Eu Es

En fin... ba bai!

Blog
Oiartzun

Euskararen debekua XVIII. mende hasieran

2017-12-11
Categorías: Archivos, Oiartzun, | 0 Comentarios

Abenduaren 3a Euskararen Nazioarteko Eguna dugu; euskaldunontzat data berezia dugu, beraz. Hori dela eta, oraingoan Oiartzungo udal aktek euskararen inguruan aditzera ematen diguten datu bat plazaratu nahi dugu.

Jakina da aurreko mendeetako dokumentazio historikoaren portzentaia nagusia erdaraz idatzita dagoela; hagitz gutxi dira testu elebidunak edo euskara hutsean sortutakoak. Egon badaude, baina erdararen ozeanoetan uhartetxoak bailiran agertzen zaizkigu; edo hobe esanda, eta duela hilabete gutxi batzuk plazaratutako oso ikerkuntza interesgarri baten hitzak geure eginaz, “iceberg” bat bezala. Izan ere, eta errealitate dokumental erdaldun horri azterketa kritiko bat eginez gero, euskarari lotutako hainbat arrasto, ideia eta lorratz eskuratu daitezke. Dagoeneko hamaika dira hori agerian utzi duten lanak, baina ez genuke aukera galdu nahi azkeneko boladan argitaratu diren bi azpimarratzeko: alde batetik, orain aipatu dugun eta XVI. mendeko Nafarroa hizpide hartuta, aurten Peio J. Monteanok burutu duena; bestetik, eta XVII-XVIII. mendeetako Euskal Herriko egoera aintzat hartuta, Juan Madariagak egindakoa (1).

Testu historikoen aprobetxamendua anitza da eta gure hizkuntzari lotutako datu hauek zuzenean nahiz zeharka ikus ditzakegu, baita Oiartzunen ere. Batetik, ageriko informazioa dugu, erran nahi baita euskal hitz, esaldi edo testuak biltzen dituzten dokumentuak. Lehenengoetarako udal aktek hamaika adibide eskaintzen dizkigute, eta beste artikulu batean jorratzeko asmoa dugu. Aurrerapen bezala, euskararen presentzia esparru ugaritan agertzen dela esan dezakegu: burdinola, errota edo zubiak bezalako azpiegituren inguruko eraikuntza- edo konponketa-hitzarmenetan, abeltzaintza edo nekazaritzari lotutako idatzietan, gizarte ohitura eta usadioei dagokienetan eta abar. Halaber zeharkako datuak daude, eta oraingoan hauei helduko diegu.

Udal akordioetan agertzen zaizkigun informazioen artean, hainbat profesional kontratatzeko asmoz egindako hitzarmenak ikus daitezke, eskola-maisuak horien artean. Halako eskrituretan bi aldeek hainbat betebehar edo baldintza ezartzen dizkiote elkarri, eta biek ala biek horiek errespetatzeko hitza ematen dute. Oso informazio aberasgarriak dira eta gainera, esparru horretan euskarak izan zuen, izan ez zuen edo izan zezakeen presentziarekin lotutako datuak eskuratu ahal izan ditugu. Horrek garrantzia du, gaia oso gutxitan aipatzen baita eta bere inguruan daturik jasotzen bada, zeharkakoa da, edo ez oso sakona. Behin edo behin, ordea, begira ematen duen informazioa azaleratzen da, eta esan bezala, horri lotutako informazio bat hizpide hartuko dugu; sakontasun handiagoa merezi beharko lukeen datua eta gaia jorratu duten ikertzaileei baliogarria izango zaiena.

Aktetan topatu ditugun eskola-maisuei buruzko lehenengo aipamenak 1672koak dira. Orduan Matias Fagoaga besamotza eta Karlos Irisarri jardun horretan aritzeko adostu zen. Beraien egitekoak honakoak ziren: “ambos los otorgantes de maestre escuela de niños y niñas del dicho Balle, enseñándoles a leer, escriuir, contar, ajudar a missa y la dotrina cristiana”. Urte gutxiren buruan Irisarri zendu zen eta Fagoagak lan hori burutzen jarraitu zuen, eragozpen fisikoak eragozpen; ez hori bakarrik, lana ondo antzean egiten zuela ematen du, 1677ko abenduan bere kontratua beste 6 urtez luzatu baitzen. Orduan jasotzen zen moduan, bere jardunean bete beharreko helburuak honakoak izango zituen:

“enseñándoles y documentándoles a leer, escriuir, contar, ayudar a misa y la dotrina christiana y otras oraziones y virtuosas en nombre y gloria de Dios, nuestro Señor, y vien d’ellos y enseñándoles ansí vien la urbanidad, cortesía y modo con que se an de portar sin que por y negligencia [sic] del dicho Mathías de Fagoaga pierdan los niños el natural que trajeren”.

