blog

luGORRI

Bloga

Villabonako artxiboak badu zer esanik

Gure
artxiboak ere, herritarrek bezala, Guda Zibileko ondorio latzak jasan
zituen. Herrian bertan enfrentamendu militarrik egon ez zen arren,
dokumentuak suntsitu ziren, espedienteak desagertarazi, material asko
bidean “galdu”…

Gure
artxiboak ere, herritarrek bezala, jasan zituzten ondorengo
errepresio urte luzeak. Bizitzako gauzarik ohikoenak bezala
egunerokotasun gogorrak irudikatuaz, normaltasun itxura lortuaz
hainbat espediente latzetan…

Gure
artxiboak ere, herritarrek bezala, egun haiei buruz galdetzen
diotenean erantzuten du. Kontatzen digu urte haiek nolakoak izan ziren,
nola bizi ziren eta nola aldatzen joan ziren…

Aritza Kultur Elkarteak eta Villabonako Udalak sortu berri duten web orri honetan,
besteak beste, Villabonako Udal Artxiboan aurkitutako dokumentu eta
espedienteen deskribapenak eta irudiak ikusgai daude. Artxiboan,
urteetan zehar Udalaren kudeaketaren ondorioz sortutako espedienteak
gordetzen dira. Gure lana da, herritarrena, espediente guzti horien
azterketa egin eta interpretazio ahalik eta zuzenenak ematea.

Ereitenek
gure artxibotik eta Aritza Kultur elkarteak bildutako beste artxibo
batzuetatik ekarritako materialak deskribatu ditu web orri honetan.
Benetan lan hunkigarria izan da, herritarrek kontatu digute, artxiboek
kontatu digute, eta guzti horren deskribapena eta interpretazioak
jaso dira tresna itzel honetan.

Gure
artxiboak, lan honi esker, asko kontatu digu. Baina oraindik gehiago
kontatzeko irrikitan dagoela ziur gera. Eta kontatuko digu. Jakin
dezagun entzuten eta ulertzen.

Amagoia Piá

Bloga

Villabonako armarria

Villabonako udal artxiboan berri asko eta interesante dago. Gaur aurkezten duguna, baina, bereziki erakargarria da. Gainera, ez dira Gipuzkoan asko horrelako espedienterik duten herriak. Villabona-Amasako armarriaren ziurtagiriari buruz ari gera. Ziurtagiri hau ez da edonolakoa, 1671 urtean egindakoa bait da. Bertan idatziz jaso ziren bere ezaugarriak (bai armarria, eta baita Gipuzkoa eta Villabonaren hainbat berezitasun ere) eta eskuz marraztu zer armarri koloreduna.Guzti hau pergaminoak eginik dago eta marrazkia babesteko oihal bat josi zioten. Juan Mendoza, Carlos II erregearen kronista zenak egin zuen lan guztia.

Marrazkian ikusten degu ohiko armarria, hau da, zuhaitz bat zelaian eta inguruan bost lore (lis loreak), guzti honen atzean lumaz beteriko kasko bat dago (gudarako erabiltzen ziren Erdi Aroko kasko haundi horietakoa) eta hau lauki batean sartua. Lauki hori inguratuz gudarako erabiltzen diren tresna ugari marrazti zituen: jantziak, ezkutuak, armak, kainoiak, danborrak,…). Ikusgarria benetan.

Armarriaren esanahiari buruz, deskribapenean diotenez: “…manifiesta su antiguedad la qual segun las leyes araldicas espresamente representa el arbol siendo simbolo de ella (antigüedad) y de duración, como las flores de lis el interes que enseña las victorias de franceses tubieron sus arrestos y operaciones valerosas, y el campo de oro en que todo esta colocado el poder, la constacia, el acierto y la nobleza que sucesivamente en ellas se manifesto…”

Testuan ugariak eta kuriosoak dira Gipuzkoa eta euskararen historiaren inguruan egindako deskribapenak, baina hauek aztertzen gehiegi luzatuko ginateke eta ez da gure helburua espediente honen ikerketa zehatza egitea baizik eta herritarrei artxiboan bertan ikusi daitezkeen bitxiak ezagutaraztea. Honengatik, amaituko dugu azken datu bitxi bat kontatuaz. Zertarako egiten ziren ziurtagiri hauek?”…y para que conste que de las referidas armas puede usar la villa de Villabona provinçia de Guipuzcoa poniendolas en sus sellos, anillos, reposteros, tapices, pinturas, casas, portadas, capillas y en todas las demas partes y alhajas que les convenga…”.

Amagoia Piá

Bloga

Ordenantza zaharrak

Asteasun
gordetzen den Udal Ordenantzarik zaharrena 1534 urtekoa da, apirilaren
14ean Udalak eta Carlos I erregeak onartutakoak hain zuzen. Badira ba
481 urte ordenantza hau onartu zenetik. Ordenantzak herriaren barne
funtzionamendurako eragina zuten gaiei buruzko udal legeak ziren,
horregatik herri bakoitzak bere ordenantza propioak egiten zituen.

Ordenantza
honek badu berezitasun bat, denbora luzez galdua egon zela. Bere kopia
bat bakarrik gordetzen zen. Baina 1896 urtean, Tomas Egibar Asteasuko
apaizak, bere paperen artean topatu eta Udalari itzuli zion gutun
batekin batera.

Pergaminozko
tapak dituen 35 bat foliotako liburuxka bat da. Bertan 81 lege edo
puntu desberdin lantzen dira. Denak 3 gai orokorren barruan sartuko
ditugunak:

1-
Politika: Udal karguen izendapena eta betebeharrak. “Hauteskundeak”
ekainaren 24.ean egiten ziren “…de tiempo inmemorial aca…”, meza
nagusiaren ondoren herri guztia bildu eta kargu bat nahi zutenek
(herrian zergak ordaindu eta etxea zutenek bakarrik, noski) beren izena
txartelean idatzi eta txapel batean sartzen zituzten. Handik ateratako
izenak izango ziren urte hartan herriko alkate, diruzain, zinegotzi,…
Hauek egindako kudeaketaren kontu zehatzak nola aurkeztu agintzen da,
besteak beste, udal diruarekin bazkari bat bakarra egingo dutela
aginduaz edo ta bere karguak irauten duen bitartean ezingo dutela
harategi, taberna edo okindegirik izan.

2-
Ekonomia: (3 gai nagusi) alde batetik, lur komunalen eta fruituen
hustiaketa. Ordenantzen %80 gai honen ingurukoak dira. Lur komunalen
enkateak nola egin, bertan eragindako kalteen zigorrak, hainbat
fruituren salmenten nondik norakoak (gaztaina, intxaur, sagar,
ezkurra…), enkanteak ez egiteagatik zigorrak, zuhaitzak mozteko
baimenak eta gabe mozteagatik zigorrak, ikatzik ez egitea,… Beste alde
batetik, kanpotik sartutako produktuen kudeaketa: ardoa, arraia,
argizaria, txingarra,… eta beste hainbat gauza enkantean nola eta noiz
atera, Udalak eta garraiolariek bete beharrekoak,… Azkenik, zergak
jasotzeko eskubideak ere enkantean ateratzen ziren eta ordenantzan
enkante honen baldintzak deskribatzen dira.

3- Beste herriekin mugak. Mugak noiz eta ze baldintzapean aztertu behar diren.

Bistan
da beraz, XVI mendeko Udal Ordenantzen helburua guztiz praktikoa zela,
udal karguen eta ondasunen kudeaketaz arduratzen bait zen bereziki.
Aurrerago erakutsiko dizuegu ordenantza hauek nola joan ziren aldatzen,
XIX mendeko kutsu moralista hartu arte.

Amagoia Piá

Bloga

Altxor txikiak berreskuratzen direnean

Hilabete hauetan Getariako artxiboa antolatu eta eguneratzeko lanetan murgilduta gabiltza. Paper eta kartoizko kaxa artean igerian. Horrelako lanetan aritzen garenean, noizean behin gertatu izan zaiguna gertatu zaigu oraingoan ere. Kaxa batean gordeta zegoen altxor txiki bat berreskuratu dugu. Altxor grafiko bat.

