blog

luGORRI

Bloga

Xabiroi eredua

Zein ausartzen da Xabiroi saritzeko dauden arrazoiak botatzen?

Joko arriskutsua da. Arrazoi asko dago; hortaz, baten bat ahaztea oso erraza da.

Gainera,
bakoitzak bereak izango ditu. Hemen, gureak azaltzen saiatuko gara.
Jakina, gure arrazoiak gure ikuskerari daude lotuak.

Lehenik
eta behin, komikiak argitaratzeko ausardia aitortu behar zaio.
Ausardiak, baina, ez du zertan emaitza onak eman behar. Xabiroiri
dagokionez, kalitatea ez da azaldu behar. Ikusten da. Komikiak
argitaratzeaz gain, komiki onak argitaratzen dira, maiztasunez. Meritu
txikia iruditzen zaionari, saia dezala berak egiten.

Esan
bezala, nork bere motxila darama arrazoiz. Horregatik, Xabiroi lan
egiteko moldea ikusi, eta Napartheid datorkigu burura. Ez iragan
minagatik, kate horren zati sentitzeko beharragatik baizik. Xabiroik DIY
eta profesional izaera uztartzen ditu. Baita ondo uztartu ere.

Motxilan
ere euskara ikasteko bidean komikia erabili izana daramagu batzuk. Eta
hemen ere, Habeko Mik-en maila Xabiroik lortzen duela iruditzen zaigu.
Bikaintasun hori Xabiroiren ale berezietan atzematen da.

Horrela,
Xabiroi eragile kulturala dela uste dugu, ez nola nahikoa, alajaina!
Errepasatu al dituzue zeintzuk diren marrazkilari eta gidoilari horiek?
Zer nolako jarduna duten gurean eta nazioartean? Zur eta lur uzteko
modukoa da Xabiroi egiten dutenen zerrenda.

Eragile
ez ezik, nodoa da. Bakoitzak berea lehenesten duen honetan, elkarren
arteko errespetu gutxi dugun honetan, besteak errudun eta txarrak direla
sinesten dugun honetan… Xabiroiren inguruan aliantza, sare, elkarlan
eta indarrak biltzen dira. (azalaren barrukoa!)

Eta Getxon zer eta Xabiroi saritzeak hori ere bikain islatzen du.

Xabiroi, baina, ez da bakarrik egiten. Hortaz, Dani Fano zoriondu beharrean, eskerrak ematea egokiagoa dela uste dugu.

Xabiroik hori egiten du. Baita hori baino gehiago. Argitaratzen dituen komikien kalitatea begi bistakoa da.

Eta hori egiteko moldea.

David Zapirain

Irudia: @imanol_mercero

Bloga

Olagarro ustel guztiak kanpora!

Olagarroak
badu zumaiarren nortasunarekin nolabaiteko erlazioa. Hauek, gainera,
beren kulturaren ikur bereizgarri bezela hautatu dute. Zefalopodo honi
eskainitako egun bat ere ospatzen da iraileko hirugarren larunbatean,
aurten “XI. Olarro Eguna” izanez.

Kostaldeko
herri honen gastronomian txoko garrantzitsua du animalia honek.
Olagarroa elikagai nagusi duten bi errezeta berezi prestatu izan dira
Zumaian: Olagarroa patatekin eta olagarro sopa. Deba, Zumaia eta Getaria
bitartean zabaltzen den harraldean arrantzatzen diren olagarroekin
prestatutako tradizio handiko bi plater dira hauek. Honen harian,
Zumaiako artxiboan olagarro arrantzan ibili gara oraingoan. Eta hara zer
topatu dugun!

“…Que se extraigan de la población todos los pulpos podridos que hubiese en las casas…”(1)

Hori
1865 urteko urriko dokumentu batean irakur daitekeena. Dokumentu
honetan, izurriaren aurrean harturiko neurriak agertzen dira eta tartean
Zumaiako etxeetan zeuden olagarro ustelak kentzeko agindua topatu dugu.

Goian
aipaturiko olagarro zopa prestatzeko olagarro lehorra erabiltzen da.
Horretarako, olagarroa arrantzatu ondoren, ondo garbitu, zeramikazko
ontzi batean 3-5 egunetan hartzitu arte mantendu eta kanabera makiletan
zabalduz leku aireztatu batean 7-8 egunean lehortzen uzten da. Behin
lehortuta, jaso eta sukaldatu behar den arte gordetzen da. Olagarro
sopak usain berezia duela pentsatzen badugu, olagarroak usteltze
prozesuan askatzen duena ere ez da atzean geratzen… Hori dela eta,
olagarroa landa eremuetan lehortzen da gaur egun.

Agirian
irakurtzen den esaldiak olagarro lehorrarekin (edo bertan aipatzen den
bezela ustelarekin) lotura zuzena du. Olagarroa lehortzeko zein prozesu
jarraitzen den ikusirik, izurriaren kontrako neurriak hartu zituztenek
gaixotasuna transmititzeko elementu bat izan zitekeela pentsatu zutela
dirudi. Herriko etxe gehienetan egongo zen olagarro lehorren bat garai
hartan, eta bat baino gehiago despentsa hustu beharrean aurkituko zen
neurri honen aurrean. Hau ikusirik, 1865. urtearen bukaeran ez zen
erraza izango olagarro soparen lurrina Zumaian usaintzea!

Oihana Artetxe

(1) Z.U.A. 73/1, 38.Argazkia: Javier Carballo Berazadi. Zumaia eta Olagarroa liburutik.

Bloga

…eta bonbillak piztu ziren!

Uda
joan da eta argi orduak gero eta urriagoak dira egunetik egunera.
Lehenago iluntzen du eta inguruak beltzez margotzen dira. Eguzki izpiek
gure egunerokotasuna baldintzatuko balute, goiz erretiratuko ginateko
urteko sasoi honetan. Orduan estimatzen da gehien kaleko argiteriaren
laguntasuna; iluntasunean kalean ibiltzea baimentzen duena eta gaueko
orduetan lasai ibiltzeko segurtasuna ematen duena. Kaleak argiteria
elektrikoz hornitzea pauso garrantzitsua izan zen, baina noiz iritsi zen
argiteria hori Getariara?

Getariako
kaleak argiteria elektrikoz hornitzeko nahiaren lehenerakustaldia 1896.
urtean gertatzen da. Urte horretan oraindik, Getariako kaleak petrolio
argiz argiztatzen ziren, inguruko herriak argi elektriko bidez
argiztatzen hasiak ziren bitartean. Arrantzale herria izanik, gauetan
kalea ondo argiztatua izateak zer nolako garrantzi zuen jakinik eta
inguruko herriak adibidetzat harturik, Getariako Udal Batzordeak
hiribilduan argiteria elektrikoa jartzeko erabakia hartu zuen.

Herriko
txokoak arretaz aztertu eta argiak hiribilduko eta inguruetako zein
puntutan jarri behar ziren zehazteko batzorde berezi bat sortu zen.
Behin lan hori eginda, 1896ko martxoaren 5ean herriko argiteria
elektrikoa jartzeko lanen enkantea egiteko balditza plegua onartu zen.
Enkante publiko honek, ordea, ez zuen arrakasta handirik izan.
Dirudienez, Udalak ezarri zituen baldintzek ez zuten eskatzailerik
erakarri. Horrela, 1898 eta 1900 urteetan baldintza hobeak eskatzen
zituzten bi eskatzaileren proposamenak iritsi ziren Udalera, baina hauek
ere bertan behera geratu ziren. Egitasmoa aurrera atera ezin horretan,
Getariako kaleak petrolio argiz argiztatzen jarraitzen ziren.

