blog

luGORRI

Bloga

Idatzitakoak artxiboan dagoenarekin bat egiten ez duenean

Asteasuko Andazarrate gainan zeuden burni eta igeltso meategietatik (San Miguel, Alerta Está, San Carlos, San Leopoldo, Ave Maria,…) Zarautzeko Moillarri ingurura minerala garraiatzeko eta untziratzeko aireko kable sistema osoa eraiki zen duela 100 urte baino gehixeago. Askok dute honen berri, Asteasu eta Zarautzen bereziki.

XX.mende hasiera zen eta meatzetako materialak itsasoko untzietara sartzeko modurik egokiena eta merkeena zirudien, hortik Europan zehar saltzeko.11 km inguruko ibilbidea okupatzen zuen kable hau burdinezko dorre batzuek eusten zuten eta bere otarretan minerala garraiatzen zen maldan behera. Asko ez, baina hiruzpalau argazki ikusi daitezke dorre, otarre eta zamatzeko tokia jasotzen dituztenak.

Ildo honetatik jo behar zuen gure abuztuko berriak, baina, informazioa ahalik eta zehatzena izan dadin, dokumentazio lanak egitea beharrezkoa da. Eta orduantxe etorri dira komeriak. Gure bilaketa egitean topatutako hainbat artikuluk diotenez, 1906 urtean eraiki omen ziren dorreak, kableak,… lehenagotik zeuden meategien beharrei erantzuteko. Eta guztiz zentzuduna dirudi, artxiboko dokumentazioa ikusita. Bertan, 1905-1906 urteen bitartean kablearen ibilbideagatik kaltetuak izango diren jabeen desjabetzak egiten dira. Baina, bapatean, “paper galduen” artean 1904 urtean Alkateak Gobernadore Zibilari bidalitako gutuna topatzen dugu: “…que dicho cable se halla instalado en condiciones tales que no puede ser legalizado sin que introduzcan en él importantes reformas…”. Sortzen dituen arazoen artean: otarrak erraz erortzen direla, leku batzuetan lurra ikutu eta landarak puskatzen dituztela, bideak gurutzatzen dituztenetan jendea adi ibili behar dela kolpeak sahiesteko. Lehenagotik badago orduan estruktura hori edo antzeko bat. Eta arazoak sortzen zituela ikusirik pentsa dezakegu 1906 urtean egindakoa beste honen kalteak eragotzi eta legeztatze baimena lortzeko egin zela. Baita hori dela argazkietan ikusten dena eta gaur egun denek aipatzen dutena, baina ez egindako lehena.

Hau argitua geratu arren, irakurri dugu ere 1923 urtean utzi zela Mollarri zamatze tokia erabiltzeaz, Alerta Está meategia itxi zutenean (diote). Baina gure artxiboan gordeta dugun 1926 urteko gutun batek dio 16 urte inguru pasa direla itxi zenetik. Beraz, 1910 urte inguruan itxi bazen Alerta Está meatzea, gainontzeko meatzeek hornituko zituzten kableko otarreak. Berrogehita hamargarren hamarkadan kable, dorre, otarre eta makina guztiak desmuntatu eta beste leku batzuetara eraman ziren.

Agian beste berriren batean, lan baldintzen, soldaten eta abarren inguruan topatutakoa erakutsiko dizuegu, baina oraingoz gauza bakar bat gehiago: gomendio bat, abuztua hilabete lasaia da eta zatozte artxibora beharrezkoa den denbora egoteko asmoz. Bost minututan dokumentazioa bilatu, fotokopiatu eta eramateko asmoa baduzute, emaitzak ez dira inoiz berdinak izango.

Amagoia Piá

Bloga

Elkanoren izenean hiribildua biziberritzen

Aski ezaguna da Getaria munduari bira ematen
lehena izan zen itsasgizonaren sorterria dela. Juan Sebastian Elkano zenaren
presentzia etengabea da Gipuzkoako kostaldeko herri honetan. Elkano izeneko
kale, jatetxe eta arrantzale-kofradia; pertsonaiaren bi estatua eta monumentua;
bere jaiotetxea non zegoen adierazten duen plaka… Baina bada lau urtetik behin
errepikatzen den eta munduaren lehen zirkumnabigazioarekin lotura duen ekintza
bat ere. Itsasgizonaren memoria harriaren zurruntasunetik aldendu eta bizirik
mantentzeko ahaleginean edo, 1522an Victoria naoa San Lucar de Barrameda-ko
portura iritsi zeneko momentua antzezten dute Getariako herritarrek. Noiztik
egiten da ordea Elkanoren Lehorreratzea?

1922ko Irailaren 6an, Magallaesek hasi eta
Elkanok bukatu zuen espedizioaren IV. mendeurrena betetzen zen. Data
esanguratsu hori gogora ekartzeko eta herriko seme den itsasgizon handia
goresteko nahiak, egun horretan ospakizun berezi bat antolatzera bultzatu
zituen Getariarrak. Elkanoren izena nazioartean goraipatzeko asmoz ekintza
sorta bat antolatu zen eta bertako eta atzerriko erakunde eta pentsonaia
entzutetsuei bertaratzeko gonbidapena luzatu zitzaien. Programaturiko ekintzen
artean Elkanoren desfilea zegoen, hori izan zen Elkanoren Lehorreratzea
antzeztu zen lehen aldia.

Egun berean, Elkanoren Monumentua bezala
ezagutzen den eraikinaren lehen harria jarri zen eta Ramón de Cortazar, Casa
Torres-eko Markesa, Ignacio Zuloaga eta Elias Salaberria herriko semetzako
izendatu zituzten, besteak beste. Ospakizun hauetan, Alfonso de Churruca jauna
izan zen, Getariako udaletxearen eta mendeurrenaren batzordearen izenean,
gonbidatuen aurrean hitz egiteaz arduratu zena.

Lehen Elkanoren festa hau ezin hobeto joan
zela dirudi. Izan ere, festaren biharamunean eginiko udal batzarrean baloraketa
oso positiboa egin zen. Pozik azaldu ziren Getariara mendeurrena ospatzera
etorri ziren pertsona eta ordezkaritzak ikusita, tartean Espainiako Erregeak
eta munduko potentzia garrantzitsuenen itsas ordezkaritzak.

Festaren prestakuntza, ordea, 1919. urte
inguruan hasi zen. Donostian ohorezko batzorde bat eta zuzendaritza batzorde
bat osatu ziren eta Elkanoren urteurrena ospatzeko batzordetarako ordezkariak
aukeratu ziren Getarian. Hauek festaren egitaraua zehazteaz eta hori gauzatzeko
beharrezkoa zen dirua lortzeaz arduratu ziren, besteak beste. Baina Elkanoren
festa egituratzeaz gain, Getariarrek herrian zenbait hobekuntza egiteko aukera
paregabea ikusi zuten IV. mendeurrenaren antolakuntza aitzaki. Aipatzekoa da
ospakizunak antolatzeko lortu zuten diru laguntzaren zati bat herrian zenbait
obra eta berrikuntza egiteko aprobetxatu zela. Hau horrela, 1922ko uztailean,
batzordeko idazkari nagusia zen Ramon Luis de Camio jaunak, mendeurrena
ospatzeko Getariako udaletxea egokitzeko beharra azaldu zuen. Udaletxeari beste
eraikin bat gehitzea zen asmoa, eta horretarako Gipuzkoako Foru Aldunditik eta
Estatutik jasotako dirulaguntzak baliatzea adostu zuten. 50 urte beranduago
ere, 1972ko Elkanoren festa antolatu zenean, Getariarrek antzeko zerbait egin
zuten. Oraingo honetan, aukera udaletxe zahar eta berrian zenbait berrikuntza
egiteko eta Elkanoren Monumentuan zenbait aldaketa burutzeko baliatu zuten. Hau
ikusirik eta V. mendeurrena begien bistan dagoen honetan, zer izango dute esku
artean Getariarrek?

Oihana Artetxe

Bloga

‘The World of the Newport Ship’ kongresua (Bristol, 2014ko…

2002an, Newporteko antzoki berriaren eraikuntza lanetan ari zirela, egur aztarna batzuk agertu ziren. Modu honetan, eta larrialdiko indusketak egin artean, lanak gelditu egin ziren. Indusketek izugarrizko emaitza ekarri zuten, izan ere 2.000 ohol baino gehiago eta 300 objektu inguru aurkitu ziren, ia guztiak XV. mende erdialdeko ontzi bati zegozkionak. Emaitza horiek duela hainbat urte Donostiako Koldo Mitxelena Kulturunean aurkeztu egin ziren, Arkeolanek burututako azterketa dendrokronologikoek, euskal egurrez egindako ontzia izan zitekeela ondorioztatzen baitzuten (http://www.gipuzkoakultura.net/index.php/eu/museoak-eta-ondareak/107-arkeologia/2058-la-madera-con-que-se-construyo-el-barco-medieval-de-newport.html http://www.arkeolan.com/dendrocronologia/) .