Kristalezko 13 negatibo eta 20 bat fotograbatu agertu dira artxiboan gordeta. Toki desberdinetako argazkiak dira, tartean Getariako eta Pasaiako badiako zenbait argazki zahar eta oraindik identifikatu gabeko beste batzuk. Udaletxean bazuten negatibo hauen berri eta guk orain digitalizatzeko ardura hartu dugu.

Negatiboak Don Federico Olive Prieto herriko botikaria izan zenarenak direla jakin dugu. Federico Madriletik etorri zen 1910 inguruan eta herriko botikaren ardura hartu zuen. Itxuraz argazkizale amorratua zen, argazki ugari egiten dituzten horietarikoa. Bera hil zenean, 1949 urtean, Jose Domingo eta Fermin Olascoaga Rotetak botikariak alokatua zuen etxeko garbiketa egin eta bertako trasteak zabortegira eraman zituzten. Hala ere, bertan bota zituztenean, pilatutako traste guzti haien artean, diztira egiten zuen zerbait zegoela konturatu ziren. Gerturatu eta orduan ikusi zuten diztira hura kristalezko negatibo eta fotograbatuek sortzen zutela. Gordetzeak pena merezi zuela pentsatu, topatutako guztiak bildu eta udaletxera eraman zituzten bertan gorde zitezen. Ordutik artxiboko kaxa batean egon dira gordeta.

Oihana Artetxe

Bloga

Kale izendapena

Pertsonek izenak jartzen ditugu inguratzen gaituena bereizteko. Pertsonak izendatzen ditugu, objetuak, animaliak eta baita kaleak ere. Hiribildua osatzen zuten kaleak aspaldi izendatuko zituzten zumaiarrek eta herria hazten joan den heinean kale eta izendapen berriak sortuz joan dira. Baina noiz hartu zen kaleak errotulatzeko lehen erabakia?

Herriko kale izenak, kale bakoitzeko etxe kopurua eta baserriak identifikatu eta errotulatzeko erabakia 1856ko abenduaren 19ko errege-aginduaren ondorio izan zen. Artxiboan gordetzen den 1859ko martxoaren 27ko agiri batek garai hartako Zumaiaren berri ematen digu. Alde betetik, kaleak errotulatzeko garaian emandako izenak jasotzen dira; bestetik, kale hauek izendatzen diren lehen aldia den, aurretik berdin izendatzen ziren edota izena aldatu zaien adierazten du. Azkenik, kale bakoitzean zenbat etxe zeuden agertzen da*:

Izen berria (1859)

Izen zaharra (<1859) Etxe kopurua

Plaza Mayor

Plaza Mayor

8

Subida Arridoquieta

Barrio de Eizaguirre

13

Calle de San José

Barrio de San José

11

Barrio de Odieta

Barrio de Odieta

12

Travesía de la Carnicería

Aurretik ez zuen izenik

1

Calle Zumbillo

Calle Zumbillo

6

Calle de la Carnicería

Albizucoa

14

Calle del Secretario

Calle del Secretario

5

Plazuela de San Juan

Aurretik ez zuen izenik

5

Calle Mayor

Calle Mayor

10

Calle Nueva

Calle Nueva

9

Calle San Telmo

Zubi-aurre

13

Paseo del Muelle

Aurretik ez zuen izenik

8

Calle del Puerto

Aurretik ez zuen izenik

13

Travesía de San Pedro

Buelta a la Calle de Iglesia

3

Calle de la Rivera

Aurretik ez zuen izenik

9

Travesía de la Aduana

Aurretik ez zuen izenik

3

Feligresías y caserios en despoblado

Barrios de Oiquina y Artadi y caserios de esta villa

67

*1859ko dokumentuan oinarritutako taula. Kale izenak dokumentuan agertzen diren bezela jaso dira.

1856ko Zumaiako isla den zerrenda hau ikusita, garai hartan herrian 210 etxe zeudela jakin daiteke, 143 herrigunean eta 67 Artadi eta Oikia auzoetako etxeak eta herriaren lurretan zeuden baserriak kontutan hartuta.

Aipatutako dokumentuak Zumaiako lehen kale errotulazioaren berri ematen digu, baina ez da gai honen inguruko dokumentu bakarra. 1896ko abenduaren 3ko beste dokumentu batek herriko kaleak euskaraz eta gaztelaniaz errotulatzeko erabakiaren berri ematen du. Bertan, euskara sustatzea helburu zuen “Consistorio de Juegos Florales” delakoak abenduaren 20rako herri bakoitzeko kale izendegiaren euskarazko eta gaztelaniazko bertsioak prestatzeko agindua zabaldu zuen. Zumaiarrek Domingo Agirre jauna izendatu zuten herriko kale izendegia euskaratzeko. Kontsultatutako agirietan ez dugu errotulazio elebidun honi buruzko izen zerrendarik topatu, baina argi dago egitasmoak aurrera jarraitu zuela. 1897ko maiatzaren bukarean kale izen berriak jartzeko aurrekontua onartu zen eta uztailaren hasieran Paulino Elejalderi 206,40 peseta ordaindu zitzaizkion errotulatzeko materialarengatik. Beraz, Zumaiako kaleak urte horretako ekainean errotulatu ziren euskaraz lehen aldiz.

Oihana Artetxe

Bloga

Herriko memoria industriala berreskuratzen

Tarte hau Zumaiako artxiboan aurki daiteken informazio oparoaz aritzeko erabili izan dugu. Zumaiako historia gordetzen duten liburu eta orri horiek eman dezaketen informazioaren erakusleiho bezala. Bertan gordeak dauden dokumentuetan murgildu, igerian egin eta lerro hauek beteko dituzten altxor txikien bila ibiltzen gara horretarako.

Oraingoan, ordea, ez gara gu izan artxiboan murgilduta ibili garenok herriko historiaren sarea josten duten harien korapiloak askatuz. Kalean ibili bazarete, konturatuko zineten herriko zenbait txokoetan informazioz beteriko panel berriak jarri direla. Herriaren iragan industrialaren erakusgarri izan nahi duten 10 panel hain zuzen.

Zumaiako Industria-ondarearen Informazio Zentroa (ZIIZ) izeneko herriko taldeak jarri ditu Udalaren eta Geoparkearen laguntzaz. Panel hauen helburua, gure hilabetekari xume honen antzera, herriaren iraganaren berri ematea da. Taldeak urte batzuk daramatza bertako industri ondarea ikertzen eta informazioa biltzen. Iturri desberdinak erabili dituzte horretarako; horien artean Zumaiako artxiboa ezinbestekoa izan da iragan industrial oparoa ezagutzeko.

Garena ulertzeko nondik gatozen ezagutzea ezinbestekoa dela esan ohi da sarritan. Ziur behin baino gehiagotan entzun dugula iragana ezagutu behar dela gertatutakoa berriro errepika ez dadin. Talde hau ondarearen balioaren eta herriaren memoria ez galtzearen garrantziaren jakitun da. Han eta hemen informazioa biltzeko ardura izateaz gain, informazio hori ezagutzera emateak duen garrantzia ere ezagutzen dute. ZIIZekoek jarri dituzten panelek Zumaiako iragan industriala ezagutzera eman eta ez ahazten laguntzen dute. Herriak azken urtetan bizi izan duen aldaketa nabarmenena gogora ekartzen dute. Harrigarria da paneletan agertzen diren argazkiak ikusi eta herria nola itxuraldatu den ikustea.

