Eu Es

En fin... ba bai!

Blog
Zumaia

Zumaiako arrantzarako nasak

2017-05-04
Categorías: Archivos, Zumaia,

San Telmo jaiak direla eta, apirileko artxiboari buruzko idatzia itsasoarekin edo arrantzarekin lotutako gai baten ingurukoa egiten saiatzen gara. Oraingo honetan ibai eta itsasadarretan burutu ohi zen arrantza mota bati buruz idaztea erabaki dugu, nasen inguruan hain zuzen. Zenbaitentzat agian ezezaguna izango da arrantza mota hau, baina kostako eta ibai inguruetako hiribilduentzat benetan garrantzitsua izan zen. Baina zer dira nasak?

Nasa hitza aipatzen dugunean egungo otar-arrantza etortzen zaigu burura, abakandoak eta otarrainak harrapatzeko erabiltzen den metodoa. Gaur jorratuko ditugun nasak, ordea, bestelakoak dira. Ibaietan eta itsasadarretan egur txikiz, zutabez edo hesolez eta sarez osatutako egitura finkoak izaten ziren hauek. Hondoan tinkatutako egurrezko hesolak ziren egitura honen hezurdura. Hesolen arteko tartea egur txikiekin egindako sare-hesi moduko batekin ixten zen, inbutu formako eremu itxi bat osatuz. Inbutu honen lepoan arrainak harrapatzeko poltsa formako sare bat zabaltzen zen. Gehien bat izokiak harrapatzeko erabiltzen ziren, baina baita beste arrain mota asko ere. Ibai eta itsasadarretan eraikitzen ziren egurrezko egitura hauek diru-sarrera garrantzitsuak eskaini zituzten.

Nasa baten inguruko lehen datuak 1416an aurkitu ditugu Zumaian, hiribilduaren eta Getariaren artean Urolako kanalaren erabileraren inguruan adosten den hitzarmenean hain zuzen. Dokumentu honetan, Urolako kanalean partikularren batek “cierta naza esttacada” eraiki zuela aipatzen da. Hau dela eta, Getaria eta Zumaiak “ttrattaron e firmaron que estta la dicha esttacada e naza faga derrivar el dicho concejo de Zumaia a su propia costa e manera que la ottra esttacada no pueda para perjuicio al uso de navegar”. Hitzarmen honetan gainera, ibaian aurrerantzean nasak eraikitzea galarazi zen.

Ibai eta itsasadarraren eta bertako baliabideen zaintza eta kontrol honek, Zumaiako kontzejuari bertako ustiapena monopolizatzeko aukera zabaldu zion. 1584an idatzitako udal-ordenantzetako 59. puntuak horrela dio: “Que ningún vecino ni estraño, sea osado de hechar treinas, ni red barredera, ni hacer cerradas en los ríos, ni costa de esta villa, sin licencia del Alcalde y Regidor de ella”. Aipatutako monopolio honen adibide, 1584rako hiribilduaren ondasunen artean nasak topatu ditugu. Urte horretan, Zumaiak zituen ondasunak ikuskatu zituztenean, Dornutegiko eta Mantzisidorko nasak aipatzen dira, biak Oikia inguruan.

Nasen ustiapena errentan ematen zen enkante publiko bidez eta, askotan, diru-sarrera nabarmena izaten zen. Hori zen, adibidez, Orio eta Usurbilgo hiribilduen kasua XV. mendetik gutxienez. Arrantza mota honen garrantziaren adibide garbia, XVI. mendeko lehen hamarkadetan, nasetan burutzen zen arrantza Orioko kontzejuaren diru sarrera nagusia izan zela dugu. Hau kontutan izanda eta Zumaiarentzat onuragarria izan zitekeela jakinda, 1585ean Alkateak hiribilduko kanalean nasa berri bat eraikitzeko proposamena luzatu zuen udalbatzarrean. Gainera, Zumaiak zituen herriko mendietan bazen nasa berria eraikitzeko beharrezko hesolak lortzeko nahikoa egur. Udalbatza alkatearekin bat etorri zen eta Zumaiako nasa berria non eraiki erabakitzeko Orioko edo Usurbilgo maisu nasagile baten laguntza bilatzea adostu zen.

Ia hilabete beranduago, Mari Joan Arriola Orioko maisu nasagilearen laguntzaz, nasa berria eraikitzeko gunerik egokiena Olazabal etxea baino goragoko ingurua zela zehaztu zen. Momentuz ezin izan dugu ingurune hori identifikatu, eta kontuan izan behar dugu ez dela XVII. mendekoa den Olazabal idazkariaren jauregiarekin nahastu behar, baina ziurrenik herri gunetik gertu egongo zen. Arriolak nasa uda baino lehen eraikitzeko gomendioa luzatu zion udalbatzari eta hala erabaki zuten. Nasaren eraikitzearen ikuskaritza Orioko maisu nasagileari eman zitzaion eta beharrezko egurra herriaren ondasun zen artaditik ateratzeko baimena, ahalik eta kalte gutxien egin zezan zehaztuz. Nasa berri honekin Zumaiak beste nasa bat gehitu zuen bere ondasunetara.