Pentsa dezakegunez, azkeneko urteetan zehar itsas-ondarearen adibide ikusgarri honen inguruko azterketa, analisi, kontserbazio, defentsa eta hedapen lanek jarraipena izan dute (http://newportship.org/). Egurraren ustezko euskal jatorriak ordea, ez du gure artean oihartzun handirik izan, eta ikerkuntza gutxi izan dira ontziari buruzko aipamenak jaso dituztenak. Horien artean, Pasaiako Udalak argitaratzen duen Sorginarri bildumaren ale bat aipa genezake, itsas-ondarea jorratu duena hain zuzen ere (http://issuu.com/ereitenkz/docs/s8._pasaia_atlantikoa_-_euskaraz-). Edonola ere, aurkikuntza honek izan duen garrantziaren testuinguruan, duela gutxi Ingalaterran ospatu den ekimen bat azpimarratu behar dugu.

Hain zuzen, uztailaren 17-18 artean, Bristolgo Unibertsitateak, bere Woodland Road 17ko egoitzan kongresu bat ospatu du. Bi egunez, jendez lepo zegoen aretoan, hainbat aditu, ikertzaile eta irakaslek gaiari buruzko azkeneko ikerkuntza eta ezagutzak aditzera eman dituzte, guztia garaiko Ingalaterra eta nazioarteko testuinguruetan kokatuz (http://www.bristol.ac.uk/history/events/conferences/newportship2014/).

Egun bat lehenago, uztailaren 16 arratsaldean, kongresuaren harrera ekitaldia egin zen: Giovanni Caboto italiarrak 1497an Ingalaterratik Ternuara arteko bidea burutzeko erabili zuen Matthew ontziaren kopian, Bristoleko kanalean zehar nabigatzeko parada izan genuen. Bildutako jendetzak aurrez programatutako irteera bakarra gainditu zuen, eta azkeneko egunetan beste bat antolatu beharra izan zen. (http://www.matthew.co.uk/).

Emandako hitzaldiak bi atal nagusitan banatu ziren. Batetik, eta kongresuaren antolatzaile Evan Jones eta Richard Stone irakasleen sarrera eta oharren ondoren, lehenengo egunean aurkeztu ziren 8 txostenek indusketaren nondik norakoak eta Newporteko eta Severn estuarioko XV. mendeko testuinguru historikoa aztertu zuten. Toby Jones eta Nigel Nayling-en azalpenek esparru arkeologikoa eta bere ondorioak izan zituzten hizpide. Gogoratu behar dugu Nayling irakaslea Koldo Mitxelenan egindako prentsaurreko hartan parte hartu zuela; oraingoan, azterketa dendrokronologikoek eman dituzten emaitzak plazaratu zituen. Bestalde, Ian Friel-ek XV. mendetik XVI. hasiera arteko ontzien garapena aztertu zuen, Ingalaterran tamaina txikiko itsasontzien garaipena eman zela azpimarratuz. Susan Rose-k berriz, zonaldean jazo ziren indarkeria, piratakeritza eta guda ekintzak aztertu zituen, Newport-eko ontzian topatu diren arma edo defentsa aztarnetatik abiatuz. Newporteko tokiko testuinguru politiko eta ekonomikoaz Bob Trett, Ralph Griffiths eta Rowena Archer arduratu ziren. Lehenengoaren hitzaldiak gainera, ontziaren aurkikuntzak Newporteko historiari egin dion ekarpen garrantzitsua nabarmendu zuen: izan ere, herri horren papera xumeagoa zirudienean, aztarna horrek beste interpretazio bat ekarri du; beste era batera esateko, halako informazio eta garrantzia zuen ontzi bat Newport-en bertan topatzea gutxien espero zena zen. Azkenik, egun horretan University of the West of England-eko irakasle Peter Fleming-ek egindako ekarpena azpimarratu behar dugu. Izan ere, notario-dokumentazioaren bidez (bereziki 1400-1500 arteko 179 testamentu eta 1532-1542 arteko 1.300 ikasle kontratu baino gehiago hartuz), Bristol eta inguruko eskualdeen arteko harremanak landu zituen.

Bigarren egunean kongresuak testuinguru zabalago bati lekua utzi zion: nazioarteko merkataritzari (bereziki Bristolek Gaztela eta Portugalekin izandakoari) eta Euskal Herria eta hemengo ontzigintzari, hain zuzen ere. Bristolgo Unibertsitateko Evan Jones eta Margaret Condonek Severn eta Bristol izan zituzten mintzagai, aduana-erregistroek eta “Great Red Book” delakoak halako esparrua jorratzeko ematen dituzten aukeretan beraien harreta jarriz. Bestalde, Francesco Guidi (Firenzeko Unibertsitatea-Bristolgo Unibertsitatea) mediterranear eta atlantiar munduen arteko merkatal harremanen inguruan jardun zen, Genoa eta Veneziako dinamika ezberdinak aztertuz. Hitzaldi bikain batekin, Flávio Miranda portugaldarrak kongresuari amaiera eman zion, egutegi arazoengatik Bristolen egotea ezinezkoa zitzaion Hilario Casadorekin batera egindako txostenarekin. Honen bitartez, Portugal eta merkatari burgostarrek Ingalaterrarekiko merkataritzan izan zuten papera jorratu zuen.

.

Bigarren egun honetan, garai hartan euskaldunek izan zuten papera ikusteko aukera izan genuen. Bi izan ziren horren ardura hartu zuten adituak: batetik, Wendy Childs. Gaztela eta Ingalaterraren arteko Erdi Aroko merkataritza harremanak ikertzerako garaian iturri ingelesen erabileran aitzindaria dugu bera. Honela, Gipuzkoari buruzko hainbat datu bildu ditu hamarkada luzeetan zehar eta horietako batzuk aurkeztu zituen. Bestetik, eta euskal ordezkari moduan, Michael Barkham izan genuen. Jakina denez, egungo euskal historiografiaren partehartzaileetako bat dugu, bereziki itsasoari lotutako gaiei dagokionez, Ternua eta Irlandako arrantzuak horien artean daudelarik. Oraingoan euskal ontzigintzaz jardun zen, Gipuzkoako kasuan bere begirada jarriz. Guretzago ezagunagoak izan daitezkeen gaiak, beraz, entzule ingelesen artean azaldu zituen.

Guztira, kongresuan 15 adituk jorratutako 14 gai aurkeztu ziren, binakako ataletan osatuak. Atal bakoitza amaituta, galdera eta eztabaidarako tarteari lekua egin zitzaion, oso interesgarri bezain atsegina. Orduan egin ziren ekarpen horiek guztiak amaieran borobildu ziren: kongresuko azken orduetan partehartzaileek bi egunetako emaitzen inguruko ausnarketa egin zuten, berriz ere galdera txanda bati lekua eginez.

Ondorio interesgarrienetako bat Wendy Childs irakasleak egin zuen. Izan ere, bere ustetan Newporteko ontziaren agerpenak ez du ondorio edo interpretazio zehatz bat ekarri; aitzitik, dokumentazio eta arkeologia emaitzek gaia gehiago ireki dute eta ondorioz, oraingoz ezin da behin-betiko baieztapenik egin ontzia nola eta zergatik iritsi zen, jabe nor zuen edota bestelako esparruen inguruan. Oraindik ere, egiteko bidea badago.

Laburbiduz, bi egun t’erditan gai interesgarri baten inguruko ekarpenak partekatzeko aukera izan genuen.

Gure zorionik beroenak beraz, bertaratu ziren entzule zein partehartzaileei; eta gure eskerrik beroenak Evan Jones eta Richard Stone-i, hara joateko aukera eman zigutelako.


Iago Irixoa

Bloga

Espetxealdiko liburuak

Hau da ene ondasun guztia

Daitort. Ez dut liburua amaitu. Hasi baino ez. Baina aurrera atzera ibili dut. Ta, nola esan? Zirraragarria. Urduritasuna.