Ez
zen 1900 urteko azaroa arte izan, baldintza berri batzuekin, argiteria
elektrikoaren horniketaz arduratuko zen eskatzaile baten oniritzia lortu
zutela: Jose Vicente Echeverria jaunarena.Horretarako berriz, 1896.
urtean ezarritako baldintzak berrikusi behar izan zituzten. Horrela,
argiteriaren ustiaketa 10 urtetik 12 urtera igotzea eta emakidadunak
urte horietan telefono publikoaren erabilera pribatua egiteko aukera
izatea adostu zen, besteak beste. Udalak, benetan behar zen argitasuna
lortzeko, 55 argi inguru kokatzea eskatzen zuen, baina azken esleipen
honetan ez da zehazten zenbat goritasun-lanpara jartzeko konpromesua
hartzen zuen emakidadunak. Bai ordea, argiztapen publiko eta
partikularrean eta baita linea telefonikoan gerta zitezkeen arazoei
aurre egin beharko ziela.

Azkenik,
1901ean ezarri zen Getariako argiteria elektrikoa. Hala ere, Udal
artxiboko agiriek erakusten dutenez, hurrengo urteetan zenbait arazo
emango zituen argiteri berri honek.

Oihana Artetxe

Bloga

Kaligrafia eredua

Gaur
erakustera gatozenak lan eskaera gutunak dira. Baina ez edonolakoak.
Gaur egun ikustera ohituak gauden ordenagailuko letra berdinez egindako
curriculumen oso desberdinak dira. Hauek XIX. mende erdialdean
idatzitakoak dira. Idazteko makina edo bestelako tresnak eskasak ziren
garai hartan kaligrafia jakitea beharrezkoa zen hainbat lan egin ahal
izateko eta gehienetan beren ezagutzak erakusteko eskaera gutunaz
baliatzen ziren.

Horrela
ba, hemen ikusiko ditugunak eskolako haurren irakasle izateko aurkezpen
gutunak dira. Kasu honetan, bai Asteasun eta baita Villabonan ere
topatu ditugu gutun hauek. Biek irakasle berri baten beharra zuten eta
hautagai desberdinak aurkeztu ziren beren trebeziak erakutsiaz.

Gutun
hauek benetan ikusgarriak dira. Alde batetik, beraien lan esperientzia
eta ikaskuntzak azaltzen dituzte. Bestetik, idazketarako duten abilezia
erakusteko ikaragarrizko saiakerak egiten dituzte: letra desberdinak
landuaz, apaingarri ugari marraztuaz,…

Guzti honen emaitza dira hementxe ikusiko dituzuen gutun hauetako batzuek. Beraz, gaur erakustera gatozenak, hitz egiteko baino gehiago dira gozatzeko.

Amagoia Piá

Bloga

Itsasora begira

Nork
ez ditu orduak eman itsasora begira? Kostaldean bizi direnek sarritan
egiten duten zerbait dela esan daiteke. Ziur behin baino gehiagotan
beren begiak itsasaldera bideratu dituztela konturatu gabe eta zerumuga
denbora batez aztertu eta gero harrapatu dutela beren burua itsasora
begira. Naturaltasun osoz egiten den eta egunerokotasunaren parte den
zerbait bezela.

Kostaldean
zehar itsasoa miresteko toki ugari aurki ditzakegu, baina talaiak
horretarako gune bereziak dira. Euskal kostaldea zipriztintzen duten
talaia eta seinero postuek itsasoan gertatzen zenaren komunikaziorako
azpiegitura paregabea osatzen zuten. Itsasoan, kostaldean, portuetan eta
itsasadarretan gertatzen zen guztiaren informazioa lortzeko kokagune
estrategikoak ziren. Bertako talaiariak igortzen zuen informazioari
esker zen posible portuetako eta itsas bokaletako nabigazioa, baita
eguraldi aldaketen aurreikuspena, itsasoko trafikoaren ezagutza eta
arrain multzoak antzematea ere.

Getaria
ere komunikazio sare horren barruan zegoen, baina ez hori bakarrik,
komunikazio sare horretan kokagune pribilegiatua zuen. Getariako talaia
sistema bi gune desberdinek osatzen zuten: San Anton mendiko eta
Malkorbe badiako talaiek, azken hau Lasuntalaia izenez ezaguna. Bietan
garrantzitsuena San Anton mendiaren muturrean kokatzen den talaia zen.
Bertatik Matxitxako eta Higer lurmuturren arteko portu guztien bokaleak
dira ikusgai. Ikuspen pribilegiatu honi esker getariarrek informazio
baliotsu ugari izan dute beti esku artean; kostaldearen zati horretan
gertatzen zen guztiaren jakitun bihurtzen zituen. Horrek, beste
portuekiko, abantaila handia suposatzen zuen.

Bestalde,
Lasuntalaiak ikuspen txikiagoa eskaintzen zuen. Hori kontutan izanik,
Malkorbe badian burutzen zen arrantzarekin lotura zuzena izan duela
pentsa daiteke. Are eta gehiago, Behe Erdi Aroaz geroztik Getariako
Udalbatzak badian arrantzan egiteko eskubidea enkante publikoan
ateratzen zuela kontutan izanik. Beraz, talaia honek badian sartzen
ziren arrainen berri emateko balioko zuen ziurrenik.

Tradizio
handiko elementuak izaki, XX. mendean ere garrantzia izaten jarraitzen
zutela ikus daiteke artxiboko dokumentuetan. Besteak beste, 1916. urtean
San Anton mendiko talaia berria eraikitzeko egitasmoaren berri ematen
duten agiriak topa daitezke. Baita 1966. urtean Lasuntalaiarako bidea
hobetzeko lanak burutu zirela ere. Dirudienez, urte horretan talaiarako
bidea oso egoera txarrean aurkitzen zen luizien ondorioz.

Getariarrek
hori ikusita, bidea konpontzeko erabakia hartu zuten eta Gipuzkoako
Foru Aldundiko ingeniaria zen Jose Maria Gabarain jauna izendatu zuten
lan horien arduradun. Agirian jartzen duenez gainera, lan hauek
Lasuntalaiarako ibilbide berri bat sortu zuten.

Talaia
hauek ezinbestekoak izan dira Getariaren historian. Nabarmena da, bai
San Antongo talaia, bai Lasuntalaia informazio iturri garrantzitsu izan
direla. Eta, gaur bezala, orduan ere informazioa botere zen. Horretaz
jakitun, talaiak eta horietara iristeko bideak zaintzeko ardura erakutsi
dute beti getariarrek.

Oihana Artetxe

Bloga

Itzurun hondartzako “Bainu Beroak”

Uda
garaian hondartzara joateko ohitura dugu. Eguzki izpi beroek gure azal
eta muskuluak epel ditzaten edota berotik ihes itsasoko uretan
preskatzeko desioz gerturatzen gara kostaldera. Itzurun hondartza
ikusgarria, Santiagoko hareatza zabala eta Algorri harralde lasaia;
Zumaiak aukera paregabeak eskaintzen ditu itsasertzaz gozatzeko.

Hondartzara
eguzkia hartzera eta bainatzera joate hau, ordea, usadio nahiko berria
da. Gure kostaldean XIX. mendearen erdi aldean hasi zen orokortzen,
itsasoko urak zituen onura osasungarriak ezagutzera ematean. Honekin
batera kostaldeko herriak gune turistiko bilakatu ziren eta bisitari
berrien beharrei erantzuteko asmoz azpiegitura turistikoak garatzen hasi
ziren.

Zumaiaren
kasuan turismo mota hau ez zen XX. mendearen hasiera arte garatu.
Hondartza desberdinak egon arren, itsas-bainuetan Itzurun hondartza izan
zen protagonista nagusia. Udal artxiboko dokumentazioan agertzen denez,
1900 eta 1925 bitartean eremu horretako itsasbazterra egokitzeko
zenbait lan burutu ziren. Alde batetik, Itzurunera gerturatzeko bidea
egin zen bisitariei bertaratzea errazteko asmoz. Bestalde, zerbitzu
desberdinak sortu ziren.