Pertsonak animalia sozialak gara. Taldean bizitzeko beharra dugu. Hau horrela, iragan pertsonal bat dugun bezala, ezin dugu ahaztu iragan kolektibo bat dugula. Gure familia eta arbasoen argazki eta dokumentuak maitasunez gordetzen ditugun bezala, artxiboetan gure iragan kolektiboaren dokumentu eta irudiak gordetzen direla konturatu behar gara. Bertako informazioak erakusten digu Zumaia nola iritsi den gaur egun ezagutzen dugun bezala izatera. Horregatik, familiako argazki eta dokumentuak baloratzen ditugun bezala baloratu beharko genituzke artxiboko agiriak ere.

Herrian kokatu diren panel hauek iraganaren zati bat argiztatu dute eta, besteak beste, Udal artxiboko dokumentuek gorde dezaketen informazioaren erakusle dira. Hemendik, Zumaiako artxibora gerturatu eta bertan gordetzen diren altxorrak deskubritzera animatu nahi zaituztegu. Familiako argazki albuma noizean behin berrikusten dugun bezala, noizean behin ere artxiboa bisitatzeko ohitura hartzera. Alzheimer kolektiboan erortzea saihesten duen pauso garrantzitsu bat ematera.

Oihana Artetxe

Bloga

Asteasuko emakumeen antzezlana

Asteasun ederki uztartu dituzte emakumeen eguna, historia, Udal
Artxiboko lanak eta berdintasun aldarrikapenak. Umore onez egin dute
gainera. Herriko Emakumeen Elkarteak antzezlan bat eskaini zuen atzo
Asteasuko hainbat emakumeren gertakizunak kontatuaz indarkeriaren eta
desberdintasunen aurkako borrokan beren zatitxoa jartzeko. Horretarako
Udal Artxibora jo zuten benetako gertakizunak ikusi nahian eta
topatutakoen artean hautatuetako bat, nola ez, gure emakume bertsolarien
istorioa. Hona hemen guzti honen emaitzaren zati bat.

Bloga

A modo de historia: Calcinor

El
Grupo Calcinor S.L. ha confiado en Ereiten para poner en tinta su
pasado. Esta empresa minera de capital familiar, líder en la fabricación
de cal y sus derivados y presente en 3 continentes, ante el cambio
generacional en su dirección ha decidido la salvaguarda de un importante
activo en su capital, el pasado.

Conocer
los avatares de la empresa ha supuesto dar voz a sus antiguos
empleados, bucear en los recuerdos de sus dirigentes, recuperar
documentación y elementos gráficos, conocer diferentes culturas
empresariales, pero sobre todo, ha sido una forma activa de reflexionar
sobre sus aciertos y fracasos.

Una
historia de éxito empresarial que comienza en la década de los 50 del
siglo pasado desde unos modestos inicios, vinculados a la construcción y
la minería de cal, pero que supo ver las oportunidades que alumbraba el
crecimiento industrial vasco.

Visión
de futuro, apuesta por la tecnología más puntera en cada momento y
creencia en las posibilidades del equipo humano han sido los pilares que
desde la década de los 70 han permitido a esta empresa posicionarse en
lo más alto de su actividad industrial.

Igualmente
es importante señalar la clara vocación de reinversión del beneficio en
aras de implementar constantes mejoras en el equipamiento e
infraestructura industrial independientemente de los ciclos económicos
atendiendo a que los planes industriales obedecen a decisiones
estratégicas a medio y largo plazo.

Pero
Grupo Calcinor, S.L. es mucho más que esto. Como sociedad con vocación
de liderar su segmento industrial atendiendo siempre las necesidades de
sus clientes ha ido ampliando su actividad calera añadiendo otras líneas
de producción (ladrillos refractarios, hormigón, asfalto y
pavimentación, carbonato cálcico precipitado…) que amplían el abanico de
productos disponibles en el mercado.

Una
empresa viva determina una historia abierta, sin concluir. Las líneas
que vendrán a continuación nos son desconocidas. Pero si el conocimiento
del pasado tiene algún valor más allá de la mera erudición es el
trasladar información que deviene en instrumento de decisión que no por
intangible signifique que deba ser rechazada. Al contrario. Hoy más que
nunca es necesario disponer del conocimiento de diferentes modelos sobre
el que articular las decisiones.

Juan Carlos Mora

Bloga

Sus laborales

Iritsi
da aurtengo martxoaren 8a, emakumeok gure baldintza eta eskubideak
aldarrikatzeko eguna. Iritsiko da ere aldarrikapenerako beharrean, egun
hori ospakizunerako erabiliko dugun tenorea. Noizbait. Baina bitartean,
egun honetan, emakumeen aurka egiten diren gutxiespen, kalte, eraso eta
bestelako asko salatzeko erabiltzen jarraitu beharko dugu. Eta Asteasuko
Udal artxiboan, oraingo honetan, hezkuntzaren arlotik jotzea erabaki
dugu.

Garai
batean, Udal Eskolako irakasleek haurrei erakatsi beharrekoen materien
nondik norakoak Udalari jakinarazten zien. Garai haietan eskolak bitan
zatituak zeuden: neskak alde batetik eta mutilak bestetik. Posible
bazen, eskola bitan zatitzen zen eta bi sarrera desberdin zeuden
bakoitzarentzat. Bestela bi eraikin erabiltzen ziren. Irakasleak ere
horrela banatzen zituzten: emakume bat nesken eskolan eta gizonezko bat
mutikoen eskolan.

Hau berez larria dela iruditzen zaigu, haurrek txikitatik ikusten baitute beste sexukoa desberdin eta “ukiezin” bezala.
Baina are larriagoa da kontutan hartzen badugu eskola bietan ematen zen
materia oso bestelakoa. Askotan entzun diegu gure amonei josten,
brodatzen, barrenak hartzen,… eskolan ikasi zutela. Gure aitonei ez.

Gure
artxiboan ikusi ditzakegu 1896-1898 urteetan eskolan ikasten ziren
materien nondik norakoak. Neskek erlijioa, geografia, matematika,
irakurketa, eta gramatika materia orokorrak ikasten zituzten, beti ere
mutikoek baino maila baxuagoan. Gainera, mutikoek nekazaritza eta
ekonomia orokorreko materiak ikasten zituzten bitartean, neskek
“Economia” izeneko ikasgaia ere bazuten. Baina bertan ikasi beharreko
ikasgaiak oso bestelakoak ziren. Besteak beste: “qué importancia tiene
en la familia el ama de casa”, “qué debe hacerse en cada uno de los días
de la semana”, “hay necesidad de madrugar?”, “¿qué debe hacer el ama así que se levante”… Galdera hauei erantzun emateko honako liburu hau erabiltzen zuten.

Hezkuntza
mota honen ondorioa da, gaur, egun hori aldarrikatu behar dugula.
Beraz, oraingo haurrek jasotzen duten hezkuntza egokitzea eta zuzentzea
beharrezkoa dira etorkizunean ospakizun bihurtu dezagun.

Amagoia Piá

Irudia: http://historiadelafamiliaarrando.blogspot.com.es

Bloga

Pasaia – Getaria

Getaria eta Pasaiaren arteko antzekotasunak Getaria eta Pasaiaren arteko ezberdintasunak bezain nabariak dira.

Gipuzkoako arrantzaleentzat zein arrantza industriarentzat horiek dira bi portu nagusiak.

Hala arrantza mota nola arrantzari lotutako industria, baina, oso bestelakoak izan dira batean eta bestean.

1960. hamarkadan Pasaia da Getariak segitu nahi ez duen hirigintza eta garapen eredua, hitzez hitz udal aktetan jasota, esate baterako.

Alabaina, Getariako udal artxiboan Pasaiari buruzko oso bestelako materiala topatu dugu, ustekabean: hainbat argazkiren negatiboak, kristalezkoak! Oraingoz datatu ezin ditugunak.

Arandoko lanak, espigoiarenak, 1904koak dira. Argazkietan haren arrastorik ez dago. Eta kristalezko negatiboen erabilgarritasuna XX. mendearen hasieran bukatzen da. XX. mendearen lehen urteotan eginikoak dira, beraz.

Horrek, baina, ez die ikusgarritasuna kentzen.

Hona hemen haietako batzuk.