Daitort. Lotsa ere badut, une batez poza ere sentitu dudalako. Poza espetxean idatzitako liburu batean aipatua izanagatik?

Zer egingo diogu ba.

Nire alde esan behar dut: Dut, Laboa, Gantzarain, Anestesia, Kuraia, No time for love, Ama Say, Rosencof, Sarrionandia … hauen ondoan nork bere izena ikustea egoa puzten du. Elkarrekin aipatzeak argi-urteak murrizten ez baditu ere.

Bale. Autokonplazentzia. Aitortza eta lotsa. Berehala, baina, garuna eta odola bor-bor.

Próxima estación esperanza

Ormazabal Esperantza pilotalekutik eramandako gazteetako bat izan zen. Gure etorkizunak inoiz jasandako kolperik latzena, latzenetarikoa. 2007ko otsailean. Esajeratua? Bakoitzaren balore eskalaren arabera. Urte askotako garapena, bilakaera, eredu berri baten urratsak ziren. Eta gizartean ekintzaile politikoak izango ziren asko 6 urteko zulo batean sartu zituzten. Bakoitzak jakingo du ezintasuna eta amorrua noiz sentitu duen. Nik badakit.

Multi Viral

2007ko otsailean Ormazabalek aipatzen duen liburua, doktorego-tesia, aurkeztear nengoen. Patua edo kasualitate ergela. Batek daki. 2007ko otsailetik aurrera bakoitzari egokitu bidea ezin alderatu.

Preso egon denaren gogoa

Ordea, ez da Kasualitatea esaldi horrek liburuari hasiera ematea. Hori horrela da. Gogoa hara itzultzen zaigunoi badakigu. Egonaldia laburra izanagatik ere, hara bueltatzen da gogoa.

Ormazabalek aipatzen duen eta nik sinatzen dudan liburua horren isla da. Ormazabalek bere liburua idatzi izana horren isla da.

1993an Alvaro Reizabalek “En estas casas ya se sabe” idatzi zutenetik ez dira gutxi espetxealdiaren kontura bota ditugun irri karkailak. Urberuaga edo Orbegozoren komikiek ere barre eta negarra bultzatzen dute aldi berean. Sarriren kartzela aldikoek Urainen estolda aldrebesatuak, Agirretarren ibilaldiek, zaharrek eta berriek, Antzaren absurdoak…

Ormazabalek, ordea, absurdo horri musikatik, literaturatik, eta batez ere irrazionala dena arrazoitzeko beharretik heltzen dio.

Monstruaren hezurdura

Berak baino egonaldi laburra eta ezberdina izan arren. Edo izanagatik. Ez dakit zerk bultzatu duen Ormazabal horrelako liburu ederra idazten. Ederra eta (inplizitoki bada ere) Espetxea esaldi berean: oximoron.

Ez dakit etxekoen sostenguagatik, aitaren harrotasunagatik, agian berak ere Juancarri zor ziolako,… ez dakit. Ez dakit kaiola hartan bere burua ikustean kaiolak egitea zeini eta zergatik otu zitzaion berari ere otu zitzaion. Edo espetxeak denboran eta gizarteetan zehar unibertsalak ote ziren bere buruari galdetu zion. Ez dakit.

Baina gogoa hara itzultzen denez, eta han zer pairatu daiteken, eta egoera irrazional hori arrazional bihurtzeko beharrak nola bultzatzen zaituen…

Halere, Martutenen hartutako erabakia zerbaiterako balio du. Gazte batek liburu bat idazten laguntzeko balio izan du lehen espetxealdi hark. Zirkulu intelektualoidetik at izan du oihartzuna. Lagun bati bizi zuen bizi-pena ulertzen lagundu diola pentsatzen dut. Horrek poza ematen du. Egundokoa.

Alta kalean eta lidergoan behar zuen… Horrek mina ematen du. Itzela.

No más presos

Lasaitu naiz. Liburuarekin gozatzen segituko dut. Mila esker Markel.

David Zapirain

Bloga

Esperantza

Uda hastear dago. Argitsu dago Udaleko udalbatzarren gela. Gainera, estropadetan irabazitako banderek antzerki itxura ematen diote.

Han egongo al dira bandera zaharrak? 1896koak, esate baterako?

Arregiren agindupean arraun egin zuten Basurto, Azkue, Alberdi, Urreta, Oliden, Aizpurua, Ezenarro, Silveti, Irigoien eta Manterolak irabazitakoak?

“Esperantza” ontziak ez al zuen arrastorik utzi gure artxiboan? Posible al da 1896ko irailean Kontxa eta Bilbo (eta Portugalete) jarraian irabazitako banderek ez al dute aipurik merezi gure udal aktetan?

Ez zen ba jai txikia antolatu herrian 1896ko iraila hartan. Bi aldiz ere ospatu egin zituzten garaipenak: irabazi ondoko musika, sua… Jai nagusia hilaren 20an: herriko bazkaria, diana, musika banda (Zumaia ala Zarautzen lortu beharrekoa), suziriak, su artifizialak,… Donostian irabazitako 1000 pezeta non xahutuko zituzten arrantzale haiek? Arregi beraren tabernan agian?

Bandera Udalari oparitu zioten, irailean 9an hala egin zuten. Bilatuko dugu banderen artean, banan bana. Aurkituko al dugu?

Beharbada, ustekabean, artxiboko txoko batean, Bilbon irabazitakoa topatuko dugu; zain, arrantzale haiek lortutako balentria neskek irabazitako bandera berrien ondoan paratzeko zain.

Arrantzaleek. Neskak. Denbora ez da alferrik pasa. Artxiboa geratzen zaigu.

David Zapirain


*Irudia: getaria.net

Bloga

Zarautzen turista izan gara

Erronka ez zen makala. Gure kostaldeko herri bisitatuenetariko bat hartu eta turismoaren inguruan dituzten kexak aztertu.

Hori egiteko, noski, laguntza beharko. CICtourGUNE bidelagun.

Hausnarketa ez da makala izan. Arrakastatsua ematen duen eredua ahula ez ote den galdetzeraino.

Arrakasta
ezin da zenbakiekin parekatu, bisita kopuru altuekin, hain zuzen ere.
Bisitariak ez baditugu lurralde garapeneko zati bihurtzen, bisitariek
ez badituzte guk komunikatu nahi ditugun baloreak bereganatzen (edo
sikiera entzuten!), bisitari gehienek gure lurraren zati bera betetzen
badute… asko izan arren, asko izanagatik, guretzat kalte.

Horregatik,
bi norabidetako lana bilakatu da. Epe motzean, egoera aztertu,
ulertu, tokiko eragileen kezkak eta ideiak jaso,… eta berehalako
erantzuna proposatu. Bigarrena, ordea, CICtourGUNEn esku geratuko da:
hemen ikasitakoa Gipuzkoa osoari (EH osoari) eragiten diolakoan.

Bloga

Harriak

Herrian zehar paseatzeak ustekabeak ematen ditu. Txio sortari hasiera eman dion argazkia lekuko. Harri horiek buruan, Luzuriagako langileei buruzko liburua gogoan. Orduan idatzitakoa eta liburu bera errekuperatzea otu zaigu. Honatx.

Der Bilbao-Song idatzi eta urte batzuetara, Bertold Brechtek Langile baten galderak liburu baten aurrean (Fragen eines lesenden Arbeiters) 1930eko hamarraldian idatzi zuenean ez zuen galdetu zeinek egina zen Kontxako baranda ospetsua: Liburuetan Errege izenik baizik ez da ageri. Erregeek garraiatu ote zituzten harritzar handiak?… Lima distirant hura eraiki zuten langileak, ze etxetan bizi ote ziren? Txinako Harresia bukatu zen iluntzean: nora jo zuten harginek?… Hamar urtez behin gizon handi bat. Nork ordaintzen zituen haren gastuak?… Laboak gerturatu zizkigun galdera horien artean, ordea, baluke lekurik beste hark. Galdera-erantzunak Historia bezainbeste dira eta. Galde-erantzunetan eta langileen Historian datza, hain zuzen ere, liburu honen muina.

Erantzunak emateko, baina, milaka langile, mila istorio dugu. Ezinbestean, bizipen asko gelditzen dira jaso gabe, bildutakoak baino apalagoak akaso, baina hauek bezain interesgarriak. Hor dugu, bistan dena, lan ildo bat urratua. Beste bat gehiago. Hautaketa beharrezkoa zen. Emaitza ikusgarria izan da. Garai baten lekukotasuna, langileen kulturaren ereduak.