Hondartza
honetan eskaintzen zen zerbitzurik zaharrena “Bainu Beroak” izenekoa
zen. Itzurun hondartzarako bidea egin baino lehenagoko zerbitzua izan
zen hau. Bidasorotarrak ziren Itzurungo hondartzaren gainean kokatzen
zen bainu-etxe antzeko hau kudeatzen zutenak. Itsasoko ura berotzeko
erabiltzen zen labe bat eta bainuak hartzeko gunea zituen eraikuntza bat
zen. 1900 urte inguruan, bidea egokitzeko lanekin hasi zirenean,
zerbitzu hau eskaintzeko beharrezkoa zen azpiegitura puzkatu zuten.
Egoera honen aurrean eta bere ogibidearekin jarraitzeko asmoz, Bidasoro
familiak Udalari berriro azpiegitura horiek eraikitzeko eskaera luzatu
zion. “Bainu Beroak” berriro jarri ziren martxan, baina hauen kudeaketan
arazoren bat edo beste egon zela ematen du. 1925eko dokumentuetan
Joaquin Bidasoro Gurruchagak, bere burua “bañero” bezela aurkezten
duenak, “Bainu Beroen” eraikina berea dela baina hau kokatuta dagoen
lurra udalarena dela eta, Udalari lur zati hori erosteko eskaintza
luzatu zion. Udalak ordea ezezkoa eman zion erosketa proposamenari,
baina 5 urterako lur sail horren erabilera beraiei izendatzea lortu zuen
familiak. Gainera, 5 urte horiek bukatu eta zerbitzua enkantera
ateratzean beraiek lehentasuna izatea adostu zen.

“Bainu Beroak” kudeatzeaz gain, Bidasoro familia Itzurun hondartzako gainontzeko zerbitzuak kudeatzeaz ere arduratu zen.

Oihana Artetxe

*Irudia: Zumaiako Fototeka

Bloga

Ignacio Zuloaga eta Santiago hareatza

Aurten
100 urte betetzen dira Ignacio Zuloaga margolari eibartarrak Santiago
etxea eraiki zuela. Estilo erregionalista duen etxearen diseinua Pedro
Guimón arkitekto ondarrutarrarena da. Hau XX. mendearen lehen erdiko
arkitekto esanguratsua izan zen eta Bizkaia eta Gipuzkoan etxe
partikular eta txalet ugari egin zituen. Begoñako batzokia, Artxandako
kasinoa, Ondarroako Marinelen Kofradia eta Bilboko Bankuaren eraikin
nagusia ere bere obren artean daude.

Gaur
egun Santiagon ikusgarri dagoen monumentu multzoaren lanak 1910 eta
1920 artean egin ziren. Denbora tarte horretan, Santiago etxea
eraikitzeaz gain, bertan zegoen baseliza konpondu zen eta Ignacio
Zuloagaren lantokietako bat izango zena eraiki zen, besteak beste. Finka
hau sortzeko lehen urratsa 1910. urtean eman zen, margolariak Zumaiako
udalari Santiago hareatzako lursailak erosi zizkionean. Baina zer zegoen
hareatz horretan Zuloagak monumentu multzoa sortu baino lehen?

1416ko
maiatzaren 2ko dokumentu batean Santiago hareatzari buruzko aipamen
zuzena egiten da. Getaria eta Zumaiaren arteko gogaidetasun eta
transakzio eskritura bat da eta bertan, inguru honetan bi udalerriek
dituzten mugak eta eskumenak agertzen dira. Idatzian, Santiago
hareatzan, izen bereko baseliza eta etxe bat zeudela agertzen da.
Gainera, azpimarragarria da, eskumen banaketa honetan Santiagoko
baseliza Zumaiako udalbatzak eta bizilagunek eraikia izan zela aipatzen
dela eta beraz, Zumaiarren esku geratzen zela; baita baselizaren alboan
zegoen etxetxoa ere. Inguruan hazten diren iratze eta lanadereak moztea
eta ustiatzea ere zumaiarren esku geratzen zen, baina bertan eraiki
edota landatzea debekatua zegoen bi udalbatzen baimenik gabe.

Zumaiako
udal artxiboak, Santiago hareatzan zeuden eraikinen inguruko datu
gehiago eskaintzen dizkigu gainera; batez ere hauen erabilpenaren
ingurukoak. Horrela, badakigu baselizaren alboan zegoen eraikinak
seroraren etxe eta bidaiarientzako ostatu moduan funtzionatzen zuela.
Gainera, 1577 eta 1581 urteko agiriek, hareatzan bertan kokatzen zen
ontziolan lanean jarduten zutenek ere, noizean behin, erabiltzen zutela
adierazten dute.

Dirudienez,
Santiagoko baseliza 1722an erre zen sute baten eraginez. Berreraikia
izan zen arren, 1771 urtean ateak itxi zituen. Udalarentzat gastu bat
besterik ez omen zen eta aurrerantzean jabetza hauek errentan ematen
hasi zen.

Oihana Artetxe

Bloga

San Telmo Baseliza

Itzurun
hondartzaren gainean, amildegia oinetan duela itsasora begiratzen duen
eraikin txiki hau oso maitatua da Zumaiarren artean. Paraje berezian
kokatua, txoko berezia du, baita ere, herritarren bihotzetan. Azken
hilabete hauetan, ordea, San Telmo baselizaren izenak udalerriaren mugak
gainditu ditu eta ospetxu egin da. “Ocho Apellidos Vascos” izeneko
pelikularen sekuentzia bat bertan grabatu zenetik, Espainiako txoko
guztietatik etorri dira bere bila galdezka. Denek atera nahi dute
argazki bat eraikin xume honen aurrean. Baina noiztik du San Telmok gaur
egun aurkezten duen itxura?

Erantzuna
udal artxiboko dokumentuen artean topatu dugu. Zumaiako
marinel-kofradiak eraikitako eta itsas izenpeko santua duen baseliza
honen lehen aipena XVI. mendekoa da. Eraikinak sarritan behar izan du
teilatua eta paretak konpontzeko beharra, agian kokatuta dagoen tokiak
eskaintzen dion babes faltaren eraginez. 1945. urtean, ordea, benetako
berritze proiektu bat aurkeztu zen. Dirudienez, baselizak berriro
teilak aldatu eta paretak txukuntzeko beharra agertzen zuen eta, hau
ikusita, Falangeko emakume sailak barrukaldea eraldatzeko proposamena
bultzatu zuen. Azaroko idatzi batean, emakume sail honen kanpamentua
baselizatik gertu kokatzen zela diote eta beraien zeregin
erlijiosoetarako erabiltzen zutela San Pedro parrokiaren
urruntasunarengatik. Baseliza udal eta San Telmo marinel-kofradiaren
ardura izan arren eta hauen medioen falta ikusita, emakume sail hau
altzari eta apainketarako diru-ekarpen bat egiteko prest agertzen da.

Berritze
lana Ramón de Martiarenak zuzendu zuen, gerra ondorengo arkitekto
nagusienetako batek. Bere egitasmoa artxiboan gordea dago, plano eta
guzti. Bertan baseliza txiki honek jasan zituen aldaketak ikus daitezke;
San Telmo baselizan egindako berritze lan garrantzitsuenak izan ziren
hauek.

Planoetan
ikus daiteke nola teilatua eta paretak, kanpotik eta barrutik,
konpontzeaz eta egurrezko egitura berritzeaz gain, barrukaldean zenbait
elementu berritu eta gehitu zirela. Alde batetik, egurrezko koro berri
bat eraiki zen aurreko koruaren egitura berrerabiliz; bestetik
presbiterioa, hau da aldarearen ingurua, berritu zen. Gainera,
fidelentzako eserleku gehiago eta aitorleku bat ere eraiki ziren.
Azkenik, pulpitua atondu eta barnekaldea apaintzeko marinel lanarekin
lotura duten zenbait elementu erabili ziren; sare, arraun eta
flotagailuak kasu.