David Zapirain

Bloga

San Anton egunera atzera eginez

Urtarrilean
San Anton eguna ospatu izan da Getarian. Tradizio handiko eguna da
hau bertakoen artean eta baita inguruko herrietako bizilagunen artean
ere. Gaur egun, Urtarrilaren 17a, Txakolin uzta aurkezteko eguna
bilakatu da, baina udal-akta liburuak hartu eta denboran atzera egin
nahi izan dugu jai hau nola ospatu izan den jakiteko.

Aipamen
zaharrena 1897. urtekoa da, baina idatzian garbi adierazten da
aspaldidanik ospatzen zen ohitura eta tradizio handiko jaia zela. San
Anton egunean eta aste horri zegokion igandean antolatzen ziren
ekintzak, baita egun handiaren bezperan ere. Hain zuzen, udaletxeko
karguek afari eder baten aurrean jai egunari ongi etorria ematen zioten
bezperan. Hala ere, ez zen urtero horrela izan, badirudi ia hogei urte
jarraian egon zirela Getariako Udal karguak San Anton bezperan afari
eder hori ospatu gabe, 1887tik 1906ra bitartean. Azken urte
horretan, udalbatzak Pedro Enbil izendatu zuen afaria antolatzeko
arduradun eta horrela tradizio horri berriro eutsi zitzaion.

Urtarrileko
jai egun hauetan zerbait antolatzen bazen, ordea, herri-kirol eta
bertsolari saioak ziren. Udaletxeak bi edo hiru bertsolari kontrolatzen
zituen eta hauek goizean eta arratsaldean ibiltzen ziren festa girotzen.
1947an Basarri eta Uztapide bertsolariak kontratu zituen Udalak;
aurrerantzean ere horrela izango zen gehie- netan. Getariarren artean
ber- tsolari bikote kutunena zela dirudi. Herri kirolen artean ia
denetarik antolatu izan da, harri-jasotze eta aizkolari apostuak,
idi-probak, herrikoen arteko eskupilota partiduak, lasterketak eta
1953an baita lokotx-bilketa ere.

Urteak
joan eta urteak etorri, ez da San Anton egun bat bertsolari, pilota
partidu eta idi probarik gabe. Beno, bai badira. Hutsune argigarri bat
dago dokumentazioan gerra zibilaren urteekin bat datorrena.
Adierazgarria da gainera, gerra ondorengo urteetako San Anton egunaren
ospakizunak inoizko ospakizun soilenak izan zirela. Batzuetan, jaiak
gizartearen eguneroko loture- tatik askatzeko edota egoera gogorrak
alboratzeko katarsi moduko bat bezala ikusten dira, baina gerra
zibilaren ondorengo urtetako egoera gogorrak hori ere ez zuen
baimentzen. Gerra bukatu eta 10 urte pasa behar izan ziren, San Anton
jaietan antolatzen ziren ohiko ekintzak berreskuratzeko. Baita
berrikuntzaren bat edo beste gehitzeko ere.

Hemendik
aurrera ez dira bertsolarien hitz, ahots eta tonuak festa girotuko
duten doinu bakarrak; bertsolariez gain, dantza solteko txapelketak eta
jazban edo musika bandekin dantzaldiak antolatuko dira. Izan ere, zer da
festa musikarik gabe?

Oihana Artetxe

Bloga

Aita Mari

“Aita
Mari”. Zumaiarrei ez zaie arrotza egingo izen hau. Kale eta auzo
batek izen hori daramate, baita herriko futbol zelaiak, zinema aretoak
eta arraun elkarteak ere. Eta nork ez du ezagutzen Alondegiko
eraikinaren ertz batean jarrita dagoen eta izen bera daraman gizonaren
eskultura? Izen ezaguna izan arren, gogoratzen al dira Zumaiarrak
zergatik duen herri honetan hain presentzia handia?

Jose
Mari Zubia, “Aita Mari” ezizenez ezaguna, Zumaian jaiotako itsasgizona
izan zen. Arrantzale familia bateko semea, 1809ko martxoaren 15ean
etorri zen mundura. Jaioterria utzi eta hiriburura alde egin zuen
bertako txalupa bateko patroi lanetan aritzeko. Baxurako arrantzan ere
ibili zen urte batzuetan, Ameriketarako itsasbidea egiten zuten
merkantzia-ontzietan lanean hasi baino lehen. Azken lan honi esker
sosa batzuk bildu, Donostira bueltatu eta bere txalupa erosteko aukera
izan zuen, bertako portuan arrantzale patroi moduan egonkortuz.

Itsasoa
zainetan zeraman gizona, egoera arriskutsuan aurkitu ziren zenbait
arrantzale sorosteagatik egin zen ezaguna. 1861ko uztailaren 13an piztu
zen galernak San Juan txalupako marinelak arriskuan jarri zituen
Zurriola parean. Jose Mari Zubiak 9 pertsonako talde bat osatzea lortu
zuen eta arrantzale horiek salbatzera joan ziren bi aldiz pentsatu
gabe. Balentria honekin hiru pertsonen bizia salbatzea lortu zuten.
Hau da “Aita Mari”ren lorpen ezagunena, baina ez bakarra. Beti zuen
prest bere txalupa, ezbeharren bat gertatzen bazen laguntzera joateko.
Sorospen hauengatik Euskal arrantzaleen sinbolo bihurtu zen.

1866ko
urtarrilaren 9an, ekaitz bortitz batek jo zuen gipuzkoako kostaldea
eta Donostiako badian sartu nahirik zebiltzan Getariako bi ontzi,
Elkano 1 eta Elkano 2, olatu bortitzen artean hil ala biziko borrokan
ikusi ziren. Beti itsasoari adi, “Aita Mari”k bere txalupa hartu eta
hauek sorostera irten zen. Arazoak zituztenak salbatzera joan eta bera
arazotan… egun hartan Jose Mari Zubia ez zen portura itzuli,
itsasoaren besoetan galdu zuen bizia Getariko bi ontzien
tripulazioarekin batera.

Jose
Mari Zubiaren ekintzek gipuzkoako kostaldean eragin handia izan
zuten, batez ere bere sorterri eta bizitoki izan ziren Zumaia eta
Donostian. Hiriburuan egin zitzaion lehen omenaldia, baina
jaioterriak ere ez zuen ahaztu bere semea eta honen ausardia.
Alondegiko eraikinaren ertz batean kokatu zuten honen omenezko bustoa
eta 1956an eskultura hori lagunduko zuen plaka egitea erabaki zen.
Gaur egun ere hor dago, Amaiako plazatik Erribera kalerako sarrera
zainduz itsasora begira.

Oihana Artetxe

Bloga

Zegamak hiribildu titulua eskuratu zuenekoa: 400. urteurrenaren inguruko ospakizunak

Zegama
Seguratik banandu zela lau mende egiten dituen 2015 urte honetan,
Udalak hainbat ekimen antolatu ditu. Horien artean, otsailak 6 dituela,
arratsaldeko 18’00tan Zegaman bertan burutuko den hitzaldia dago. Iago
Irixoak “Zegama: auzotik hiribildura (1384-1615)” lelopean, herri honek urte horien artean izan zuen bilakaera aztertuko du.

Izan
ere, Zegamak hiribildu titulua eskuratzea, ezin daiteke aurreko
mendeetan jazo ziren gertakariengandik bananduta ulertu; bereziki
Segurarekin auzotartze-hitzarmena egin zuenetik: 1384tik, alegia.
Ordutik, eta XVII. mendera arte, herriaren Historia ezin da
hiribilduarenetik aldenduta ikusi. Era berean, auzotartzea eta
independentzia ez ziren kontu isolatutak izan. Aitzitik, Gipuzkoa mailan
jazotzen ari zen mugimendu sakonen seinale ere baziren. Ondorioz, bi
ekintza horiek ardatz hartuta, inguratu zituen gertakariak azalduko
ditu, baina beti ere Zegamari dagozkion datuak azpimarratuz.