Hemen jasotako historia pertsonal batzuek, denek ez esatearren, beste mundu batekoak dirudite. Egun nagusi dugun espekulazioaren ekonomia amoral mundu honetakoak ez dira bederen. Aitzitik, lanaren kulturakoak dira. Gizonek eta emakumeek gauza praktikoak ekoizten zituzten orduan. Balorea eta balioa zuten gauzak. Hauetako lan batzuk mitologiatik ateratako izaki erraldoiek egin zituztela ematen badu ere gure aiton-amonek, gure gurasoek egin zituzten, liburua irakurri ahala ikusiko dugun bezala. Bai, Kontxako baranda eta beste anitz.

Gipuzkoako kostaldean Pasaia salbuespena izan da urteotan. Hiria, ezen ez herria. Industriala, ezen ez tradizionala. XX. mendearen hasieran abiatu zen eraldaketa industrialak gizarte modernoa sortu zuen; eta XX. mendeko garairik ilunenetan argi izpia ez zen amatatu. Alderantziz, badiaren inguruko dinamoek argi hori indartu baino ez zuten egiten. Eta horrekin batera, dinamoez arduratzen ziren gizon-emakumeak. Industriala baita gure ondarea, gure nortasuna. Onerako eta txarrerako.

Erantzunak onak, apasionatuak, ikusgarriak badira ere, galderak ez dira makalak. Oakley Hall-ek esana, Egiaren berri ematea fikzioaren lana da. Eta Koldo Izagirreren fikziozko lanaren atzean egia, errealitatea, dago. Askotan, gainera, Pasaian kokatua. Oraingo honetakoa, baina, ez da fikzioa, askotan hala irudituko zaigun arren. Gertatuak dira. Ez urrutiko jendearenak, oso gertuko senide eta lagunenak baizik. Haien ahotsa da jarraian duguna, zuzenean jasoa, lanaz, politikaz eta bizitzaz.


David Zapirain

Iturria: Luzuriaga: voz y vida obrera, hogeitabost lekukotasun

Bloga

Zubimusuk badu beste altxor bat

Villabona eta Zizurkil batzen dituen Zubimusu izeneko zubiak baditu 3 begi. Gaur egun bi bakarrik dira arku erdikoak, baina garai batean hiruak ziren horrelakoak. Harrizkoa, antzinakoa, oso garrantzitsua bi herrientzat, baita ingurukoentzat,… Tira, ongi xamar ezagutzen ditugu zubi horren ezaugarri eta berezitasunak. Bestalde, erantsi dezakegu askotxo izan direla jasan dituen kalte eta berrikuntzak.

Hauetatik bat bereiztu nahi dugu, 1847 urtean egin zitzaiona, bere egoera oso txarra eta arriskutsua omen zen herritarrentzako eta nahitaezkoa zen berrikuntza bat egitea. Honela ba, artxiboan dugun espedientea ikusitakoaren arabera (1092-10), eskuhartze potoloetako bat egitea erabaki zen.

Horretarako Pedro Nolasko Telleria arkitektua kontratatu zen. Honek proiektua eta aurrekontua prestatu zituen. 20860 Real gastatuko ziren arku nagusiko dobelak kendu eta berriak jarri, harri-hormarako betelanak egin eta kareletako harlanduzko materialak jartzen. Bi Udalek Gipuzkoako Foru Aldundiko laguntza eskatu zuten hain gastu haundiari aurre egiteko.

Proiektuaren plano bakarra gorde da gaur egun arte. Bertan ikusten da obra guztia egin ahal izateko erabiliko den zinbria izeneko estrukturaren kokapena, honen lana zen arkua osorik mantentzea obrak egin bitartean eta bere kabuz eusteko gai den arte. Plano hau benetan ederra da, txikia, folio baten neurrikoa, baina ederra. Eskuz egina dago, tinta beltza eta grisa erabiliaz. Eskala oinetan (pies) dago eta langileek erabiliko duten aldamioaren kokapena ere zehazten du.

Esan beharra dugu arkitektu honek (Pedro Nolasko) diseinatu zuela urte batzuk lehenago udaletxearen gorputz nagusia gaur egun ezagutzen dugun bezala. Baina hori beste egun batean erakutsiko dugu.

Amagoia Piá

Bloga

Apirila

Iñigo Aranbarriren nobela berria da Apirila.
Interesantea izateaz gain, liburua bikaina da. Bizia, gordina. Bukatu
arte ezin askatu horietakoa. Idazleak zenbat gauza kontatu dituen
pentsatzen uzten duen horietakoa.

Historialariok egin ez duguna egin du Aranbarrik. Gure lana zertarako balio duen ere gogoratu digu.

Ez
da txikia 1766ko matxinoek narrazioan duten tartea. Izan ere,
neoliberalismoaren gordintasuna hobeto ulertzeko liberalismoaren
hasierara jo du Aranbarrik. Aranbarrik erabilitako dokumentazioaren
artean, aspaldian topatu eta aipatu genuen euskarazko testu bat dago.
Eskutitz bat da: jauntxo batek jasotako jipoia kontatzen zuen; eta
horren ildotik aleen prezioa jaisteko eskatzen zien lagunei, badaezpada.

Honetan
ere, Aranbarri ohartu zen gu oharkabean pasatzen utzitako datua.
Eskutitza matxinadak eztanda egin baino lehen idatzia zen!

Irakatsitako historia hiltzaileek idatzi zuten. Eta ikasi genuena sinetsi ere egin genuen.

https://www.youtube.com/watch?v=rYajweIwqxI&feature=kp

Hiltzaileek. Edo izainek.

David Zapirain

Bloga

Elkarrizketan: Nikanor Lertxundi

Udalaren ekimenez hilero artxiboari buruzko berri bat argitaratzen da Artzape aldizkarian. Egindako lana errepasatzeko une aproposa dela pentsatzen dugu. Horretarako, Getariako alkate Nikanor Lertxundi elkarrizketatu dugu.

Zergatik hileko artxiboaren berri bat?

Gipuzkoako historian toki esanguratsua da Getaria. Hainbat pasarte garrantzitsu eman ziren gurean. Artxiboan baino, oso berri historiko dugu, hainbatetan erre egin zuten eta. Hutsune hori konpontze nahian eta, era berean, artxiboak ere funtzio sozial bat duela aldarrikatzeko, gure artxibo historikoa zaintzen laguntzen digun Ereiten enpresaren ideia ontzat eman genuen: artxiboko berria argitaratzea hilean behin, hain zuzen ere.

Artxiboak ba al du funtzio soziala?

Bai noski. Artxiboa Udaletxearen memoria da. Udaletxearena ez ezik, Udalarena esango nuke nik. Artxiboak gure jarduna gordetzen du. Urteak joan urteak etorri, alkateak joan alkateak etorri, funtzionarioak jubilatu ahala… artxiboan geratzen da dena jasota. Eskubideak eta bete beharrak bermatzen ditu. Ezinbestekoa da egunerako kudeaketa. Horregatik, egindakoaren berri ematen duelako, nolakoak izan garen islatzen du. Egungo egoera ulertzeko ezinbestekoa da. Ondorioz, talaia ona da aurrera begiratzeko. Datu asko ematen digu gure izaera komunikatzeko, kultura lantzeko, aisialdian erabiltzeko…

Historiarekin lotzen gaitu beraz?

Bai, baina horrek ez du esan nahi egindakoagatik kondenatuta gaudenik. Getariako Udalak egin duena hor dago jasoa. Getariako Udalak edo Getariako auzotarrek egin nahi dutena, baina, ez dago inon jasoa. Hori guk erabakiko dugu gure beharren arabera, gure aurrekoek egin zuten bezala: unean uneko erabakiak hartzea.

Hileko berri hau da artxiboan egindako lan bakarra?

Ez, ez. Gure artxiboa informatizatuta dago (ikusten? Historian zehar inoiz ez da horrelakorik izan, noski!), eguneratuta eta ondo gordeta. Udal aktak, adibidez, interneten bidez daude eskuragarri, www.getariakoartxiboa.net helbidean. Digitalizatzea ez ezik, edukiak ere deskribatu egin ditugu, bilaketak egin ahal izateko. Aurten, gainera, Getariari buruzko Angel Gorostidi Gelbentzuren eskuizkribua ere digitalizatu dugu. Jaurlaritzaren eta Aldundiaren diru laguntzak probestu ditugu horretarako.

