Tag: <span>Lesaka</span>

Artxiboak

Lesakako plano zaharrenetako bat aztertuz

Lesakako Udal Artxiboan gordetzen den plano zaharrenetako bat 1807 urtekoa da. Plano hau Udalaren eta herritar baten artean izandako liskar baten ingurukoa ebazteko marraztu zen.

Antza, 10 bat urte lehenago Udalari baimena eman zitzaion 24 herri-lur zati zozketan saltzeko eta bertan bordak egin ahal izateko. Honen ondorioz María Lucía Otxotekoren senarrari bi lursail egokitu zitzaizkion, gertu elkarren artean, baina ez ondoan. Ordea, ez udalak ez eta Otxotekok ere, ez batak eta ez besteak saldutako lurrak ez zituzten mugatu. Akats larria izan zen hori. Ondorioz, urte batzuk beranduago lursail horien mugekin arazoak eta auziak sortu ziren. Ohiko arazoak, egia errateko.

Alabaina, arreta ez dugu horretan jarri nahi. Arreta planoan bertan jarriko dugu. Eskuz egindako plano bat da, erregelarik eta neurketak egiteko tresna berezirik erabili gabe. Gutxi gora beherakoa, zalantzarik gabe. Lursailen kokapena eta María Luciaren senarrak, antza, baimenik gabe eta saladutakoa baino metro gehiago hartzeko asmoz egindako itxitura berrien inguruko informazioa jasotzeko egina dago. Honengatik, kokapena ahalik eta zehatzena izan dadin, plano hauek toponimia eta informazio interesgarri ugari bildu behar izaten zuten. Horrela, gaur esku artean dugun plano honetan biltzen dira besteak beste: Itureder iturria, “Herrería vieja” deitzen duten burdinola eta bere ubidea, Bidasoa ibaia, Alkaiaga auzoa eta Erramoegi parajea.

Plano hauek informazio baliotsua ematen dute bai iraganeko Lesakaren inguruan eta baita bere bilakaerarena ere. 200 urte beranduago, erraza da zein lursailei buruz ari diren jakitea eta kuriosoa izen batzuen aldaerak ezagutzea. Baita gaur egun ikusten ez diren estrukturak (ubideak, adibidez) nondik igarotzen ziren ikusi ahal izatea ere.

Hortaz, planoaren helburua ez zen artistikoa; planoak funtzio periziala betetzen zuen. Egin zutenean ez zioten inolako asmo historikorik eman. Honek azken galdera sortarazten digu: zer balio ematen diegu gaur administratiboak diren baina etorkizunean historikoak izango diren agiriei? Nola egin kutsu administratibo izaeratik gaindi irauteko? Azken batean, administratiboa baino iruditzen ez zaigun dokumentazioak gure aroaren lekukotza emango du, bai gizartean, bai herrian bertan, ematen diren aldaketen berri emanez.

Artxiboak

Katalina de Zabaleta

2020 ilun honetan Ereitenek lanean darrai, aspaldiko lagunei berriak batuz. Azken horietako bat Igantziko Udala dugu. Hango artxiboa antolatzeko helburuari ekin zaio eta beti bezala, lan horrek uzta berezia biltzeko aukera ematen du.

Igantziko Udal Artxiboan topaturiko dokumentu batek piztu du oraingoan gure arreta. Idazkera oso txukuna du eta latinez idatzia dago. 1599. urtekoa da. Alfontso del Mazo, Iruñeko apezpikutzako notario eklesiastikoa da dokumentuaren egilea. Notario eklesiastikoek gotzain-barrutietan gertatutako jarduera zibil, kriminal, ekonomiko edo patrimonial oro eskrituratzen zuten eta dokumentu hauek latinez idatzi ohi zituzten.

Katalina Zabaletakoa da testuaren protagonista, Lesakako dorretxeko oinordekoa. Zabaletatarrak Bortzirietako leinurik boteretsuenetako bat izan ziren Erdi Aroan: Altzatetarrekin batera. XIV eta XV. mendeetan Lesakako erroten gaineko kontrola izan zuten, Etxalarko burdinolaren eta bertako ustiapenen jabe izan ziren eta bailarako larreen gozamena ere kontrolatzen zuten. Bada, 1473az geroztik Igantziko San Migel abadiaren patronatua ere Zabaletatarren esku geratu zen, Igantziko elizaren gaineko kontrol osoa eskuratuz. Hala, orduz geroztik Zabaletatarrek Igantziko auzoek bildutako uztaren hamarrena jaso, eta aldi berean, herriko abadea izendatu ahal izango zuten. Azken hau oso eskumen erakargarria zen Erdi Aroko nobleziarentzat, Elizak jendearen eguneroko bizitzaren gainean ezarritako erabateko kontrola zela eta, oso garrantzitsua baitzen beren gustuko edo beraien kontrolpeko apaizak izendatu ahal izatea.

Erabateko botere hau ez zen, ordea, betierekoa izan. XVI. mendean nobleziaren eskumenak murriztuz joan ziren. Bortzirietako auzoak ere nobleziak ezarritako gehiegizko karga hauen inguruko ezinegona erakusten hasiak ziren ordurako. Eta horren erakusle da Igantziko herriak 1566an Juan Zabaletaren aurka egin izana, San Migel elizaren gaineko patronatua auzitan jarriz.

Testuinguru horretan sorturiko dokumentua da esku artean duguna. Baina kasu honetan ez da auziaren inguruko xehetasun askorik ematen. Zor bat kitatzeari buruzkoa da. Domingo Errekaldek Pedro Ortzaitzekin zuen zorra Katalina Zabaletakoari ordaindu beharko diola esaten da bertan, azken hau Ortzaitzen lagapen-hartzailea zelako. Azken honen eta Domingo Errekalderen inguruan, ordea, ezin izan dugu oraingoz ezer gehiago jakin; baina Igantziko Artxiboan lanean dihardugun bitartean dokumentu honen inguruan sortu zaizkigun galderei erantzuna eman ahal izango zaie agian; bai guk, baita oraingo eta etorkizuneko erabiltzaileek ere.

Olatz Etxeberria, Igantziko artxiboa.