Bloga

Azpiegiturak

Modan dugun hitza: Azpiegiturak. Beharrezkoak ditugu gizarte modernoan: Zerbitzuak.

Gure nagusiek hitz horiek ez zituzten erabiliko, baina herri bakoitzean oinarrizko zerbitzuak ematen zituzten azpiegiturak egon, bazeuden. Auzokoen sozializaziorako ere ezinbesteko bilguneak ziren haiek. Gainera, teknikak hobetu eta herritarren beharrak ugaritu ahala, garaiko azpiegiturak berritzen zituzten gure aurrekoek. Hori zen, hain zuzen ere, udalaren lanetariko bat.

Azpiegitura edo bilgune horietako batzuk ezagunak ditugu Asteasun, erabilera asko aldatu arren. Adibidez, Mataderoa. Hiltegia ere esango diogu, baina Asteasun mataderoa da hiltegi bezala erabili izan duguna, ezta?

Gure artxiboan ikusi dugunez, 1880 urtean oso zaharkitua zegoela eta bertan behera bota zuten berria eraikitzeko Garai hartako espedientean aurrekontuak eta planoak gorde dira. Plano ederrak benetan eta esan beharrik ez dago artxiboan dauden zaharrenetakoak izango direla.

100 urte beranduago, 1993 urtean, Mataderoa erabilerarik gabe eta erortzear zegoen. Udalak eraikuntza berriro bota eta bertan zaharren egoitza bat egiteko berreraiki zuten. Julian Lizardi izena jarri zioten, Asteasuko martiriarena (honi buruz ere beste egunen batean hitz egingo degu). Bigarren funtzio honek ordea ez du denbora luzean iraun. Bertako biztanleak Betanira eraman dituzte eta Mataderoa hutsik geratu da.

Honela, Udalak eraikuntzari beste erabilera bat eman nahi dio eta horretarako herria bildu nahi du, han bertan, Mataderoan, eta entzun nahi ditu bertan ikusitako gertakizun, ohitura eta kontu guztiak. Ondoren, horien arabera, berriak zein ildotik joango diren irudikatzen saiatzeko.

Amagoia Piá eta David Zapirain

Bloga

Errege Zamalkada

Abenduaren
azken eta urtarrileko lehen egunetan gabon garaia izaten da. Gabon
Gauarekin hasi eta Errege Egunarekin bukatzen diren jai hauek
aspaldidanik errotutako tradizio dira, erlijio katolikoa iritsi baino
lehenagoko erritoetan sustraitzen direnak. Neguko solstizioan
oinarritutako jaiak izaki, urteko egunik motzena eta egunak luzatzen
hasten direla ospatzeko intentzioarekin sortutako zenbait errituk sortu
zuten aro hau.

Kristau
erlijioak, berau gailentzeko asmoarekin, herrialde desberdinetan zeuden
erritu paganoak aztertu, birmoldatu eta erabili zituen. Gainera,
denborarekin sustraitze sakona izan duten ohitura eta pertsonai
desberdinak sortu zituzten, tartean Errege Magoak.

Eguberrietako
azken ospakizuna Errege Magoen etorrera izaten da. Ekialdetik datozen
hiru pertsonai hauek opariz gainezka iristen dira gure etxe eta
herrietara. Etorrera hori zamalkada baten bidez antzeztu izan da.

Zumaiako
artxiboko udal aktetan murgildu gara herriko zamalkadaren berri izateko
eta bilaketa azkar baten ondoren topatutako lehen datua 1953ko
abendukoa da. Dokumentu hau, ordea, ez da zamalkada antolatu zen lehen
aldikoa, bertan irakur daitekeenez aurreko urteetan ere ospatzen zen.
Urte haietan Sociedad Peña Pulpo arduratzen zen zamalkada antolatzeaz,
beti ere alkateorde eta udaleko idazkari eta kontu-hartzailearen
laguntzarekin. Errege Magoen zamalkada antolatzeaz gain, herriko
umeentzako jostailu banaketa ere egiten zen. 1956ko dokumentu batek,
ekitaldi honen antolakuntzatik eratorritako gastuak elkarteak ordaintzen
zituela pentsa arazten du. Izan ere, urte horretan, elkarteak udalari
gastuei aurre egiteko diru laguntza bat eskatu zion. Udalak 350 peseta
eman zizkion elkarteari eta 100 pesetako eskupekoa Pedro Usandizaga
Irigoieni herriko haurrei opariak banatu ahal izateko burututako
lanengatik.

Urte
horretan bertan, ordea, antolakuntzan aldaketa bat ematen da.
Dokumentazioan ez da inolako arrazoirik agertzen, baina 1957an Falangeko
parte zen Frente de Juventudes delakoak hartu zuen ekitaldia
antolatzeko ardura. Dokumentazioak ez du argibide handirik eskaintzen
baina orain urte gutxiko gertakariak direla kontutan izanik, batek baino
gehiagok gogoan izango ditu oraindik. Kasu honetan, dokumentazioak
eskaintzen dizkigun datuak zumaiarrek memorian gordetakoarekin osatzeko
aukera dago. Egun hauetako familia giroko bazkari eta afariak girotzeko
gai polita izan liteke honako hau.


Oihana Artetxe

Bloga

Taberna giroan…

Gabonak etxean, familia giroan, igarotzeko egunak izan ohi dira, baina azkenaldian gero eta gehiago dira etxetik kanpo edo festagiroan lagunartean gozatzeko aukeratzen dituztenak. Izan ere, badago gure herrian ospakizunak gertukoekin gozatzeko nolabaiteko tradizioa. Sarritan elkarte gastronomikoak eta tabernak aukeratzen ditugu topaleku. Gustura egon eta erraza izaten da festagiro hori kalean luzatzea eta horrek zenbait arazo sortu izan ditu kaleko ordena mantentzen. Zarata izan ohi da horrelakoetan kexarik arruntena. Hau dela eta, tabernak zabalik izateko ordutegiak zehaztu eta mugatu izan dituzte Udalek. Baina hau ez da kontu berria.

XIX. mendearen bukaeran eta XX. mendearen hasieran taberna ugari zabaltzeko eskaerak jaso ziren Getarian. Hazkunde honekin batera, taberna hauen ordutegia arautzeko beharra sortu zela dirudi. 1902koa da establezimendu mota hauen itxiera ordutegia zehazten duen lehen agindua. Hala ere, badirudi neurri hau ez zela betetzen eta Udalak lehen neurri zorrotzak hartzeko beharra ikusi zuen orain ehun urte. 1914ko dokumentu batean garbi agertzen da bizilagunen arten zegoen ondoeza ordu txikitako kale zaratak zirela eta. Etengabeko kaleko algara horien errua tabernen itxiera berantiarrari leporatzen zioten Getariako bizilagunek eta horren aurrean, Udalak, zenbait neurri hartzea erabaki zuen.

Alde batetik, udaberri eta uda garaian tabernak gaueko hamaiketan eta neguan gaueko hamarretan ixteko agindua eman zuen, beti ere, herriko jai egunen salbuespenarekin. Kasu horietan, itxiera ordutegia aurretik adostearen egokitasuna ikusi zen. Bestalde, behin tabernen itxiera ordua jota, debekatuta geratzen zen kalean kantuan eta algara sortzen ibiltzea. Bi neurri hauek ez betetzeak bost eta hogeita bost peseta bitarteko isuna jasotzea supatu zuen aurrerantzean.

Oihana Artetxe

Bloga

‘Sudor de sol’: egileekin elkarrizketa

Datorren
abenduaren 20an, 12:00etan, Komikigunean izango den ‘Sudor de sol’
komikiaren aurkezpena probestuz, Gregorio Muro ‘Harriet’ eta José Manuel
Mata egileak elkarrizketatu ditugu.

Harriet y Mata. Fue una firma de mucho renombre en el cómic vasco. ¿Habéis seguido ligados al cómic directamente?