Oihana Artetxe

*Irudia: "Ibai eta itsasadarretako arrantzarako nasa". Iturria: Dideroten Entziklopedia (http://encyclopédie.eu/).

Herriko erlojuaren esferarekin gorabeherak

2017-04-21
Categorías: Archivos, Zumaia,

Egin ditugun azken bi idatziak herriko erlojuaren ingurukoak izan dira. Bi kasuetan erlojuaren makineriarekin lotura izan dute. Herriko erlojuaren inguruko trilogia osatuko duen idatzia izango da hau, baina oraingoan, erlojuaren esferarekin izandako gorabeheren berri eman nahi dizuegu.

Zumaiako herri erlojuari buruzko lehen aipamenak XVI. mendekoak direla erakutsi genuen trilogiako lehen artikuluan. Erlojuaren esferari buruzko lehen aipamenak berriz, 1903ko irailaren 10ekoak dira. Kontuan izan behar dugu, erlojuak berak esfera txiki bat eramaten zuela makineriarekin batera, baina oraingo honetan, kanpandorreko esfera handiari buruz ari gara. Egun horretan erlojuari kristalezko esfera bat jartzeko erabakia hartzen da, gauez ere zer ordu den ikusi ahal izateko. Garai horretan, Udalak Benito Yeregui erlojugilearekin zuen erlojuaren mantenimendurako eta konponketarako hitzarmena. Hau horrela, Benitori eskatu zitzaion erlojuaren esfera berria eta hura non jarri erabakitzeko ikuskatze lana.

Ikuskatze lanak 1903ko azaroan egin ziren eta erlojuaren kristalezko esfera 1904ko apirila bitartean jarri zen. Baina kanpandorreko erlojuaren esfera honek ez zuen denbora gehiegirik iraun jarritako tokian. 1907ko otsailaren 14an ospatutako udalbatzarrean, bi egun lehenago eta inolako zergati garbirik gabe, erlojuaren esfera txiki-txiki egin zela jakinarazten da. Gertaera honen aurrean, udalbatzak Benito Yereguiri hots egin zion esfera berri bat eskatuz. Honek, apurtutako esferaren berdina jartzeak, 325 pezeta kostatuko lukeela jakinarazi zuen. Benitok momentua aprobetxatu zuen kostuaren igoera txiki batekin erlojuaren konponketa orokorra egiteko proposamena luzatzeko eta konponketa honen ondorioz erlojuak 5 urteko bermea izango zuela jakinarazteko. Oraingoan, Udalak esfera berria eta erlojuaren konponketa egiteak kostatuko lukeenaren aurrekontua eskatu zion Benitori. 1907ko martxoan jarri zitzaion esfera berri hori herriko erlojuari.

Badirudi, Benito Yereguik kanpandorrean jarritako bigarren esfera honek 1923 arte iraun zuela. Urte horretan esfera egiteko eskaera Gasteizko Viuda de Murua etxeari egin zitzaion. Nazioartean ezagun bihurtu zen urtzaile eta erlojugile etxea zen hau. 1925-1956 bitartean 147 kanpai egin zituen, baina erlojuak eta esferak ere lantzen zituen. Etxe horrek egindako esfera Jose Manuel Balenciaga y Compañía enpresak jarri zuen kanpandorrean. 1949an berriro beste esfera berri baten beharra islatzen da udal-aktetan, badirudi 1923an jarritako esfera ere apurtu zela. Aurrekoan bezala, oraingoan ere Gasteizko Viuda de Murua etxeari eskatu zitzaion esfera berria egiteko aurrekontua.