Bloga

Zumaiako Alondegia

Alondegia dugu Zumaiako kulturaren ikurretako bat. Eraikin modernoa, adimentsua deitzen den horietakoa. Behar bada ohituraren poderioz toki arrunta irudituko zaigu jada. Nahiz eta azken solairuan dugun atalaia ohitura betikotzeko modukoa izan.

Alondegia, berez, kultur etxe, liburutegi, bilgune, mediateka, lantoki, Oxford, erakusketa aretoa… dugu.

Alondegia bat, baina, zer da?

Izan ere, horrekin ere, izenarekin ere, ohitu gara. Eta honetan izenak eta erabilerak jatorrizko funtzioa estali dute. Izenak, noski, arabiera du jatorria eta bere funtzioa biltegiarena zen. Zumaian biltegi honen funtzioa itsas lanakin lotu behar dugu. Biltegia eta hornidura udalaren ardura izanik, udaletxean zegoen jatorrizko alondegia.

Eraikin bikain hau, baina, XIX. mendearen amaieran eraiki zen. Bikaintasun honi esker, biltegia ez ezik eskola, maisu-maestren etxebizitza, telegrafo eta bestelako erabilerak atertu zituen hasieratik. Artean, udalak gelak alokatzeko eta, ondorioz, diru sarrerak lortzeko erabili zuen ere.

Kultur Etxearen kontzeptua berria, garaikidea, bada ere, jada 1892an udal liburutegia kokatu zen bertan.

Hortaz, kultura biltegiratzea eta hedatzea dugu ere biltegi berezi honen aleen artean. Eraiki eta 120 urte beranduago.

Azkenik ezin aipatu gabe utzi Sebastian Kamio arkitektoa.
XIX. mendearen bukaerako industria aroak aurrera egin ahala, Gipuzkoako herriek
behar berriak izan zituzten. Arkitekto ugari aritu zen herriz herrietako ekipamendu
berriak egiten. Ekipamendu deitzen diegu gaur: eskola, azoka, biltegi,
lantegi… gutxi ezagutzen ditugu arkitekto horiek. Gainera, hauek egindako
erakinak gutxiesteko joera dugu, ez baitziren ikusgarri. Ez bederen hiri
handietan egiten zirenen modukoak. Kamioren lanak Andoainen (alondegia,
eskolak) eta Pasaian (hiltegia) topatu ditugu guk.

David Zapirain

Bloga

Mikel Lasaren ‘Bidai kaierak’

“Idaztea eta marraztea, gaua eta eguna bezain desberdinak dira niretzat”

Eta hau da erakusketa honetan barneratzean antzemango dugun lehena. Ezaguna dugun Mikel Lasa, hirorugeigarren hamarkadan Euskal olerkigintza berritu zuen humanista malenkoniatsua alde batera utziz, gure aurrean bizitasun eta alaitasunez beteriko Mikel Lasa margolaria azaltzen zaigu.

Erretiratu ostean betidaniko amets bat burutu ahal izan du olerkariak, eta honen lekuko, bizikletaz eginiko bidai ugariren 200 marrazki baino gehiago daude ikusgai Koldo Mitxelenako Ganbara aretoan. Paretetan zehar aurrera egiten goazen heinean gu ere bidai hauen partaide bihurtzen gara. Frantziako akuarela paisaietan edo eta Gaztelako zelaiak marraztuak izan diren tren lehiatilen atzean geure burua imaginatuz, ikusleak turista bilakatzen gara.

Badago Mikel Lasaren olerkiak eta margolanak estu lotzen dituen zerbait ordea, eta honek bat-batekotasuna du izena. Deigarria gertatzen zaion zeozer ikustean, segituan sortzeari ekiten dio Mikelek, inongo akatsik zuzendu gabe, azkartasun honek dakartzan hutsak onartuz, baina aldi berean honek lanari ematen dion freskotasuna kontuan hartuz.

Olerkariaren bidai hauek ez dira bidai fisikoak soilik, intelektualak ere badira. Bidaiatu dituen lurralde desberdinetan zehar, Mikelek askotan bere artista eta idazle maitatuen pausuak jarraitu izan ditu. Honen adibide dira erakusketan aurkituko ditugun Probenzako St Remy herrian egindako marrazkiak, non Van Gogh-ek urte bete eman zuen ospitale psikiatrikoan sartuta. Honekin batera, idazle ezberdinei egindako erretratuak eta geometria diferentzialeko ilustrazio batzuk daude ikusgai, Mikel Lasaren bizitzaren zutabe izan diren marrazketa, idazketa eta matematika erakusketa honen baitan elkartuz.

Paula Estevez

*Irudia Koldo Mitxelena Kulturunea

Bloga

Bandoa euskaraz

Asteasuko Udal Artxiboa berriz ere euskararekin lotua agertzen zaigu. Aurrekoan bezala, gure lankide Amagoia Piá-k bertan egindako lanei esker gure eskura jarri digu aurreko mendeetako euskal hitz, esaldi, paragrafo edo testuak jasotzen dituen dokumentua. Aurrekoan ez bezala, aurkezten duguna garaikideagoa da. 1925eko apirilaren 5eko udalbatzarrean onartu zen bando bat, hain zuzen ere. Bertan, bost neurri aditzera ematen ziren, horietako batzuk aurreko mendeetan jakinarazten zirenen oso antzekoak, hala nola azienda edo txerriak kalean ibiltzea edo ur-zikinak lehioetatik behera kalera botatzea.

“BANDO
Erriya ontaco Alcate Jaunak jartzen ditu bertaco jendiaren jaquiñaren gañian bost gauza oyek:
1. Emendik aurrerá oso prohibituba izango dá errico placetan eta caletan leraquiñ carguetan ibiltzia.
2. Iñork ecarri biar badu errirá ó bialdu camporá material ó trunco aundiyak, placetan eta caletán pasatzeko biar du alcha lau curpillaren gañian, lurrik ez jotzeko moduan, camiyotan pasatzeiran bezela.
3. Modu berian prohibituba dago errico plazán petrallez barrendik sartzia gurdi, carro eta beste eocin coche clase, cargatuta edo utsik.
4. Ez dá permitithuco ere plaza eta plaza ingurutan ez ganarurik eta ez cherririk larrian.
5. Lenago esana dagon becela, eche ataritan prohibituba dago zapik jagoatzea eta ur ziquinak calea botatzea.
Gauza oitacon batian iñork faltatzen badu, jasoco du ordenanzak marcatzen duben multa.”

(Iturria: AUA, 280-2).

Dirudienez, oraindik ezezaguna ala oso ezaguna ez den dokumentua dugu. Horregatik, eta aurretik artxibo berean eskutan izan ditugun adibideak aintzat hartuz, testuinguru historikoari edo gaiari baino, interesgarria deritzogun beste gai baten inguruko hausnarketa egin nahi dugu. Beste behin ere, oraingo bandoak agerian uzten du gure hizkuntzaren aztarnak eta ezagueran sakontzeko, artxiboek gordetzen duten dokumentazioan murgiltzea ezinbestekoa dela. Horrek gure herriaren iragana ezagutzeaz gain, euskararen nondik norakoen berri emango digu, eta errealitatearekin zerikusia duten hipotesiak jorratzen lagundu.

Aurreko mendeetako dokumentazioak oraindik sorpresa handiak eman ditzake; Historiaz gain, baita Filologia eta Hizkuntzalaritza esparruetan ere. Horregatik, ezinbestekoa deritzogu arlo horietan lan egiten dutenek aurreko mendeetako eskrituren irakurketan duten hutsunea betetze aldera lan egitea. Honen bidez funts ezberdinetan gorde daitezkeen datu eskasak ikertzeko aukera handiagoa izango lukete, eta ez lituzkete filologiaz kanpoko irizipideak erabiltzen dituzten transkribaketak erabiliko. Ez dugu ahaztu behar askotan hauen helburua historikoa dela, filologikoa baino. Azken finean, formakuntza hobeak gaur egun hainbatetan azaltzen diren emaitzen partzialtasuna ekidingo luke. Honela, behin baino gehiagotan ikusten ditugun ustezko egiak edo frogatu gabeko hipotesiak alde batera utziko lirateke edo oinarri zientifiko handiagoa izango lukete.