Hace
unos años dejamos el cómic de forma profesional porque se dieron un
cúmulo de circustancias que nos empujaron a tomar esa decisión. No
obstante, sentimentalmente o como simples lectores, no hemos dejado de
estar ligados al cómic. y en el caso concreto de Mata que volvió a su
trabajo como docente, no dejo de trabajar en el cómic pues fue haciendo
en ratos libres su obra Oporto, que también se ha publicado
recientemente.

En mi caso, yo he seguido siendo guionista, pero de cine y televisión. Es decir, narración con imágenes, igual que el cómic.

El
Sudor de Sol fue un referente importantísimo para quienes estudiabamos
euskara y disfrutábamos con los cómics. Que 25 años después se edite en
castellano habla de la importancia de la obra y su calidad?

Nosotros
no sabemos valorar la importancia de la obra en si. Para nosotros fue
muy importante, pues forma es parte de un fragmento de nuestra vida muy
gozoso creativamente.

En
todo caso, el que se haya publicado 25 años después no significa que
sea importante, lo que la puede hacer importante es que 25 años después
consiga conectar con un publico y una generación diferente sin que se
note en la obra el paso del tiempo.

Para
mi el que se publique en español 25 años después significa que en la
actualidad hay nuevas editoriales como Ponent Mon exentas de prejuicios.
En su momento nosotros nos sentimos más de una vez excluidos del cómic
español pues nos tenían encasillados como cómic francés, o como mucho
cómic vasco.

¿Qué características tendrá esta edición integral? ¿Será como la francesa o más parecida a los albúmes de Habeko Mik?

Las
características de la edición en español de ‘Sudor de Sol’ son
prácticamente las de una edición de lujo, mucho mejor que la edición
francesa que la sacaron en un tamaño pequeño. La edición española es al
tamaño natural publicado por Habe y encuadernada con tapas duras en
cartoné. Realmente como autores estamos muy contentos, es una pequeña
joya y pensamos que casi ha merecido la pena el haber esperado tanto
tiempo para tener una edición así.

Evidentemente la última pregunta tiene que ser… ¿por qué creéis que no se ha reeditado en euskara?

¿Por
qué no se ha reeditado en euskera? No lo sabemos pero lo intuimos. Los
derechos en principio los tenía Habe, y Habe dejo de publicar. No
obstante, consultando la ley de propiedad intelectual, y al no haberse
publicado en todo este tiempo, los derechos vuelven a ser nuestros, de
los autores, y desde luego viendo el resultado de la edición en español,
(en justamente un mes, la edición está casi agotada) vamos a hacer lo
posible para que se reedite en euskera.

Bloga

Sociedad y lengua vasca en los siglos XVII y…

Lau pa bost galdera agindu genizkion. 7 egin ere. Sociedad y lengua vasca en los siglos XVII y XVIII dugu haren liburu berria. Liburu harrigarria. Beharrezkoa.

Juantxo
Madariagaren lanaz ari gara. Behar bada, haren biografia edo
bibliografia ematea da orain dagokiguna. Guretzat, ordea, Madariagaren
fitxa honako hau da: haren lanei esker Historiaz idaztea ederra izan
zitekeela ikasi genuen. Egun, berdin pentsatzen dugu.

Kalkulatzen
hasita… urtetako lana da hau. muga non jarri eta amaiera noiz
ezarri ezinezkoa duten lan horietako bat. EH osoko artxiboak,
transkripzioak,…

JM:
Lan hau egiteko zuzenena izan zitekeen lantalde bat osatzea,
artxiboak sistematikoki jorratzeko, jadanik argitaratutako testuak
batzeko eta ondoren batutako guztiaren laburpen ordenatu eta
koherentea ezagutzera emateko. Baina ez da horrela izan eta lana neure
ezagutzatik abiatu dut. Batetik,argitalpenetan zeuden hainbat aipu
bildu ditut zein artxiboetan zuzenean atera ahal izan ditudan nahastu
ditut, guztiekin testu ulergarria lantzeko. Seguru nago oso, talde
batek artxiboak sistematikoki landuko izan balitu erreferentzia berri
asko agertuko liratekeela eta liburu honen bolumena hirukoiztu
litzatekeela.

Liburuaren
hasiera oso gordina da: Argedaseko alkate euskalduna, Iparraldeko
XIX. mendeko inkesta,1842ko Aguraingo udal itzultzailea,,.. datu hauek
harrigarri suertatzeak gure historiari buruz dugun ezagutza eskasa
eta euskaldunen autoestimo baxua ez ote dute islatzen.

JM:
Bai, XIX. mendean hasi eta orain arte gure hizkuntzarekiko
euskaldunek eduki dugun harrotasun kolektiboa oso baxua izan da. Gutxi
gorabehera, 1840tik aurrera gertatu ziren aldaketa soziolinguistikoak
eta instituzionalak. Euskaldunek, konplexuz betetako hainbat
belaunaldi eragin zituzten, izan ere, euren hizkuntzaren gutxitzea
onartzen zuten. Zorionez, azken 30 edo 40 urteetan egoera hau aldatzen
ari da.

Zure
lan honek betikotasuna jartzen du zalantzan; edo “inoiz ez”kotasuna:
euskara ez da inoiz ofiziala izan, hemen ez da inoiz euskara hitz
egin. “Beti” eta “Sekulaez”, historiaren etsairik nagusienak. Historia
prozesu baten ikerketa da eta.

JM:
Hala da bai, dokumentazioaren ikerketa sistematikoak, aurrez esandako
ideia hauek erlatibizatzen laguntzen digu. Alde batetik, egiazta
dezakegu, euskarak betidanik aprobetxatu dituela izan dituen
zirrikituak nolabaiteko erabilera ofiziala lortzeko eta bestalde, nola
izan daitekeen, egungo betaurrekoekin begiratuta, sekula euskaraz hitz
egin ez den lurraldeetan (Araba eta Nafarroa batez ere), duela gutxi
arte populazio gehiena euskaldun elebakarra zela egiaztatzea. Aldaketak
eta gora-behera linguistikoak ikaragarriak izan dira historian zehar.

Era berean, hizkuntzaren galera naturala ez, soziala, politikoa eta bortxatua dela ondorioztatu dugu. Zuzen al gaude?

JM: Zalantzarik
gabe, ez dago inongo “naturaltasunik” prozesu linguistikoetan.
Alderantziz, aldaketen azalpena garapen sozialetan, ekonomikoetan,
politiko-administratiboetan eta batez ere kulturaletan eta pentsamoldean
bilatu behar da. Bereziki erakundeen “Hizkuntza politika” begiratu
behar da.

Partidaren
lehen zatia iraultza frantsesaren garaiko izan zela ematen du:
Iparraldeko nolabaiteko ofizialtasunak, edo onarpena mailak gorena jo
zuen iraultzaren hasieran. Gero, galbidea, irakaskuntzaren aldetik.
Gaurkotasun handiko istorioa.

JM:
Bai, batetik, egiaztatu behar da 1789tik-1840ra bitartean emandako
aldaketa sozio-politikoek ondoko hizkuntza-aldaketak eragin zituztela,
baina gogoratu behar da ere, prozesu hauek askoz luzeagoak direla eta
XVIII. Mendearen hasieretatik heltzen datozela. Zer esanik ez,
aldaketen guztien gainetik, duela bi mende emandako eztabaida
linguistikoaren elementu askok, erabateko gaurkotasuna mantentzen
dute.

Bigarren zatia XIX. mendean, ezta? 1830. urtetik aurrera.

JM:
Halaxe da, nahiz eta denbora tarte hau, ez dudan ia ukitu liburu
honetan, nabaritzen da ikuspegi sozio-linguistikoaren oinarrizko
aldaketa Lehen Gerra Karlistatik aurrera.

