300 saski baino
gehiagoren kontserbazio lanetan laguntzeko aukera izan dugu.

Dakizuen
moduan Gordailua Irunen dago kokatua eta Gipuzkoako Ondare Bildumen
Zentroa da. Artea eta ondare higiezinaz gain, etnogintzari eskainitako
bilduma izugarria dute. Aipatutako saskien kopuru handiena, esaterako,
etnogintzako bilduma horretatik dator eta tipologia ugariren, lanbide
tradizionalen eta jarduera ezberdinen erakusgarri dira. Saski horietatik
ugari urteetan zehar erabili dira baina beste asko, apropos eginak izan
ziren tipologia ezberdinen errepresentazio anitza lortzearren.
Gainontzekoak Untzi Museoak egindako bilketa lanengatik eta bestelako
bildumei esker daude Gordailuan.

Arrantza
eta itsas munduarekin erlazionatutako saskiak (nasak, otarreak, butroik
eta millotarrak, besteak beste), nekazal jarduerekin loturikoak
(kopa-saskiak eta simaur saskiak, adibidez), bestelako lanbideekin
erlazionatutakoak (erlauntzak, okindegiko otarrak etab.) eta
saskigintzaren jarduera berarekin zerikusia duten piezak (tresneria eta
lehengaiak) izan ditugu esku artean. Baliabide eta material modernoek
saskigintza ia gutiz alboratu duten garai honetan, zorteko sentitzen
gara altxor hau gertutik ikusteko aukera izan dugulako.

Sara Etxebeste

*Irudia: Jatorri ezezaguna