Oihana Artetxe

Irudia: Indalecio Ojanguren. San Telmo Baseliza zaharberritu aurretik

Bloga

Draga bat erosteko beharra

Zumaia
Urola eta Narrondo ibaiek bat egin eta itsasoratzen diren tokian
kokatutako herria da. Kokagune honek bere historia baldintzatu du
itsasora begira bizi izan den herri bilakatuz. Portu garrantzitsua
izateaz gain, ontziola garrantzitsuen kokagune ere izan da herri hau.
Gaur egun oraindik itsasoarekin lotura estua duela ezin uka.

Hala
ere, itsasadarreko trafikoa asko aldatu da azken mendean, jadanik ez da
arrunta tamaina ertaineko itsasontziak itsasargiko punta saihesten
ikustea. Egun txalupa, batel, yate eta belaontzi bat edo beste ikustea
arruntagoa da. Hala ere, noizean behin, 90 urte beteak dituen eta
herrian martxan jarraitzen duen ontziola bakarrak, Astilleros Balenciaga
S.A.-k, eraikitzen dituen ontzien uretaratzeek ikusmin handia sortzen
dute. Ontzi hauek, ordea, ezingo lirateke uretaratu itsasadarraren
mantentze-lanak egoki egingo ez balira.

Itsasadarrean
nabigatu ahal izateko oso garrantzitsua da, noizean behin, hondoa
garbitzea. Ibaiek ekartzen dituzten hondar eta lohiak hondoan eta
alboetan pilatzen joaten dira eta, kendu ezean, nabigazioa oztopatu
dezakete eta, okerrenean, ezinezkoa bihurtu. Udal aktetan behin baino
gehiagotan irakurri daitezke ibaiaren bokalea dragatzeko lanen berriak.
Lan hauek arrazoi desberdinak bultzatuta egin izan dira, baina
ziurrenik, dragatze lanik handienak 1985-1916 bitartean Zumaiako
portuaren lanen baitan burutu ziren.

Urte
horietan Zumaiako portua hobetzeko lan garrantzitsuak burutu ziren:
merkatal kaia eta itsasadarra bideratzeko dikea eraiki ziren,
Arrangoletako padura saneatu zen… Lan guzti hauek burutzeko
itsasadarreko zenbait puntu dragatu behar izan ziren. Arrangoletako
paduraren saneamentuaren kasuan, lur eremu hori itxi eta betetzea
aurreikusten zen. Baina nondik aterako zuten 32.000m2 inguruko azalera
eta 3,75m inguruko altuera zuen padura betetzeko materiala?

Dirudienez,
Arrangoletako paduratik gertu hondar-banku handi bat zegoen.
Dokumentuetan irakurtzen denez gainera, hondar-banku honen hazkundea oso
azkarra izaten ari zen azken urteetan, portuko nabigazioan oztopoak
sortuz. Hau konpondu eta pilatutako hondarrari probetxua ateratzeko
asmoz, Arrangoletako padura bertako hondarrarekin betetzea adostu zen.
Guzti hori aurrera eramateko dragatze lanak beharrezkoak ziren, baina
Zumaiak ez zuen dragarik…

Egoera
honi konponbidea emateko, 1900 urtean draga bat erosteko tramiteak hasi
zituen Zumaiako Udalak. Estatuari, Zumaiako portu berria eraikitzeko
lanetarako beharrezkoa suertatzen zen makina hau erosteko eskaera luzatu
zitzaion. Azkenean irudiko draga edo honen antzeko draga bat lortu
zutela ondorioztatzen da, lanek bere bidea jarraitu zuten eta.

Oihana Artetxe

*Irudia: Euskomedia

Bloga

Idatzitakoak artxiboan dagoenarekin bat egiten ez duenean

Asteasuko Andazarrate gainan zeuden burni eta igeltso meategietatik (San Miguel, Alerta Está, San Carlos, San Leopoldo, Ave Maria,…) Zarautzeko Moillarri ingurura minerala garraiatzeko eta untziratzeko aireko kable sistema osoa eraiki zen duela 100 urte baino gehixeago. Askok dute honen berri, Asteasu eta Zarautzen bereziki.

XX.mende hasiera zen eta meatzetako materialak itsasoko untzietara sartzeko modurik egokiena eta merkeena zirudien, hortik Europan zehar saltzeko.11 km inguruko ibilbidea okupatzen zuen kable hau burdinezko dorre batzuek eusten zuten eta bere otarretan minerala garraiatzen zen maldan behera. Asko ez, baina hiruzpalau argazki ikusi daitezke dorre, otarre eta zamatzeko tokia jasotzen dituztenak.

Ildo honetatik jo behar zuen gure abuztuko berriak, baina, informazioa ahalik eta zehatzena izan dadin, dokumentazio lanak egitea beharrezkoa da. Eta orduantxe etorri dira komeriak. Gure bilaketa egitean topatutako hainbat artikuluk diotenez, 1906 urtean eraiki omen ziren dorreak, kableak,… lehenagotik zeuden meategien beharrei erantzuteko. Eta guztiz zentzuduna dirudi, artxiboko dokumentazioa ikusita. Bertan, 1905-1906 urteen bitartean kablearen ibilbideagatik kaltetuak izango diren jabeen desjabetzak egiten dira. Baina, bapatean, “paper galduen” artean 1904 urtean Alkateak Gobernadore Zibilari bidalitako gutuna topatzen dugu: “…que dicho cable se halla instalado en condiciones tales que no puede ser legalizado sin que introduzcan en él importantes reformas…”. Sortzen dituen arazoen artean: otarrak erraz erortzen direla, leku batzuetan lurra ikutu eta landarak puskatzen dituztela, bideak gurutzatzen dituztenetan jendea adi ibili behar dela kolpeak sahiesteko. Lehenagotik badago orduan estruktura hori edo antzeko bat. Eta arazoak sortzen zituela ikusirik pentsa dezakegu 1906 urtean egindakoa beste honen kalteak eragotzi eta legeztatze baimena lortzeko egin zela. Baita hori dela argazkietan ikusten dena eta gaur egun denek aipatzen dutena, baina ez egindako lehena.

Hau argitua geratu arren, irakurri dugu ere 1923 urtean utzi zela Mollarri zamatze tokia erabiltzeaz, Alerta Está meategia itxi zutenean (diote). Baina gure artxiboan gordeta dugun 1926 urteko gutun batek dio 16 urte inguru pasa direla itxi zenetik. Beraz, 1910 urte inguruan itxi bazen Alerta Está meatzea, gainontzeko meatzeek hornituko zituzten kableko otarreak. Berrogehita hamargarren hamarkadan kable, dorre, otarre eta makina guztiak desmuntatu eta beste leku batzuetara eraman ziren.

Agian beste berriren batean, lan baldintzen, soldaten eta abarren inguruan topatutakoa erakutsiko dizuegu, baina oraingoz gauza bakar bat gehiago: gomendio bat, abuztua hilabete lasaia da eta zatozte artxibora beharrezkoa den denbora egoteko asmoz. Bost minututan dokumentazioa bilatu, fotokopiatu eta eramateko asmoa baduzute, emaitzak ez dira inoiz berdinak izango.

Amagoia Piá

Bloga

Elkanoren izenean hiribildua biziberritzen

Aski ezaguna da Getaria munduari bira ematen
lehena izan zen itsasgizonaren sorterria dela. Juan Sebastian Elkano zenaren
presentzia etengabea da Gipuzkoako kostaldeko herri honetan. Elkano izeneko
kale, jatetxe eta arrantzale-kofradia; pertsonaiaren bi estatua eta monumentua;
bere jaiotetxea non zegoen adierazten duen plaka… Baina bada lau urtetik behin
errepikatzen den eta munduaren lehen zirkumnabigazioarekin lotura duen ekintza
bat ere. Itsasgizonaren memoria harriaren zurruntasunetik aldendu eta bizirik
mantentzeko ahaleginean edo, 1522an Victoria naoa San Lucar de Barrameda-ko
portura iritsi zeneko momentua antzezten dute Getariako herritarrek. Noiztik
egiten da ordea Elkanoren Lehorreratzea?