Iago Irixoa

Bloga

Planoak ere, iraganaren irudi

Artxiboetan ez da dokumentazio idatzia gordetzen soilik. Herriaren iragana erakusten diguten beste hainbat iturri ere badira. Horien artean azpimarragarrienetakoak, ezbairik gabe garaian garaiko krokis, mapa, planoak dira. Batzuetan gaur egungo egoera islatzen dute; beste hainbatetan, aldiz, gure begien aurrean dugu herriak beste izan zuen itxura erakusten digute. Edonola ere, bai kasu batek zein besteak, aurreko hamarkada zein mendeetan eman den eraldaketa fisikoa neurtzeko oso erabilgarriak dira; zer esanik ez argazkirik ez zegoen garai baten inguruan direnean edota eraldaketa hori oso handia izan denean.

Horrek, geografia edo geologia arloetan ez ezik, Historian sakontzeko balio digu. Halako tresnek testu idatzietan hizki eta esaldien bidez deskribatzen diren gauzak hobeto ikusten laguntzen digute; honela, gure arbasoen eguneroko egoera, lana, bizitokia eta beste hainbat esparru era osatuago batean irudikatzeko aukera daukagu.

Plano ikusgarri honetan, Zumaiak XIX. mendearen bigarren erdialdean zuen itxura ageri zaigu. Ipar-hegoranzko bidea eginez, kostatik sartalderako bidea erakusten du, ibilaldia Urola ibaiaren bokalean dagoen hiribildutik hasiz eta Iraetaran amaituz.

Irudian Zumaiako barrutia mugatzen duten 26 mugarri azpimarratzen dira. Beste plano batzuetan 27 ageri dira; hemen, berriz, ipar-mendebaldean Pikote baserritik gertu baina kostaldetik gertuago dagoena ez da irudikatzen. Edonola ere, espedienterik gabeko plano honek muga edo mugarritzeen gai horrekin zerikusia duela uste dugu.

Era berean, oso ongi azpimarratzen da ibaiaren alboan, bailara eta mendien behekaldean finkatutako biztanleria eta goikaldean, hainbat metroko alturean ezarri diren bizilekuak; goian, baserriez gain, Santa Klara eta mugaz bestalde dauden San Lorentzo, Ibañerrieta eta Elkano ditugu. Behean aldiz, Iraeta, Aizarnazabal, Oikia eta, azkenik, Zumaia; hauek dira populazio gehien biltzen duten guneak.

Irudi honek kontzeptu bat azpimarratzeko balio badu, lurraldearen handitasuna eta “botere gune” sinbolikoaren txikitasun geografikoa da. Hau da, Zumaiako populazio-guneak zein gune zabala kontrolatzen duen.

Iago Irixoa

Bloga

Historia istorioak

Duela
hiru aste ireki zen Untzi Museoko aldibaterako erakusketa berria,
Gipuzkoako itsasaldea artean deiturikoa. Bertan Gipuzkoako itsasaldeko
paisaiaren eta portuen irudikapen grafiko eta piktorikoen bilduma zabala
dago ikusgai, XVI. Mendeko irudietatik hasita gaur egungo
adierazpenetaraino. Honetarako, Untzi Museoak 20 urtetan zehar egin duen
ondare berreskurapena azaleratu egin da, Gipuzkoako Foru Aldundiaren
eta beste erakunde ezberdinen obrekin batera. Aurrez publikoan inoiz
erakutsi gabeko bilduma partikularretako lan kopuru eder batek
borobiltzen du erakusketa.

Jarraian, erakusketak eskaintzen diguna lau puntutan laburbildurik:

Lehen eta orain.
Txikitako argazki albumak begiratzera jartzen garenean bezala,
erakusketa honi esker Gipuzkoako kostaldearen bilakaera ikusi eta
jarraitu ahal dezakegu Hondarribiatik hasi eta Mutrikuraino, herriz
herri, eremu geografiko honetan denboraren igaroa hautemanez.

Kostaldeko bizimoduan murgiltzea.
Aipatutako bilakaera hori ez da paisaia fisikora mugatzen. Erakusketa
honetarako hautatu eta bildu diren lanetariko asko ikuspegi
antropologiko eta etnografikotik begiratu ditzakegu. Alegia, paisaia
humanoa, geografia honetan bizi izan diren pertsonak nola bizi izan
ziren: euren ohitura eta ofizioak, azken batean, itsasoarekiko zuten
lotura.

(Gipuzkoako) artearen historian zeharreko bidaia.
Gipuzkoaren kostaldearen lekukotza historikoa ikusiko dugu bertan.
Lekukotza historiko-artistikoa, arte plastikoen dimentsio figuratiboen
bidez emana eta, baita, arteak berak izan duen garapena ere, formei,
estiloei eta espresibitateari dagokionean ere.

Teknika aniztasuna.
Azkenik, bi solairuetan dauden irudikapen grafiko eta piktorikoak
ezberdinak dira, erabilitako inprimatze eta pintura teknikei dagokionez,
prozedura grafikoetan interesa dutenen gozagarri: grabatuak,
litografiak, tinta txinatarra, olio pinturak, urkoloreak, guaxeak,
arkatzak, pastelak,…

Ezagunak diren paisaiak atzemango ditu ikusleak, baina begiratuan ezberdinak dira denak. Horixe da erakusketa honen magia.

Oihana Leunda eta Paula Estévez

Artxiboak

Villabonako inudeak

XX. mende hasiera arte lanean jarduten zuten inudeen irudiak ezagunak dira. Herri askotako jaietan, inudeen desfileak egiten dira oraindik, emakume haiek gogoan.

Orain arte entzun eta pentsatu dugunaren arabera emakume hauek hiri handietan aberatsen seme-alabak edo erditzean hiltzen ziren amenak elikatzen zituzten. Hori izan da betidanik inude hitzarekin erlazionatu duguna.

Adibidez, XVIII. mendean zehar Probintziak umezurtzaz arduratzeko antolatu inude zerbitzuak arazo franko sortu zuen. Umeen ongi izatea (ondorioz, gizartearena) bermatzeko abiatu plana ez zen behar bezala finantzatu. Inudeen soldatak kolakan jartzen ziren behin eta berriz.

Villabonako artxiboan, baina, inudeen lanaren bestelako bariante bat topatu dugu. Bertan ez dago ez aberatsen gutunik; baina, umezurtz geratutako haurren kasu ugarien artean, gurasoek inudeari ordaintzen laguntzeko egiten zituzten eskaerak ikusi ditzakegu. Kasu guztietan bixkiak erditutako amak ziren eta bi haurretako bat elikatzen laguntzeko beharra zuten. Guztiak mende bateko bueltan eginak, 1815 eta 1931 bitartean.

Familiak Udalaren laguntza jasotzen zuen, txiroak izanda, inudeari ordaintzeko dirulaguntza eman eta honekin hitzarmena sinatzeko bitartekari lanak eginaz. Hitzarmen hauen arabera inudeak 18 hilabetez hartzen zuen haurra berarekin eta hazi bitartean hileroko soldata bat jasotzen zuen.

Eskaera eta hitzarmen horiez gain artxiboan gorde diren agiriak dira haur horien inguruko informazioak, inudeen soldata erreklamazioak edo familiaren egoera aldaketagatik egindako jakinarazpenak (baldintza ekonomikoen aldaketak, herritik joango direla…).

Horra hor inudeek gure herrian egindako lana.

Amagoia Piá

Artxiboak

Zumaiako hiribildua

Itsas gora, Narrondo eta
Urola ibaiak, hondarrezko haitzak,… itsasoari begira bizitoki bat
antolatzeko grina handia behar zuten gero gure aurrekoek. Behar bada
horregatik Bedua edo Oikiako ibia nahiago zuten. Horregatik ere,
inguruko mendi magaletan nahiago bizi. Beharrak bultzatuta, baina,
ingurune horietan bizi zirenek gune libre bat behar zutela erabaki
zuten. Lege, epaile, arau propio. Itsasoa eta lehorra lotzeko premiak
asetzeko adinekoa. Narrondo eta Urolaren gainean pasatzea ahalbideratzen
zuen zumeetako ibia lehenetsi zuten horretarako: Zumaia, hain zuzen
ere.

1347an
hartutako erabakia izan zen. Horrek ez du esan nahi egungo Zumaia
basamortu bat zenik. Esan nahi duena da gizakiok unean uneko erabakiak
hartzen ditugula, gure beharren arabera. Eta orduko erabakia izan zen
Zumaia izeneko guneari hiribilduaren maila juridikoa ematea.