Lan
hau guztiz beharrezkoa zen. Historialariok beharrezkoa genuen.
Alboratuko duzu gaia edo beste proiektu batzuk bultzatuko dituzu?
Historia Hiztegia, leku izenen irakurketa historikoa, testigantza
gehiago jasotzea,…

JM:
Historialari bezala beti harrigarria iruditu zait nire kideak ardura
zitezela, klase-borrokaz, politikaz, ekonomiaz, erakundeak ikertzeaz
eta axolagabetu zitezela, horren garrantzitsua den faktore kultural
eta politikoaz, ”hizkuntzaz”, euren ikerketetan agertzen diren
pertsonen komunikazio hizkuntzaz. Nire iritziz historialariak gehiago
sakondu eta hurbildu behar genuke, historia kulturaleko gaietara, ez
baitira gai inozoak, eta ezin dira banatu bilakaera historiko
orokorretik. Momentuz ikerketa ezberdin batean nabil murgilduta,
Gipuzkoako liburutegi pribatuei buruz, hau ere historia kulturalaren
barne. Baina ez dut gutxiesten etorkizunean hizkuntzaren gaia berriro
jorratuko dudala.

Bloga

Kaderazar: frantsez ttippiaren abentura eta malura gehiago

Mugerren
jaio zela bagenekien. Orain arte hori 1772. urtean gertatu zela uste
genuen. Zalantza dugu, baina, ez ote zen 1769ean izan. Urte batean ala
bestean, bere bizitza ez zen asko aldatuko. Ogibidea zapatugilea ala
zapatu saltzailea zuen. Zapaterillo francés deitzen zioten ere Pedro
Kaderazar jaiotzez zen Frantses ttippiari.

Txikia
izanagatik, haren etsaiengan beldurra sortarazten zuen. Etsaiek loratu
zuten eta haren bizkortasuna eta trebezia. Etsaia loratzea nork bere
burua zuritzeko bide makala ez da.

Bidaiak, lapurretak, ihesaldiak, amodioa, jaiak,…

Balentriak ala miseriak ote?

Haien berri Bandoleros vascos liburuan eman genituen.

Han, Melillan utzi genuen Frantxes ttipia; aske. Edo askatasuna berreskuratuta. 1816. urtea zen.

Zenbat
urte preso? 15 pasatxo? Ez zen kopuru oso ohikoa. Ez du ematen osorik
betetzea ohikoa zenik ere. Beste lagunen ihesaldiak, bat baino gehiago
dokumentatu genuen eta. Jakin mina betiko izango dugu: Ederrekin eta
haurrarekin elkartzea lortuko al zuen? Mugerrera itzuliko al zen? Ala
Iruñera eta Oiartzuna? Edo Elgoibar ala Ermura? 20 urterekin izan ez
zuen etorkizuna 45 beteta orainaldia bihurtuko al zitzaion?

Hara non, ustekabean, Beethovenen Wellingtons Sieg, op. 91-k loratzen zuen gertakizunean topatu dugu Kaderazar!

Ta zer egiten zuen ba gure gizonak Gasteizen 1813ko ekainean?

Izan
ere, heriotza zigorra ezarri ez bazioten ere, agian Giñi eta Agirre
hiltzearekin agintariak ase zirelako, ordainean Filipinetan 10 urte pasa
behar zituen. Hango presondegi militarrean bortxazko lanetan.

1813ko azaroan, berriz, epailearena urrean agertzen da deklarazioa ematen, beste behin ere (GAO: CO CRI 1813-2).

1802.
urtean epaitua eta zigortua izan ondoren, Kaderazar ezin izan zuten
Filipinetara bidali. Jada ez zegoen modurik preso bat hara
erbesteratzeko. Horregatik, La Motako presondegi militarrean atxiki
zuten. Herrialdeko presondegirik makurrena zen hura.

1811ko
urtarrilean, berriz, frantsesek Gasteizera eraman zuten, beste 41
presokin batera. Han, lan publikoetan izan zituzten, behartuak; katez
loturik.

1813ko
ekainaren 21an, baina, San Prudentzioko elizan aurkitu zituen ofizial
ingeles batek; honek presoak askatzeko zaindariari esan bezain pronto,
hauek ospa egin zuten, katea eta guztiz. Zaindariek ez zuten ezta
giltzarrapoak irekitzeko betarik izan. Alava jeneralak Gipuzkoako
batailoietan erroldatu omen zuen Kaderazar. Muñoz izeneko ofizialaren
bidez, Ugartemendia koronelak zaintzalditarako (“guarda de prevención”)
hartzen du.

Gipuzkoan
bueltan, Kaderazarren izena ez zen oharkabean pasa eta Gipuzkoako Buru
politikoak, Antonio Garces Marcillak, Frantses ttippia atxilotzea
erabakitzen du. Berarekin batera, antzeko egoeran zeuden beste bi lagun.

Hernaniko
udalak, han epaitu baitzuten azkenengoz, garraio faltagatik zigorra
Filipinetan bete ez duela eta La Motan eta Gasteizen preso egon dela
baieztatzen du.

Epaileak
Kaderazarrek zigorra bete duen ala ez erabaki behar du. Fiskalak
zigorra bete gabe dagoela argudiatzen du. La Motan egoteari zigorra
izatea ez deritzo. Han, askatasun zibilik eta zaintzapean bai, baina
diru publikoz mantendu dute eta Gasteizen lan behartuetan izan bada
ere, Donostiako egonaldia arin aizan da: “no se puede poner en balanza
con los duros y penosos travajos que hubiera padecido en los expresados
presidios juntamente con otras privaciones consiguientes a todo
presidiario“.

La
Motan gorriak pasa zituzten presoek, batez ere 1798. urtetik aurrera,
orduko ihesaldi masiboaren ondoren. Baina bistan da zer den eskatzen
zena: zigorra ez da isolamendua, bakardadea, sustraitik moztea… horrekin
batera egindakoaren sufrimendua fisikoaren bidezko erredentzioa
aldarrikatzen da.

Ondorioz,
dela Filipinetan 10 urtez dela Afrikan 8 bete beharko duela dio. (Hau
da, Kaderazar bi zigor ezarri zizkioten; bata Hernaniko asaltoagatik eta
beste bat Araetan izandako lapurretagatik. Eta lehena da aitzat hartu
zena).

Kaderazarren
defendatzaileak, ordea, honek zigorra soberan bete duela dio. Izan ere,
La Motan preso izatea egon daiteken zigorrik krudelenetakoa da: “uno de
los sitios mas destructores de la humanidad y reserbado para reclusión
de hombres convencidos de los mas atroces crimenes y condenados
consiguientemente a castigos los más exemplares, por lo mismo en los
años de estancia en dicho Castillo, sufrió mi defendido
incomparablemente mayores amarguras y opresion que huviera tenido en el
presidio a que estaba destinado por lo que y ser indudable que aun se
hallaba pribado de la comunicación con gentes y otras varias comodidades
de que el presidiario goza”.

Gainera,
Gasteizen ere kateatua izan dute (“arrejado”), etengabeko umiliazioan.
Hau ere, presondegian egotea baino okerragoa izan da. Kaderazarrek bere
burua bolondres aurkeztu izan ez balu, libre egongo zela gaineratzen du.

Ebazpena Kaderazarren aurkakoa da; Ferrolgo presondegira bi urtez. Helegitea, baina, okerragoa: hiru urtez.

Esan
bezala, ez du ematen Kaderazar Ferrolera irits izenik. Litekeena da
agintariek beste preso bidalketa bat profitatu eta Frantses ttipia
Melillara igortzea Ferrolen ordez. Han, behintzat, lizentziatu zuten
1816. urtean.

10 urteak aise beteak.

David Zapirain

Bloga

Aspaldiko iragana musika bidez berreskuratzen

Berpizkundeko Euskal Musika (XV-XVI. mendeetako musikagileak)” (Jon Elizalde Goñi-Pirenaeus Renaissance Consort) (5Gora, 2014)

Bi urte luzeren ondoren, dagoeneko esku artean dugu abenduaren 2an Koldo Mitxelena Kulturunean aurkeztu den “Berpizkundeko Euskal Musika (XV-XVI. mendeetako musikagileak)” diska. 5Gora zigiluak kaleratu du, aurten prestatu dituen beste ekoizpenekin batera. Egia esan, diska berriak atzean duen ideiari buruz iruzkinak egitea ez da oso ohikoa; aitzitik, Euskal Herrian hagitz urriak dira. Baina zalantzarik ez dago gure Historia eta iragana ezagutzeko aukera ematen dutela, eta beraz, tartetxo bat egitea bidezkoa da.