1922ko Irailaren 6an, Magallaesek hasi eta
Elkanok bukatu zuen espedizioaren IV. mendeurrena betetzen zen. Data
esanguratsu hori gogora ekartzeko eta herriko seme den itsasgizon handia
goresteko nahiak, egun horretan ospakizun berezi bat antolatzera bultzatu
zituen Getariarrak. Elkanoren izena nazioartean goraipatzeko asmoz ekintza
sorta bat antolatu zen eta bertako eta atzerriko erakunde eta pentsonaia
entzutetsuei bertaratzeko gonbidapena luzatu zitzaien. Programaturiko ekintzen
artean Elkanoren desfilea zegoen, hori izan zen Elkanoren Lehorreratzea
antzeztu zen lehen aldia.

Egun berean, Elkanoren Monumentua bezala
ezagutzen den eraikinaren lehen harria jarri zen eta Ramón de Cortazar, Casa
Torres-eko Markesa, Ignacio Zuloaga eta Elias Salaberria herriko semetzako
izendatu zituzten, besteak beste. Ospakizun hauetan, Alfonso de Churruca jauna
izan zen, Getariako udaletxearen eta mendeurrenaren batzordearen izenean,
gonbidatuen aurrean hitz egiteaz arduratu zena.

Lehen Elkanoren festa hau ezin hobeto joan
zela dirudi. Izan ere, festaren biharamunean eginiko udal batzarrean baloraketa
oso positiboa egin zen. Pozik azaldu ziren Getariara mendeurrena ospatzera
etorri ziren pertsona eta ordezkaritzak ikusita, tartean Espainiako Erregeak
eta munduko potentzia garrantzitsuenen itsas ordezkaritzak.

Festaren prestakuntza, ordea, 1919. urte
inguruan hasi zen. Donostian ohorezko batzorde bat eta zuzendaritza batzorde
bat osatu ziren eta Elkanoren urteurrena ospatzeko batzordetarako ordezkariak
aukeratu ziren Getarian. Hauek festaren egitaraua zehazteaz eta hori gauzatzeko
beharrezkoa zen dirua lortzeaz arduratu ziren, besteak beste. Baina Elkanoren
festa egituratzeaz gain, Getariarrek herrian zenbait hobekuntza egiteko aukera
paregabea ikusi zuten IV. mendeurrenaren antolakuntza aitzaki. Aipatzekoa da
ospakizunak antolatzeko lortu zuten diru laguntzaren zati bat herrian zenbait
obra eta berrikuntza egiteko aprobetxatu zela. Hau horrela, 1922ko uztailean,
batzordeko idazkari nagusia zen Ramon Luis de Camio jaunak, mendeurrena
ospatzeko Getariako udaletxea egokitzeko beharra azaldu zuen. Udaletxeari beste
eraikin bat gehitzea zen asmoa, eta horretarako Gipuzkoako Foru Aldunditik eta
Estatutik jasotako dirulaguntzak baliatzea adostu zuten. 50 urte beranduago
ere, 1972ko Elkanoren festa antolatu zenean, Getariarrek antzeko zerbait egin
zuten. Oraingo honetan, aukera udaletxe zahar eta berrian zenbait berrikuntza
egiteko eta Elkanoren Monumentuan zenbait aldaketa burutzeko baliatu zuten. Hau
ikusirik eta V. mendeurrena begien bistan dagoen honetan, zer izango dute esku
artean Getariarrek?

Oihana Artetxe

Bloga

‘The World of the Newport Ship’ kongresua (Bristol, 2014ko…

2002an, Newporteko antzoki berriaren eraikuntza lanetan ari zirela, egur aztarna batzuk agertu ziren. Modu honetan, eta larrialdiko indusketak egin artean, lanak gelditu egin ziren. Indusketek izugarrizko emaitza ekarri zuten, izan ere 2.000 ohol baino gehiago eta 300 objektu inguru aurkitu ziren, ia guztiak XV. mende erdialdeko ontzi bati zegozkionak. Emaitza horiek duela hainbat urte Donostiako Koldo Mitxelena Kulturunean aurkeztu egin ziren, Arkeolanek burututako azterketa dendrokronologikoek, euskal egurrez egindako ontzia izan zitekeela ondorioztatzen baitzuten (http://www.gipuzkoakultura.net/index.php/eu/museoak-eta-ondareak/107-arkeologia/2058-la-madera-con-que-se-construyo-el-barco-medieval-de-newport.html http://www.arkeolan.com/dendrocronologia/) .

Pentsa dezakegunez, azkeneko urteetan zehar itsas-ondarearen adibide ikusgarri honen inguruko azterketa, analisi, kontserbazio, defentsa eta hedapen lanek jarraipena izan dute (http://newportship.org/). Egurraren ustezko euskal jatorriak ordea, ez du gure artean oihartzun handirik izan, eta ikerkuntza gutxi izan dira ontziari buruzko aipamenak jaso dituztenak. Horien artean, Pasaiako Udalak argitaratzen duen Sorginarri bildumaren ale bat aipa genezake, itsas-ondarea jorratu duena hain zuzen ere (http://issuu.com/ereitenkz/docs/s8._pasaia_atlantikoa_-_euskaraz-). Edonola ere, aurkikuntza honek izan duen garrantziaren testuinguruan, duela gutxi Ingalaterran ospatu den ekimen bat azpimarratu behar dugu.

Hain zuzen, uztailaren 17-18 artean, Bristolgo Unibertsitateak, bere Woodland Road 17ko egoitzan kongresu bat ospatu du. Bi egunez, jendez lepo zegoen aretoan, hainbat aditu, ikertzaile eta irakaslek gaiari buruzko azkeneko ikerkuntza eta ezagutzak aditzera eman dituzte, guztia garaiko Ingalaterra eta nazioarteko testuinguruetan kokatuz (http://www.bristol.ac.uk/history/events/conferences/newportship2014/).

Egun bat lehenago, uztailaren 16 arratsaldean, kongresuaren harrera ekitaldia egin zen: Giovanni Caboto italiarrak 1497an Ingalaterratik Ternuara arteko bidea burutzeko erabili zuen Matthew ontziaren kopian, Bristoleko kanalean zehar nabigatzeko parada izan genuen. Bildutako jendetzak aurrez programatutako irteera bakarra gainditu zuen, eta azkeneko egunetan beste bat antolatu beharra izan zen. (http://www.matthew.co.uk/).

Emandako hitzaldiak bi atal nagusitan banatu ziren. Batetik, eta kongresuaren antolatzaile Evan Jones eta Richard Stone irakasleen sarrera eta oharren ondoren, lehenengo egunean aurkeztu ziren 8 txostenek indusketaren nondik norakoak eta Newporteko eta Severn estuarioko XV. mendeko testuinguru historikoa aztertu zuten. Toby Jones eta Nigel Nayling-en azalpenek esparru arkeologikoa eta bere ondorioak izan zituzten hizpide. Gogoratu behar dugu Nayling irakaslea Koldo Mitxelenan egindako prentsaurreko hartan parte hartu zuela; oraingoan, azterketa dendrokronologikoek eman dituzten emaitzak plazaratu zituen. Bestalde, Ian Friel-ek XV. mendetik XVI. hasiera arteko ontzien garapena aztertu zuen, Ingalaterran tamaina txikiko itsasontzien garaipena eman zela azpimarratuz. Susan Rose-k berriz, zonaldean jazo ziren indarkeria, piratakeritza eta guda ekintzak aztertu zituen, Newport-eko ontzian topatu diren arma edo defentsa aztarnetatik abiatuz. Newporteko tokiko testuinguru politiko eta ekonomikoaz Bob Trett, Ralph Griffiths eta Rowena Archer arduratu ziren. Lehenengoaren hitzaldiak gainera, ontziaren aurkikuntzak Newporteko historiari egin dion ekarpen garrantzitsua nabarmendu zuen: izan ere, herri horren papera xumeagoa zirudienean, aztarna horrek beste interpretazio bat ekarri du; beste era batera esateko, halako informazio eta garrantzia zuen ontzi bat Newport-en bertan topatzea gutxien espero zena zen. Azkenik, egun horretan University of the West of England-eko irakasle Peter Fleming-ek egindako ekarpena azpimarratu behar dugu. Izan ere, notario-dokumentazioaren bidez (bereziki 1400-1500 arteko 179 testamentu eta 1532-1542 arteko 1.300 ikasle kontratu baino gehiago hartuz), Bristol eta inguruko eskualdeen arteko harremanak landu zituen.