Erabaki
horren ondorioetariko bat udal artxiboa sortzea izango zen, noski. Eta
artxiboan bertan Zumaia hiribildua izan aurreko agiriren bat gordetzen
da.*

Zeinek
hartu zuen erabaki hori? Zeinek pentsatu zuen Zumaia toki egokia zela
hiribildu gisa antolatzeko? Kokapen on eta egokia topatzea eta
hiribilduaren titulua jasotzea beharrezkoa da bizitoki bat antolatzeko,
noski. Baina ezer baino lehen komunitate baten nahia dugu oinean, Elena
Barrenak hiriko mendeurrenean bikain azaldu zuen bezala. Barrenak berak
Zumaiaren proiektua inguruko biztanleek bultzatua izan zela argitzen du.
Horren harira, hiri berriaren antolakuntza nabaritu ziren hainbat izen
aipatzen ditu berak: Dornutegi, Arteaga, Otxango, Liziobiaga, Matanka.
Hau da, Artadi eta Oikiako biztanleak.

Izaki
politikoak, eta Zumaia berria hala izango da, ez dira ezer ezetik
sortzen, baina hauek sortzeak gizakien borondatea du abiapuntu. Nahiak,
beharrak, itxaropenak, bizimodua hobeto antolatzeko sortzen dira, eta
gizarteak unean uneko horretarako formulak bilatu eta gauzatu egiten
ditu.

Artxiboak hori ere gogoratu ez ezik azaldu eta erakutsi egiten du.

*Argazkian,
hiri gutunaren aurreko agiri zoragarria dugu. Izan ere, Zumaiako
artxiboan gordetzen den dokumentu orijinalik zaharrena ez da herriari
maila politiko berria ematen diona; aitzitik, bertako Andre Maria
monastegiari egiten dio aipamena (“monasterio de Sancta María de Çumaya,
que es en Guipúzcua”), eta 1292koa da. Izatez, dokumentua ez da oso
luzea eta edukiak ez du zehaztasun handirik ematen. Edonola ere, horrek
ez dio inolako baliorik kentzen; aitzitik, hiribildu maila eskuratu
baino lehenagoko garaia eta lurralde antolakuntzaren aztarna bikaina da.

Zumaiako
agiri hau artxiboko zaharrena da, baina ez dago zahartuta. Guregana
egoera oso onean iritsitakoa dugu, tolesdurak tolesdura eta
zintzilikatutako berunezko zigiluaren galera kenduta. Pergaminozkoa da,
kolore biziz apaindutakoa. Zalantzarik gabe erdiko aldea da lehen
begiratuan erakartzen gaituen elementurik nabarmenena, eta berau da
dokumentuaren tipologia definitzen duena. Izan ere, pribilegio
errodatua (“rodado”) dugu eta halako agiriek izen hori eskuratzeko
arrazoirik nagusiena, bere ezaugarri estetikoetatik dator: dataren
ondoren “gurpil” edo borobil handi bat agertzen da, erdian errege-zigilu
edo zeinua/armak dituena. Gurpil horrek, beraz, ematen die izena halako
dokumentuei.

David Zapirain

Bloga

Bigarren Komunikazio Publikoa

Pasa den urtarrilaren 3an, 2014. urtea hastearekin batera, KMKulturunean azaro amaieratik martxan dagoen Artista Berrien Programaren barruan, Bigarren Komunikazio Publikoa izan zen. Lehena, abenduaren 27an, Areto nagusian izan zen, Ainize Sarasolaren Tarot Night eta Antonio Macarroren A filme- Expedición ikusi ahal izan ziren. Joan den astean, Oier Iruretagoiena, Sahatsa Jauregi, Daniel Mera, Mikel Otxoteko eta Julen Agirreren ekimenak dastatu ahal izan genituen.

Arratsaldeko lehen orduan, Agirrek, bere aretoko marrazkien gerturatze saioa egin zuen, interesa pizten dioten eraikinen irudiak erakutsiz, bere lanen arteko loturak azaltzen zituen bitartean. Bisita gidatu berezia eskaini zuen, bere irudien barruan ikusten duguna eta ikusten ez duguna erakutsi zigun, batetik bestera bidaia egiten genuen bitartean. Zigurat-ak, bista isometriko-axonometrikoak, David Lynch-en aztarnak eta gehiago asmatu genituen paper zuriko ingerada beltzetan.

Ondoren, patiora pasa ginen, talde-lanean arituz aulkiak jarri eta Sahatsa Jauregiren hitzei erreparatu genien. Bere Tabloid lana aurkeztu zen protagonista gisa hasiera batean, baina poliki-poliki, zementu gris eta argazki koloretsuen artean turista bilakatu ginen, inguruko objektu koloretsuak arakatuz, marko bakoitzean istorio ezberdin bat imaginatuz. Halako batean, kameraren mugimendu trakets batek bueltatzen zaitu fikziozko errealitatera; gela huts, hotz, eguzkitsu batean aurkitzen garen horretara, marmolezko lurzorua eta egurrezko aulki beltzak dituen horretara, bakar bakarrik, argiak piztu direnean bueltatuz.

Aulkiak pilatu eta Mikel Otxotekoren intimotasunean murgildu ginen berehala. Ilunpetan testu mutu bat irakurtzera behartu gintuen, ezkerretik eskuinera eta ondoren erdira eta berriz eskuinera, ezkerrean amaitzeko. Lasaitasuna, goxotasuna, isiltasuna. Zarata ezeroso batek gure lekuan jartzen gintuen noizean behin, eta lokartu beharrean, irakurtzen jarraitzen genuen. Amaieran, bertan geratzeko desira bortitza, hitz egiteko ahalmenik edo gogorik gabe. Esfortzu txiki bat egin eta gure gorputzak erakustaretoko beste muturreko iluntasunera arrastatu genituen.

Tartean, ez dut oso ondo oroitzen zein momentutan, Merak, bere instalazioaren berri eman zigun. Bederatzi minutuko bideoa, erakustaretoko eskaileratan, kanpoan, kokatu zuen, loopean, etengabe biraka. Ordurako, artalde moduan mugitzen ginen, denok batera hara eta hona, eta, barne ahots batek esan izan baligu bezala, adostu genuen azken ekimenaren ondoren, taldean joango ginela eskaileratan esertzera.

Kuxinetan burua pausatu eta gorputza luze-luze jarrita hasi zen Oier Iruretagoiena abestiekin jolasean. Abestiak prestatuta ekarri zituenez audizioa omen zen eskaintzen zuena, eta ez kontzertua. Ez dakit zehazki zer zen ukitzen zuena, bolumena, tonua, botoiak… Egiten utzi genion, begiak itxita, buruak eraikitzen. Berrogei minutuz egunerokotasunaren atsedenaldia burutu zen, eta isiltasunarekin, pixkanaka, nor ginen eta zer egin behar genuen ulertu genuen berriro, goizero ohetik jaikitzerakoan bezala.

Arrate Rodriguez

Artxiboak

Azkuene berria

Trintxerperi izena ematen dion etxean izan zen lehen sua.

Azkuene baserria gogoratzen zuen eraikinetako batean izan zen bigarrena.

Andonaegik Trintxer baserria eskuratu, jauregia eta lorategia sortu eta langileentzako etxe berriak eraikitzean, gure auzoaren izen modernoa ere sortu zuen. Bere jauregi ala txaleten azpiko etxe multzoari Trintxerpe deitu zion eta. Trintxerpe izenak dena hartu zuen bere baitan.

Gerora, 60. hamarkadako anabasa urbanistikoak Azkuene kalea sortu eta Azkuene auzoa goiko partean irudikatu dugu beti. Azkuene baserria eta haren ondorengoan, baina, behean zeuden hasiera batean. Eta tartean, esan bezala, suak kiskaldutako Azkuene berria eraikina.

Esan bezala, Trintxerpe izenak gure auzoko txoko honek Azkuene zuela izena estali du.

XVII. mendetik aurrera maiz agertzen zaigu Azkue baserria sagardoari lotua. Ez dakigu dolarea zegoen bertan, baina haren sailetan sagarrondoak bai.

1893. urteko plano batean Azkuene baserriak zutik zirauen.

1903. urtean, ordea, Azkuene etxe zahar eta zaharkitua da.

1913. urtean ere etxe bakarra da Azkuene, errepidearen ondoan eta ilunpetan dagoena.

1920. urtean, berriz, Pedro Cirizak eta Hermenegildo Artolak Azkuene guneko etxeetara ura eramateko baimena eskatu zuten, eta lanaren dirua aurreratzeko prest zeuden.