Oraingoa diska orijinala bezain interesgarria da, zinez. Helburua, XV. mende amaiera eta XVI. mende osoko hainbat euskal konposatzaileen lanak bildu eta plazaratzea. Orijinala, orain arte, Antxietaz edo Miguel Navarroz gain, beraien inguruan oso gutxi egin delako. Are gehiago, grabaketak benetan urriak dira. Mundu mailan (baita gure artean ere) Antzinako Musikak bizi duen gorakada nabarmena bada ere, orain arte inongo taldek ez du diska honek burutu duena egin. Horregatik oso grabazio interesgarria da, gure iraganaren zati ezezagun bat argitara ematen baitu. Horrez gain, proiektu umila dugu: jendeak musutruk egindakoa, aisialdian, baina era berean ilusio handiz prestatua.

Jon Elizalde Goñi dago horren atzetik, eta bera da guztiaren arduradun. Batzuentzat Ttak! ska taldean tronboia jotzeagatik ezaguna da; besteentzat, beraien musika maisua izateagatik; gehienek, berriz, Fermin Muruguza eta Esne Beltzan aritzeagatik elaire dute. Aurrekari hauekin, inork gutxik espero zezakeen halako proiektuan murgilduko zenik. Baina ezin dugu ahaztu diska honen bidez bere txikitako pasio bati ateak ireki dizkiola: Errenazimendu garaiko musikari, alegia. Egiari zor ez du mundu ezezaguna, horren inguruan hainbat ekimen burutu baititu.

Lanaren hastapenak ez omen ziren korapilatsuak izan. Hainbatetan gertatu den moduan, jakin-min hutsa izan da proiektua burutzeko lehen pausoa. Jon Elizalderi ideia bat zerabilkion buruan: garai haietan Euskal Herrian zer nolako musika egiten zen jakitea. Argi zuen, gainera, horretarako Errenterian dagoen Eresbil-Musikaren Euskal Artxibora jo behar zuela. Hasiera batean ez nuen inolako gogo edo asmo berezirik, ordurako hamaika grabazio eginda zeudela pentsatzen baitzuen. Bat-batean, ordea, hasierako jakin-nahi horrek beste ideia batzuei lekua egin zien. Izan ere, edozeinek eskura zuen material honen inguruan apenas bazegoen grabaziorik!

Eresbileko partitura haietatik abiatuz, moldaketak egiten hasi zen, baina musika horri bere ikutua emanez. Berak azpimarratzen duen moduan, “grabaketarik ezean, deskribapen hutsek ez digute askorik esaten musikaren benetako izerari buruz (…) Ezinezkoa da benetan zehatz mehatz eta ziurtasunez erreproduzitzea”. Jonek halako prozesua burutu du eta jakitun da horrezaz guziaz. Partitura gehien-gehienak ahotsetarako pentsatuak zeuden; berak aldiz, garai hartan jotzen ziren kornetoa, tiorba, sakabutxea edo bajoia bezalako tresnentzako moldaketak egin ditu. Egiari zor, halako musika entzutera ohitua ez dagoen jendearentzat diska arraro, ez-ohiko edo gogorra suertatu daiteke; baina abestien inguruan hartutako erabakiek eta erabilitako instrumentuek grabazio aberats eta atsegina lortu dute.

Aukeratutako konposatzaileak zazpi dira: Juan Antxietakoa, Gonzalo Martinez Bizkargikoa, Luis Alberto de Gomez, Juanes Gartzia Basurtokoa, Juan Arratiakoa eta Migel Etxarren Navarrokoa. Batzuk ezagunak dira baina gehienak ez dira gure artean oso ezagunak. Euskal Herrian edo hemendik kanpo (Toledo, Burgos, Segovia, Portugal) lan egindakoak dira. Guztira, 26 abesti eta 37 minutuko iraupena duen diska.

Proiektua burutzeko hainbat pertsonen laguntza izan du: bere maisu izandako eta gaur egun Luxemburgon eskolak ematen dituen Juan Ullibarrirena bereziki. Azken honi esker, diskaren egilea Antzinako Musikan adituak diren beste hainbat musikarirekin harremanetan jarri da.

Aipamen berezia merezi du produktuaren aurkezpenak. Elizalde Goñik DVD kaxa elegante askoan dakargu bere harri bitxia, poster eta guzti! Barnean 24 orrialdeko koaderno bat, proiektuaren nondik norakoak azalduz eta garaiko testuinguru historikoari zein musikalari buruzko hamaika datu emanaz: gertakariak, asmakuntzak, pertsonaiak eta beste hainbat bitxikeria, musikaren ezaugarriak, diskan dauden konposatzaileei eta erabiltzen diren musika-tresnei buruzkoak… Guztia testu arin batez eta irakurketan laguntzen duten irudi eta marrazkiez apaindurik. Horrez gain, ezin ahaztu XX eta XXI. orridaldeetan dauden denborapasak!

Ildo honetatik, guk aipatutakoak hobeto azalduko dituzten web-gune bat (www.berpizkundekoeuskalmusika.com) eta helbide elektroniko bat (berpizkundekoeuskalmusika@gmail.com) jarri dute edozein eskura.

Bestalde, eta zoriotxarrez, diskak ez du inolako birarik ekarriko. Parte hartu duten musikariak hamaika lekutan zehar barreiatuak daude eta zaila zaie elkartzea. Edonola ere, hemendik aste gutxira elkartuko dira aurreikusten den kontzertu bakarra ematera: abenduaren 26an izango da, argitara ematen duten musikaren garaikidea den Oñatiko Sancti Spiritus Unibertsitatean, arratsaldeko 19’00tan.

Azkenik, hausnarketa txiki bat. Diskarekin argi geratu da gure arbasoak txistu eta danbolina joz mendi artean bizi ziren artzaiak baino zerbait gehiago bazirela. Ildo honetatik, Jonen lanak duela hainbat urtetik hona gutxi batzuek egin dutenaren bide beretik jotzen du. Ekimenak guztiz independienteak edo testuinguru ezberdinez inguraturik badaude ere, gure kultura eta iraganaz beste modu batez gozatzeko aukera bikaina eskaintzen diguten tresnak dira.

Azcuek, Aita Donostiak, Zavalak eta beste hainbatek abesti edota melodiak bildu zituzten. Orain musikarien ordua iritsi dela dirudi. Duela urte gutxi, Joseba Tapiak (Hiru Truku-n egindakoak ahaztu gabe) Bigarren Karlistaldiko letrei musika jarri eta “Eta Tira eta Tunba” disko benetan interesgarria (eta orijinala) plazaratu zuen. Benito Lertxundi Jonengandik gertuago dago, agian: Esteban Garibaykoak bere idatzietan jaso zuen “Milia Lasturko”-aren XV. mendeko bertsoak musikatu baitzituen 1992an. Guztiek, gure muturren aurrean baina oharkabean igaro zaigun materiala jaso, beraien ikutua eman eta gure eskura jarri dute. Ildo honetatik, Jon Elizaldek badu berritasun nabarmen bat: letrak alde batera utzi eta zuzenean sartu da gure arbasoen konposizioak era instrumentalean interpretatzera… eta hau ez da ahuntzaren gauerdiko eztula!

Gure zorionik beroenak, beraz, diskaren egileari eta lagun izan dituen Pirenaeus Renaissance Consort eta Ulialde Berpizkunde Taldekoei. Aldi berean, hasitako bidea arrakastaz eta grabazio berriez osa dezatela opa diegu.

Yaunac tiela abari on.

Iago Irixoa