Bigarren egunean kongresuak testuinguru zabalago bati lekua utzi zion: nazioarteko merkataritzari (bereziki Bristolek Gaztela eta Portugalekin izandakoari) eta Euskal Herria eta hemengo ontzigintzari, hain zuzen ere. Bristolgo Unibertsitateko Evan Jones eta Margaret Condonek Severn eta Bristol izan zituzten mintzagai, aduana-erregistroek eta “Great Red Book” delakoak halako esparrua jorratzeko ematen dituzten aukeretan beraien harreta jarriz. Bestalde, Francesco Guidi (Firenzeko Unibertsitatea-Bristolgo Unibertsitatea) mediterranear eta atlantiar munduen arteko merkatal harremanen inguruan jardun zen, Genoa eta Veneziako dinamika ezberdinak aztertuz. Hitzaldi bikain batekin, Flávio Miranda portugaldarrak kongresuari amaiera eman zion, egutegi arazoengatik Bristolen egotea ezinezkoa zitzaion Hilario Casadorekin batera egindako txostenarekin. Honen bitartez, Portugal eta merkatari burgostarrek Ingalaterrarekiko merkataritzan izan zuten papera jorratu zuen.

.

Bigarren egun honetan, garai hartan euskaldunek izan zuten papera ikusteko aukera izan genuen. Bi izan ziren horren ardura hartu zuten adituak: batetik, Wendy Childs. Gaztela eta Ingalaterraren arteko Erdi Aroko merkataritza harremanak ikertzerako garaian iturri ingelesen erabileran aitzindaria dugu bera. Honela, Gipuzkoari buruzko hainbat datu bildu ditu hamarkada luzeetan zehar eta horietako batzuk aurkeztu zituen. Bestetik, eta euskal ordezkari moduan, Michael Barkham izan genuen. Jakina denez, egungo euskal historiografiaren partehartzaileetako bat dugu, bereziki itsasoari lotutako gaiei dagokionez, Ternua eta Irlandako arrantzuak horien artean daudelarik. Oraingoan euskal ontzigintzaz jardun zen, Gipuzkoako kasuan bere begirada jarriz. Guretzago ezagunagoak izan daitezkeen gaiak, beraz, entzule ingelesen artean azaldu zituen.

Guztira, kongresuan 15 adituk jorratutako 14 gai aurkeztu ziren, binakako ataletan osatuak. Atal bakoitza amaituta, galdera eta eztabaidarako tarteari lekua egin zitzaion, oso interesgarri bezain atsegina. Orduan egin ziren ekarpen horiek guztiak amaieran borobildu ziren: kongresuko azken orduetan partehartzaileek bi egunetako emaitzen inguruko ausnarketa egin zuten, berriz ere galdera txanda bati lekua eginez.

Ondorio interesgarrienetako bat Wendy Childs irakasleak egin zuen. Izan ere, bere ustetan Newporteko ontziaren agerpenak ez du ondorio edo interpretazio zehatz bat ekarri; aitzitik, dokumentazio eta arkeologia emaitzek gaia gehiago ireki dute eta ondorioz, oraingoz ezin da behin-betiko baieztapenik egin ontzia nola eta zergatik iritsi zen, jabe nor zuen edota bestelako esparruen inguruan. Oraindik ere, egiteko bidea badago.

Laburbiduz, bi egun t’erditan gai interesgarri baten inguruko ekarpenak partekatzeko aukera izan genuen.

Gure zorionik beroenak beraz, bertaratu ziren entzule zein partehartzaileei; eta gure eskerrik beroenak Evan Jones eta Richard Stone-i, hara joateko aukera eman zigutelako.


Iago Irixoa

Bloga

Espetxealdiko liburuak

Hau da ene ondasun guztia

Daitort. Ez dut liburua amaitu. Hasi baino ez. Baina aurrera atzera ibili dut. Ta, nola esan? Zirraragarria. Urduritasuna.

Daitort. Lotsa ere badut, une batez poza ere sentitu dudalako. Poza espetxean idatzitako liburu batean aipatua izanagatik?

Zer egingo diogu ba.

Nire alde esan behar dut: Dut, Laboa, Gantzarain, Anestesia, Kuraia, No time for love, Ama Say, Rosencof, Sarrionandia … hauen ondoan nork bere izena ikustea egoa puzten du. Elkarrekin aipatzeak argi-urteak murrizten ez baditu ere.

Bale. Autokonplazentzia. Aitortza eta lotsa. Berehala, baina, garuna eta odola bor-bor.

Próxima estación esperanza

Ormazabal Esperantza pilotalekutik eramandako gazteetako bat izan zen. Gure etorkizunak inoiz jasandako kolperik latzena, latzenetarikoa. 2007ko otsailean. Esajeratua? Bakoitzaren balore eskalaren arabera. Urte askotako garapena, bilakaera, eredu berri baten urratsak ziren. Eta gizartean ekintzaile politikoak izango ziren asko 6 urteko zulo batean sartu zituzten. Bakoitzak jakingo du ezintasuna eta amorrua noiz sentitu duen. Nik badakit.

Multi Viral

2007ko otsailean Ormazabalek aipatzen duen liburua, doktorego-tesia, aurkeztear nengoen. Patua edo kasualitate ergela. Batek daki. 2007ko otsailetik aurrera bakoitzari egokitu bidea ezin alderatu.

Preso egon denaren gogoa

Ordea, ez da Kasualitatea esaldi horrek liburuari hasiera ematea. Hori horrela da. Gogoa hara itzultzen zaigunoi badakigu. Egonaldia laburra izanagatik ere, hara bueltatzen da gogoa.

Ormazabalek aipatzen duen eta nik sinatzen dudan liburua horren isla da. Ormazabalek bere liburua idatzi izana horren isla da.

1993an Alvaro Reizabalek “En estas casas ya se sabe” idatzi zutenetik ez dira gutxi espetxealdiaren kontura bota ditugun irri karkailak. Urberuaga edo Orbegozoren komikiek ere barre eta negarra bultzatzen dute aldi berean. Sarriren kartzela aldikoek Urainen estolda aldrebesatuak, Agirretarren ibilaldiek, zaharrek eta berriek, Antzaren absurdoak…

Ormazabalek, ordea, absurdo horri musikatik, literaturatik, eta batez ere irrazionala dena arrazoitzeko beharretik heltzen dio.

Monstruaren hezurdura

Berak baino egonaldi laburra eta ezberdina izan arren. Edo izanagatik. Ez dakit zerk bultzatu duen Ormazabal horrelako liburu ederra idazten. Ederra eta (inplizitoki bada ere) Espetxea esaldi berean: oximoron.

Ez dakit etxekoen sostenguagatik, aitaren harrotasunagatik, agian berak ere Juancarri zor ziolako,… ez dakit. Ez dakit kaiola hartan bere burua ikustean kaiolak egitea zeini eta zergatik otu zitzaion berari ere otu zitzaion. Edo espetxeak denboran eta gizarteetan zehar unibertsalak ote ziren bere buruari galdetu zion. Ez dakit.