Ikus daitekeenez, hizkuntzaren inguruan ez da inolako aipamenik egiten. Horretarako XVIII. mende hasiera arte itxaron beharko dugu, 1702ko ekainera arte hain zuzen ere. Andres Albirenarekin garai hartan hitzarutako kontratuan, maisuak, zetozen bi urteetan honakoa egin beharko zuen: “los tendrá en la escuela a los muchachos, hixos de vezinos y moradores del dicho valle enseñándoles la Doctrina Cristiana, leer, escriuir, contar y castellano”. Esan bezala, hau da hizkuntzaren irakaskuntzari buruz Bailarako udal-aktetan topatu dugun lehen datua. Ziurrenik aipamenak azkeneko urteetan umeei gaztelaniaz irakasteko helburuak oso zorrotz betetzen ez zirela aditzera eman nahi du. Lanean ardura gehiegi ez jartzearen inguruko salaketak ez dira ezohikoak. Errenterian, adibidez, halako egoera mende t’erdi luze bat lehenago dugu, 1547an hain zuzen ere. Beraz, gurean gaztelania aipatzearen zergatia, hizkuntza hau fundamentuz ez irakastearen ondorioa izatea.

Gure lerro hauen helburuari begira, ordea, 1704ko abenduaren 6an Oiartzungo udalbatzak Frantzisko Juanaberria Urnietako eskola-maisuarekin adostutako hitzarmena da benetan interesatzen zaiguna.

Ikusi dugunez, maisuaren betebeharrak hainbat esparrutara hedatzen ziren, ez soilik idazten, irakutzen eta zenbatzen jakitera; hezibide eta portaera onak sustatzeko kontuak ere bazeuden. Besteak beste, pertsona nagusiak pasatzerakoan kapela kentzea, birao egiten zutenei zigorrak jartzea eta, hezkuntza zorrotz eta gogor baten isla moduan, eskolan ondo edo ondo baino hobeto zihoazenei laudoriorik ez egitea; aitzitik, noizean behin zigortzea ondo letorkioke, nahiz eta errurik ez izan (A-1-12-1, 324 au. folioa).

Oraingoan baina, beste neurri bat da atentzioa ematen duena, euskararen ingurukoa. Hartutako xedapen gogorrak ikusita, bi urte lehenago Albirenarekin sinatutako baldintzek islatzen zutenaren ildotik ulertu behar direla ematen du; alegia, gaztelania ondo irakasteko asmoekin.

Hasiera batean, Juanaberriaren baldintzetan euskararen aldeko ekimenen arrastoa dugu, dotrina euskaraz ematea adosten baita: “y podrá mandar a un muchacho que sepa bien, diga las oraciones, a la mañana en bascuenze y a la tarde en romance”. Pixkat beherago ordea, aldeko jarrera hau jazarpen gordin bihurtzen da. Maisuaren egitekoen artean, umeei, eskolan ez ezik, kalean euskaraz hitz egitearen debekua gogoraraztea eta hori bideratzea dago:

“El berano, desde marzo asta los húltimos de septiembre, yrá el maestro a la escuela a las siete de la mañana y podrá salir como arriua está dicho. Y a la hora de salir les dará orden para que ninguno able bascuenze, y que los acusadores tengan también particular cuydado para auisar al maestro quiénes hablan”.

Bai azken puntu hau zein dotrina euskaraz ematearena Juanaberriak sinatutako irizpide edo araudian agertzen dira; hau da, profesionalak udalbatzari aurkezten zion plangintzaren baitan zegoen kontua zen. Ondorioz, herriko gobernuaren esku zegoen horiek onartu ala ez. Agidanez, Oiartzungo agintariek begi onez ikusi zituen, behin-betiko adostutako neurrietan honakoa jarri baitzuten:

“2. Yten, que les aya de enseñar a los muchachachos [sic] que asistieren a él a leer, escriuir, contar y dotrina christiana, yntroitos y romanze, dándoles para ello los acusadores y palillos que combengan para mayor cuydado y vijilancia, de manera que los dichos muchachos dentro de la escuela y fuera de ella, en las plazas y calles, no ayan de hablar vascuenze sino castellano vnos con otros, poniéndoles para ello penas, acusadores y palillo”.