Artolaren etxea, bistan dena, Artolaenea da. Euskadi etorbidea eta Jaizkibel kalearen arteko izkinan dagoena.

1922. urtean Azkuene izena etxe bat baino gehiagori egokitzen zaio. Multzo bati edo gune bati, hobeto esanda. Etxe horiek egungo Euskadi Etorbideko 3-5koak dira.

Lehena, Amistad taberna dagoen eraikina, Azkuene baserriaren orubean bertan dago. 1921. urtean taberna-jatetxea jartzeko baimena jaso zuen Juan Marcosek.

1922. urtean bertan, gainera, Ciriza eta Ziganda biltegi bat eraikitzeko baimena eskatzen dute, Azkuenen bertan.

Laburbilduz, Azkuene kalearen hasieran (botika dagoen tokian) Azkueneko garbitokia zegoen. Parean, Jaizkibel kalearen hasieran, Artolaenea. Ondoan, Azkuene baserria zegoen tokian Azkuene eraikina dugu, 1921. urtetik aurrera jatetxea eta dena. Jarraian, orain erre den Azkuene berria eraikina. Beheko solairua, ohi bezala, altua da, biltegia baitzen. Horregatik ere, etxebizitzen sarrera atzetik dago.

Etxe multzo hau xumea da, baina zaindutako fatxadak erakusten ditu. 1922. urtean ez dago eraikin gehiago kalearen zati honetan, Ilunbe baserria, Augeren etxea eta Trintxerpe multzora iritsi arte.

Nolabaiteko garapen estilistikoa atzeman daiteke, Azkuene gunetik Trintxerpe multzora. Eta zer esanik ez segituan altxatuko ziren gainontzeko etxe dotore eta handiak. Mariñelen etxeak dira, ziren. Arrantzale auzo berri bat, gainontzeko Gipuzkoako kostak ez duena: arrantza industrialaren hastapenetakoa.

Gure lagunen eta auzokoen etxeak erre dituzte. Amorratuta gaude. Gure langile-historia zati bat ere erre dute.

David Zapirain

Artxiboak

Historia de la mujeres pasaitarras

Las mujeres de Pasaia han tenido por primera vez la ocasión de reunirse para compartir sus vivencias, para narrar sus experiencias de vida, y en algunos casos también para dejar testimonio de la vida de sus madres y abuelas.

La iniciativa de crear este espacio de encuentro ha partido de la Mesa de Igualdad de Pasaia, plataforma en la que participan distintas asociaciones pasaitarras compuestas por mujeres y el Área de Igualdad del municipio, y en total se han producido cuatro reuniones, una por cada distrito de la localidad; el 8 de octubre se celebró una primera reunión en la Casa de Cultura de Antxo, el 28 del mismo mes otra en la Tenencia de Alcaldía de Trintxerpe, el 18 de noviembre en el Udal Aretoa de San Pedro y finalizaron el 4 de diciembre con la sesión de Donibane en el Salón de Plenos del Consistorio pasaitarra.

Estos encuentros forman parte de una labor dirigida a la recuperación de la memoria histórica reciente de las mujeres del municipio, ya que las historias de las mujeres que han acudido a estas reuniones son también parte de la Historia de Pasaia y de una Historia que no tenemos recogida por escrito. Por este motivo, para recuperar y conservar las experiencias de nuestras hermanas, madres y abuelas, las sesiones han sido grabadas a través de medios audiovisuales y serán guardadas en el archivo municipal.

Los temas a tratar eran diversos, desde la infancia y la educación, la familia y las unidades familiares, al trabajo (el trabajo doméstico no remunerado y el trabajo asalariado) y la participación sociopolítica de las mujeres. Si bien, las reuniones han estado abiertas a muchas cuestiones, y han surgido multitud de temáticas merecedoras de mayor atención.

En términos generales, gracias a los relatos de estas mujeres podemos conocer un poco mejor cómo era la vida cotidiana de las mujeres pasaitarras desde los años 50 hasta nuestros días. Por un lado nos han hablado sobre cómo era su trabajo al cuidado de la casa; aparte de las tareas domésticas, recaía en ellas el peso del cuidado y la educación de los hijos, la atención de los familiares ancianos y, en muchos casos realizaban trabajos para sacar adelante la economía de la casa, como coser hasta altas horas de la noche… Por lo general, éstas también llevaban la gestión económica de lo que entraba y se gastaba en casa, aunque luego, socialmente, se reconocía como figura incuestionable de autoridad al marido, como cabeza de familia, y no a ellas.

Otras tantas mujeres trabajaban además fuera de casa; algunas vendiendo el pescado que traían sus maridos cuando volvían de alguna campaña de pesca, algunas otras se dedicaron al estraperlo, otras trabajaron en los comercios de la zona, muchos de ellos negocios familiares, y otras tantas en las distintas fábricas que existían en la localidad (Luzuriaga, Bianchi, Meipi, etc.). Las tareas de estas últimas eran igual de difíciles o incluso más duras que las de sus compañeros varones, pero ellas percibían un salario menor. Luego, son varias las mujeres que nos han contado que al contraer matrimonio tuvieron que dejar esos trabajos porque, durante determinada época del franquismo, una vez casada lo habitual era quedarse al cuidado de la casa. No se cuestionaba esta renuncia a la vida profesional de la mujer. De la misma forma era impensable que una mujer pudiese hacer su vida al margen del matrimonio, o inconcebible que no entrase entre sus planes el formar una familia.

Además del trabajo dentro y fuera de casa, muchas de estas mujeres han desarrollado una importante labor en Pasaia con la creación de distintas asociaciones, así como impulsando procesos de euskaldunización en la población. Dentro de las asociaciones creadas y compuestas por mujeres más antiguas podemos citar las de Keixaldi y Lagun Artea del distrito de Antxo y la asociación Azkuene del distrito de Trintxerpe. Durante muchos años estas organizaciones han llevado a cabo talleres, cursos y otras tantas actividades para cubrir necesidades e inquietudes formativas de las mujeres, pero en verdad han mantenido una auténtica dedicación dirigida a satisfacer necesidades de la población en general, constituyendo unos verdaderos motores de desarrollo local. En este punto cabe también destacar el esfuerzo de las mujeres que, comprometidas con la mejora de la educación de los más pequeños y jóvenes de la localidad, impulsaron y participaron en los primeros pasos de la ikastola Pasaia Lizeoa.

Durante las reuniones hemos escuchado recuerdos de la infancia, se han rememorado momentos de ocio como los bailes y las verbenas de las fiestas (fiestas en las que las chicas jóvenes tenían toque de queda pero no así sus hermanos varones…), hemos hablado del noviazgo, del matrimonio, etc. Y también hemos vivido testimonios muy duros como los referidos a la práctica de abortos clandestinos o a la violencia doméstica durante la época del franquismo. La mujer se encontraba entonces en una total indefensión. Si sufría cualquier tipo de violencia no podía denunciarlo ni tenía dónde recurrir. Ni el médico que veía los golpes ni ningún tipo de autoridad civil o religiosa era de ayuda y, además, tenía muy pocas posibilidades de evitar a su agresor; si decidía salir de casa e ir a otra donde tal vez pudiese contar con la ayuda de sus familiares o allegados, podía ser denunciada por abandono del hogar y perder la facultad de volver a ver a sus hijos.

Recuperando las vivencias de estas mujeres nos hemos percatado de una constante; a pesar de sus distintas experiencias, todas ellas son unas mujeres trabajadoras, muy activas y sobre todo luchadoras. Han tenido que hacer frente a muchas exigencias sociales, han tenido que adaptarse a unas normas preconcebidas para ellas, y aún careciendo de plena autonomía y de libertad en sus movimientos, han ido dando pequeños y también grandes pasos sin hacer ruido.

Sin duda, conocer a estas mujeres y escuchar sus vivencias nos ha acercado a un pasado no tan lejano y no tan bien conocido como esperábamos. Sus testimonios nos conducen a matizar muchos aspectos, por ejemplo, sobre los procesos migratorios de la población, e incluso han tratado cuestiones poco discutidas delante de un público más o menos amplio como pueden ser la prostitución, el aborto o los métodos anticonceptivos. No obstante, al margen de todo interés de tipo histórico, esta iniciativa tiene como valor ante todo la de ser un merecido reconocimiento a las mujeres de nuestro entorno más cercano, mujeres que con sus esfuerzos han contribuido tanto a la mejora de nuestra sociedad.

Estíbaliz González

*Imagen: Elena Viñas