Baina gogoa hara itzultzen denez, eta han zer pairatu daiteken, eta egoera irrazional hori arrazional bihurtzeko beharrak nola bultzatzen zaituen…

Halere, Martutenen hartutako erabakia zerbaiterako balio du. Gazte batek liburu bat idazten laguntzeko balio izan du lehen espetxealdi hark. Zirkulu intelektualoidetik at izan du oihartzuna. Lagun bati bizi zuen bizi-pena ulertzen lagundu diola pentsatzen dut. Horrek poza ematen du. Egundokoa.

Alta kalean eta lidergoan behar zuen… Horrek mina ematen du. Itzela.

No más presos

Lasaitu naiz. Liburuarekin gozatzen segituko dut. Mila esker Markel.

David Zapirain

Bloga

Esperantza

Uda hastear dago. Argitsu dago Udaleko udalbatzarren gela. Gainera, estropadetan irabazitako banderek antzerki itxura ematen diote.

Han egongo al dira bandera zaharrak? 1896koak, esate baterako?

Arregiren agindupean arraun egin zuten Basurto, Azkue, Alberdi, Urreta, Oliden, Aizpurua, Ezenarro, Silveti, Irigoien eta Manterolak irabazitakoak?

“Esperantza” ontziak ez al zuen arrastorik utzi gure artxiboan? Posible al da 1896ko irailean Kontxa eta Bilbo (eta Portugalete) jarraian irabazitako banderek ez al dute aipurik merezi gure udal aktetan?

Ez zen ba jai txikia antolatu herrian 1896ko iraila hartan. Bi aldiz ere ospatu egin zituzten garaipenak: irabazi ondoko musika, sua… Jai nagusia hilaren 20an: herriko bazkaria, diana, musika banda (Zumaia ala Zarautzen lortu beharrekoa), suziriak, su artifizialak,… Donostian irabazitako 1000 pezeta non xahutuko zituzten arrantzale haiek? Arregi beraren tabernan agian?

Bandera Udalari oparitu zioten, irailean 9an hala egin zuten. Bilatuko dugu banderen artean, banan bana. Aurkituko al dugu?

Beharbada, ustekabean, artxiboko txoko batean, Bilbon irabazitakoa topatuko dugu; zain, arrantzale haiek lortutako balentria neskek irabazitako bandera berrien ondoan paratzeko zain.

Arrantzaleek. Neskak. Denbora ez da alferrik pasa. Artxiboa geratzen zaigu.

David Zapirain


*Irudia: getaria.net

Bloga

Zarautzen turista izan gara

Erronka ez zen makala. Gure kostaldeko herri bisitatuenetariko bat hartu eta turismoaren inguruan dituzten kexak aztertu.

Hori egiteko, noski, laguntza beharko. CICtourGUNE bidelagun.

Hausnarketa ez da makala izan. Arrakastatsua ematen duen eredua ahula ez ote den galdetzeraino.

Arrakasta
ezin da zenbakiekin parekatu, bisita kopuru altuekin, hain zuzen ere.
Bisitariak ez baditugu lurralde garapeneko zati bihurtzen, bisitariek
ez badituzte guk komunikatu nahi ditugun baloreak bereganatzen (edo
sikiera entzuten!), bisitari gehienek gure lurraren zati bera betetzen
badute… asko izan arren, asko izanagatik, guretzat kalte.

Horregatik,
bi norabidetako lana bilakatu da. Epe motzean, egoera aztertu,
ulertu, tokiko eragileen kezkak eta ideiak jaso,… eta berehalako
erantzuna proposatu. Bigarrena, ordea, CICtourGUNEn esku geratuko da:
hemen ikasitakoa Gipuzkoa osoari (EH osoari) eragiten diolakoan.

Bloga

Harriak

Herrian zehar paseatzeak ustekabeak ematen ditu. Txio sortari hasiera eman dion argazkia lekuko. Harri horiek buruan, Luzuriagako langileei buruzko liburua gogoan. Orduan idatzitakoa eta liburu bera errekuperatzea otu zaigu. Honatx.

Der Bilbao-Song idatzi eta urte batzuetara, Bertold Brechtek Langile baten galderak liburu baten aurrean (Fragen eines lesenden Arbeiters) 1930eko hamarraldian idatzi zuenean ez zuen galdetu zeinek egina zen Kontxako baranda ospetsua: Liburuetan Errege izenik baizik ez da ageri. Erregeek garraiatu ote zituzten harritzar handiak?… Lima distirant hura eraiki zuten langileak, ze etxetan bizi ote ziren? Txinako Harresia bukatu zen iluntzean: nora jo zuten harginek?… Hamar urtez behin gizon handi bat. Nork ordaintzen zituen haren gastuak?… Laboak gerturatu zizkigun galdera horien artean, ordea, baluke lekurik beste hark. Galdera-erantzunak Historia bezainbeste dira eta. Galde-erantzunetan eta langileen Historian datza, hain zuzen ere, liburu honen muina.

Erantzunak emateko, baina, milaka langile, mila istorio dugu. Ezinbestean, bizipen asko gelditzen dira jaso gabe, bildutakoak baino apalagoak akaso, baina hauek bezain interesgarriak. Hor dugu, bistan dena, lan ildo bat urratua. Beste bat gehiago. Hautaketa beharrezkoa zen. Emaitza ikusgarria izan da. Garai baten lekukotasuna, langileen kulturaren ereduak.

Hemen jasotako historia pertsonal batzuek, denek ez esatearren, beste mundu batekoak dirudite. Egun nagusi dugun espekulazioaren ekonomia amoral mundu honetakoak ez dira bederen. Aitzitik, lanaren kulturakoak dira. Gizonek eta emakumeek gauza praktikoak ekoizten zituzten orduan. Balorea eta balioa zuten gauzak. Hauetako lan batzuk mitologiatik ateratako izaki erraldoiek egin zituztela ematen badu ere gure aiton-amonek, gure gurasoek egin zituzten, liburua irakurri ahala ikusiko dugun bezala. Bai, Kontxako baranda eta beste anitz.

Gipuzkoako kostaldean Pasaia salbuespena izan da urteotan. Hiria, ezen ez herria. Industriala, ezen ez tradizionala. XX. mendearen hasieran abiatu zen eraldaketa industrialak gizarte modernoa sortu zuen; eta XX. mendeko garairik ilunenetan argi izpia ez zen amatatu. Alderantziz, badiaren inguruko dinamoek argi hori indartu baino ez zuten egiten. Eta horrekin batera, dinamoez arduratzen ziren gizon-emakumeak. Industriala baita gure ondarea, gure nortasuna. Onerako eta txarrerako.

Erantzunak onak, apasionatuak, ikusgarriak badira ere, galderak ez dira makalak. Oakley Hall-ek esana, Egiaren berri ematea fikzioaren lana da. Eta Koldo Izagirreren fikziozko lanaren atzean egia, errealitatea, dago. Askotan, gainera, Pasaian kokatua. Oraingo honetakoa, baina, ez da fikzioa, askotan hala irudituko zaigun arren. Gertatuak dira. Ez urrutiko jendearenak, oso gertuko senide eta lagunenak baizik. Haien ahotsa da jarraian duguna, zuzenean jasoa, lanaz, politikaz eta bizitzaz.


David Zapirain

Iturria: Luzuriaga: voz y vida obrera, hogeitabost lekukotasun

Bloga

Zubimusuk badu beste altxor bat

Villabona eta Zizurkil batzen dituen Zubimusu izeneko zubiak baditu 3 begi. Gaur egun bi bakarrik dira arku erdikoak, baina garai batean hiruak ziren horrelakoak. Harrizkoa, antzinakoa, oso garrantzitsua bi herrientzat, baita ingurukoentzat,… Tira, ongi xamar ezagutzen ditugu zubi horren ezaugarri eta berezitasunak. Bestalde, erantsi dezakegu askotxo izan direla jasan dituen kalte eta berrikuntzak.

Hauetatik bat bereiztu nahi dugu, 1847 urtean egin zitzaiona, bere egoera oso txarra eta arriskutsua omen zen herritarrentzako eta nahitaezkoa zen berrikuntza bat egitea. Honela ba, artxiboan dugun espedientea ikusitakoaren arabera (1092-10), eskuhartze potoloetako bat egitea erabaki zen.