Ikusten denez, ordurako salatari eta zigorren dinamika martxan zegoen. Bailararen kasuan ez zen denok buruan dugun eraztuna, zotz edo “makiltxoa” baizik. Baina tresna edozein delarik ere, Oiartzungo kasuak beste gauza bat agerian uzten du: zigortu eta debekatu beharreko esparruen artean euskararen erabilera zegoela, eta jazarpen honen inguruko ekimenek izaera goiztiarra izan zutelarena.

Jakina da euskararen inguruko neurriak XVI. mende erdialdetik eman zirela. Batzar Nagusietan prokuradore izateko gaztelania, irakurtzen eta idazten jakin behar zen. Izatez, ez dugu euskararen aurkako jarrera bat bezala ikusi behar, elitizazioa eta gobernuaren partaidetza ixteko asmoz egindako saiakera moduan baizik. Izan ere, ia bere osotasunean euskaldun elebakar eta alfabetatugabea zen lurralde batean gobernu itxi bat lortzeko eta gobernu-erakundeetan jarduteko zer hobe eta halako baldintzak ezartzea: irakurtzen eta idazten jakitea, eta gainera hori gaztelaniaz egitea.

Neurri hauek maila probintzialetik hiri eta herri mailetan pixkanaka ezarri zen, baina halako xedapenak teorikoak ziren, leku askotan ez baitziren bete. Denbora igaro ahala, ordea, gaztelaniari geroz eta garrantzia handiagoa ematen hasi zitzaion, maisuei eskolak hizkunta horietan ematera agindu zitzaielarik. Modu honetan, XVIII. mende erdialdean ez ziren gutxi euskararen galeran maisuak eta eskolak faktore nagussi moduan jartzen zituztenak.

Halako erabakien atzetik Borbondarren politika zentralistek lotura estua izan dute, eta gaur egun indarrean dauden tesiek horietan oinarritu dira. Bailararen adibideak, berriz, agerian uzten du ideia horrek ausnarketa sakonago bat merezi beharko lukeela; halakoak zein testuingurutan eta zein helbururekin egiten ziren ulertzea ezinbestekoa da. Ez dugu ahaztu behar 1704rako Felipe V.-ak Espainiako koroa eskuratua bazuen ere, gerra garaia zela, Ondorengotza Gerraren garaia, hain zuzen ere. Eta testuinguru horretan hezkuntza eta jazarpen politikak abiaraztea zaila zen, edo ez zuten lehentasunik.

Ondorioz, Oiartzunen ikusten duguna, XVII. mende amaieran indarrean zer nolako ideia, proposamen eta ekimen zeuden azterttzera eraman behar gaaituelakoan gaude, eta bereziki, zer helbururekin egiten ziren. Eta jakina, halakoek denboran zehar jarraipen bat izan zuten ala ez; debeku soil batetik jazarpenerako bidea egin zuten. Izan ere, gaur egun minez ikusten ditugun neurriak euskaldunek beraiek (edo, hobe esanda, udalek) sustatu zituzten, hein batean bada ere. Zaila gerta dakiguke halakorik onartzea edo ulertzea, baina duela denbora asko ez dela hamaika herritako agintariek bertako umeei gaztelaniaz egoki edo ahalik eta ondoen irakasetaren beharra oso buruan zuten. Ez ziren gutxi maisu eta maistrei kezka hori helarazten zizkietenak, bereziki gazteak soldaduskara joan eta gaztelaniaz ongi (edo bat ere ez) ez jakitearen ondorioz pairatzen zituzten iseka eta krudelkeriak direla eta.

Azken finean gure iragana ez da beti loriatsua, bukolikoa eta bikaina izan; argilunez betetako unibertsoa dugu. Eta hori da Historiaren lana: halakoak ezagutaraztea eta jendeari ulertaraztea; ulertzeak ez baitakar ikusten dugunarekiko adostasun bat. Gauzak dagozkien testuinguruan jartzea ezinbestekoa da, iragan mendeetan ez baitzen guk horren perfektutzat dugun eskema mentala jarraitzen. Hori bai, horretarako fundamentuzko lan bat burutu behar da; ustez desmitifikazio objetibo bat bilatzen duten baina benetan partzialtasunez beteriko mamia duten sasiekimenetan erori gabe.

Iago Irixoa

(1) MONTEANO SORBET, P. J.: El iceberg navarro. Euskera y castellano en la Navarra del siglo XVI. Iruñea: Pamiela, 2017 eta MADARIAGA ORBEA, J.: Sociedad y lengua vasca en los siglos XVII y XVIII. Bilbo: Euskaltzaindia, 2014. Eskola kontuetarako, lehenengoaren 105 orr. eta hh., eta bigarrenaren 239 orr. eta hh.


Envía un comentario kaptxa