Horretarako Pedro Nolasko Telleria arkitektua kontratatu zen. Honek proiektua eta aurrekontua prestatu zituen. 20860 Real gastatuko ziren arku nagusiko dobelak kendu eta berriak jarri, harri-hormarako betelanak egin eta kareletako harlanduzko materialak jartzen. Bi Udalek Gipuzkoako Foru Aldundiko laguntza eskatu zuten hain gastu haundiari aurre egiteko.

Proiektuaren plano bakarra gorde da gaur egun arte. Bertan ikusten da obra guztia egin ahal izateko erabiliko den zinbria izeneko estrukturaren kokapena, honen lana zen arkua osorik mantentzea obrak egin bitartean eta bere kabuz eusteko gai den arte. Plano hau benetan ederra da, txikia, folio baten neurrikoa, baina ederra. Eskuz egina dago, tinta beltza eta grisa erabiliaz. Eskala oinetan (pies) dago eta langileek erabiliko duten aldamioaren kokapena ere zehazten du.

Esan beharra dugu arkitektu honek (Pedro Nolasko) diseinatu zuela urte batzuk lehenago udaletxearen gorputz nagusia gaur egun ezagutzen dugun bezala. Baina hori beste egun batean erakutsiko dugu.

Amagoia Piá

Bloga

Apirila

Iñigo Aranbarriren nobela berria da Apirila.
Interesantea izateaz gain, liburua bikaina da. Bizia, gordina. Bukatu
arte ezin askatu horietakoa. Idazleak zenbat gauza kontatu dituen
pentsatzen uzten duen horietakoa.

Historialariok egin ez duguna egin du Aranbarrik. Gure lana zertarako balio duen ere gogoratu digu.

Ez
da txikia 1766ko matxinoek narrazioan duten tartea. Izan ere,
neoliberalismoaren gordintasuna hobeto ulertzeko liberalismoaren
hasierara jo du Aranbarrik. Aranbarrik erabilitako dokumentazioaren
artean, aspaldian topatu eta aipatu genuen euskarazko testu bat dago.
Eskutitz bat da: jauntxo batek jasotako jipoia kontatzen zuen; eta
horren ildotik aleen prezioa jaisteko eskatzen zien lagunei, badaezpada.

Honetan
ere, Aranbarri ohartu zen gu oharkabean pasatzen utzitako datua.
Eskutitza matxinadak eztanda egin baino lehen idatzia zen!

Irakatsitako historia hiltzaileek idatzi zuten. Eta ikasi genuena sinetsi ere egin genuen.

https://www.youtube.com/watch?v=rYajweIwqxI&feature=kp

Hiltzaileek. Edo izainek.

David Zapirain

Bloga

Elkarrizketan: Nikanor Lertxundi

Udalaren ekimenez hilero artxiboari buruzko berri bat argitaratzen da Artzape aldizkarian. Egindako lana errepasatzeko une aproposa dela pentsatzen dugu. Horretarako, Getariako alkate Nikanor Lertxundi elkarrizketatu dugu.

Zergatik hileko artxiboaren berri bat?

Gipuzkoako historian toki esanguratsua da Getaria. Hainbat pasarte garrantzitsu eman ziren gurean. Artxiboan baino, oso berri historiko dugu, hainbatetan erre egin zuten eta. Hutsune hori konpontze nahian eta, era berean, artxiboak ere funtzio sozial bat duela aldarrikatzeko, gure artxibo historikoa zaintzen laguntzen digun Ereiten enpresaren ideia ontzat eman genuen: artxiboko berria argitaratzea hilean behin, hain zuzen ere.

Artxiboak ba al du funtzio soziala?

Bai noski. Artxiboa Udaletxearen memoria da. Udaletxearena ez ezik, Udalarena esango nuke nik. Artxiboak gure jarduna gordetzen du. Urteak joan urteak etorri, alkateak joan alkateak etorri, funtzionarioak jubilatu ahala… artxiboan geratzen da dena jasota. Eskubideak eta bete beharrak bermatzen ditu. Ezinbestekoa da egunerako kudeaketa. Horregatik, egindakoaren berri ematen duelako, nolakoak izan garen islatzen du. Egungo egoera ulertzeko ezinbestekoa da. Ondorioz, talaia ona da aurrera begiratzeko. Datu asko ematen digu gure izaera komunikatzeko, kultura lantzeko, aisialdian erabiltzeko…

Historiarekin lotzen gaitu beraz?

Bai, baina horrek ez du esan nahi egindakoagatik kondenatuta gaudenik. Getariako Udalak egin duena hor dago jasoa. Getariako Udalak edo Getariako auzotarrek egin nahi dutena, baina, ez dago inon jasoa. Hori guk erabakiko dugu gure beharren arabera, gure aurrekoek egin zuten bezala: unean uneko erabakiak hartzea.

Hileko berri hau da artxiboan egindako lan bakarra?

Ez, ez. Gure artxiboa informatizatuta dago (ikusten? Historian zehar inoiz ez da horrelakorik izan, noski!), eguneratuta eta ondo gordeta. Udal aktak, adibidez, interneten bidez daude eskuragarri, www.getariakoartxiboa.net helbidean. Digitalizatzea ez ezik, edukiak ere deskribatu egin ditugu, bilaketak egin ahal izateko. Aurten, gainera, Getariari buruzko Angel Gorostidi Gelbentzuren eskuizkribua ere digitalizatu dugu. Jaurlaritzaren eta Aldundiaren diru laguntzak probestu ditugu horretarako.

Bloga

Zumaiako Alondegia

Alondegia dugu Zumaiako kulturaren ikurretako bat. Eraikin modernoa, adimentsua deitzen den horietakoa. Behar bada ohituraren poderioz toki arrunta irudituko zaigu jada. Nahiz eta azken solairuan dugun atalaia ohitura betikotzeko modukoa izan.

Alondegia, berez, kultur etxe, liburutegi, bilgune, mediateka, lantoki, Oxford, erakusketa aretoa… dugu.

Alondegia bat, baina, zer da?

Izan ere, horrekin ere, izenarekin ere, ohitu gara. Eta honetan izenak eta erabilerak jatorrizko funtzioa estali dute. Izenak, noski, arabiera du jatorria eta bere funtzioa biltegiarena zen. Zumaian biltegi honen funtzioa itsas lanakin lotu behar dugu. Biltegia eta hornidura udalaren ardura izanik, udaletxean zegoen jatorrizko alondegia.

Eraikin bikain hau, baina, XIX. mendearen amaieran eraiki zen. Bikaintasun honi esker, biltegia ez ezik eskola, maisu-maestren etxebizitza, telegrafo eta bestelako erabilerak atertu zituen hasieratik. Artean, udalak gelak alokatzeko eta, ondorioz, diru sarrerak lortzeko erabili zuen ere.

Kultur Etxearen kontzeptua berria, garaikidea, bada ere, jada 1892an udal liburutegia kokatu zen bertan.

Hortaz, kultura biltegiratzea eta hedatzea dugu ere biltegi berezi honen aleen artean. Eraiki eta 120 urte beranduago.

Azkenik ezin aipatu gabe utzi Sebastian Kamio arkitektoa.
XIX. mendearen bukaerako industria aroak aurrera egin ahala, Gipuzkoako herriek
behar berriak izan zituzten. Arkitekto ugari aritu zen herriz herrietako ekipamendu
berriak egiten. Ekipamendu deitzen diegu gaur: eskola, azoka, biltegi,
lantegi… gutxi ezagutzen ditugu arkitekto horiek. Gainera, hauek egindako
erakinak gutxiesteko joera dugu, ez baitziren ikusgarri. Ez bederen hiri
handietan egiten zirenen modukoak. Kamioren lanak Andoainen (alondegia,
eskolak) eta Pasaian (hiltegia) topatu ditugu guk.

David Zapirain