Ikusi dugun bezala, esferak maiztasun handiz eman zizkion buruhausteak Zumaiako herriari. Hau horrela, Viuda de Murua etxeak bi aukera aurkeztu zizkion oraingoan Udalari. Lehenengoa, aurrekoetan bezala, erlojuaren esfera zati bakar batean egitea. Bigarrengoa, -eta hauxe gomendatzen zuen etxeak-, esfera berriro apurtu ez zedin, pieza bakarrean egin beharrean hamahiru zatitan egitea. Horrek, esferaren garraioa eta kokapen lanak ere erraztuko zituen. Hamahiru zatitan egindako esferak 3600 pezetako kostua zuen, Gasteizetik Zumaiako tren geltokira garraiatzea eta kanpandorrean jartzea barne; gauza bera baina pieza bakar batean egiteak, 4100 pezetakoa. Udalak, adituen gomendioei jarraiki, hamahiru zatitan egindako esferaren eskaera egin zuen. Bazirudien hau izango zela esferaren buruhausteekin bukatuko zuen erabakia, baina Zumaiako Udalak azken ezusteko bat izan zuen. 1951ko abuztuan Viuda de Murua etxeak bidalitako eskutitz bat jaso zuen, eskaeran gaizkiulertu bat egon zela adieraziz eta esfera hamahiru zatitan egin ordez zati bakarrean egin zutela jakinaraziz. Udalari, pieza bakarrean egina zuten esfera onartzeko eskaera egiten zion Gasteizeko etxeak. Udalak, ordea, herriko erlojuaren esferak ematen zituen arazoak albo batera uzteko gogo bizia zuen eta horretarako hamahiru zatitan egindako esfera nahi zuela aldarrikatu zuen. Ez zuen ba Viuda de Murua etxeak berak gomendio hori egin! Azkenean, itxuraz, eskatutako esfera berria 1951ko abendua eta 1952ko urtarrila artean kokatu zen.

Oihana Artetxe

Irudia: Zumaiako esfera eta erlojua izan zitekeenaren antzerakoa http://felix.ares.fm/?cat=499

Plater konbinatuaren aurrekaria

2017-04-21
Categorías: Archivos, Zumaia,

Gaur egun normaltzat hartzen dugu taberna batera joan eta bertan plater konbinatuaren eskaintza topatzea. Behin baino gehiagotan menu oso bat jateko gogo edo beharrik ez eta plater konbinatua hautatzen dugu. Otordu oparo eta ogitartekoaren arteko aukera orekatuena izaten da. Aukera hau, ordea, nahiko berria da gure artean eta, ziurrenik, bat baino gehiago harrituta geratuko da eskaintza honen sorrera ezagutzean.

1936ko urriaren 30ean “Plater bakarraren eguna” izeneko neurria ezarri zen Espainian dekretuz. Erabakia Gobernadore Zibilek jakinarazi zieten lurraldeko Udalei eta azaroaren 15ean jarri zen martxan. Zumaian azaroaren 7ko udalbatzarrean jakinarazi eta onartu zen, maitasunez beteko zuten neurria zela adieraziz. Izan ere, egun hau ospatzeari muzin eginez gero Mugimenduaren kontrakotzat hartu eta zerrenda beltzetan sartzeko edo isuna jasotzeko arriskua zegoen. Baina, zer zen “Plater bakarraren eguna”?

Gerra Zibilean altxamendua burutu zuen bandoak ezarri zuen neurria izan  zen. “Plater bakarraren eguna” delakoa hilabeteko lehenengo eta hamabosgarren egunean ospatzen zen.  Egun horietan taberna, jatetxe, ostatu eta hoteletan plater bakarra jateko eskaintza egiten zen menu oso baten kostuan. Hau da, bezeroek lehenengo eta bigarren platera eta postrea jango balute bezala ordaintzen zuten, baina praktikan plater bakarra jaten zuten. Eskaintzen zen platera zopa, haragia, arraina edo edozein eltzekari izan zitekeen eta postrearekin laguntzen zen. Apurka, plater bakar hori egungo plater konbinatuaren antzerako zerbait bihurtzen joan zen. Menu baten lehen eta bigarren platera izan zitezkeen jakiak plater bakar batean eskaintzen hasi ziren.

Zumaiako lehen “Plater bakarraren eguneko” diru-bilketa 1936ko azaroaren 16ean egin zen eta 547,85 pezetakoa izan zen. Zerrendan ikusten denez, diru-bilketa kalez kale antolatzen zen. Kale bakoitzeko taberna, jatetxe, ostatu, hotel eta bizilagunek emandako dirua agertzen da bertan zehaztuta.

Denborarekin, “Plater bakarraren eguna” delakoari “Postrerik gabeko eguna” gehitu zitzaion. 1937ko uztailaren 30eko Gipuzkoako Aldizkari Ofizialean jakinarazten denez, bi egun horiek astero bete behar ziren. Hortik aurrera, lehena ostiraletan ospatuko zen eta bigarrena astelehenetan. Egun horiei zegokien diru bilketa, berriz, berdin egiten jarraitu zuten, hilabete bakoitzeko 2. eta 16. egunean. Dirua Espainiako Bankuan sartu behar izaten zen hilabete bakoitzeko 25. egunean. Gainera, otorduak ematen zituztenek, egun bakoitzeko bezeroen zerrenda osatzeko agindua zuten, inolako iruzurrik egon ez zedin.

Hasiera batean, diru-bilketa egiteko ardura herriko Sección Femenina delakoak zuen. Horren adibide dugu artxiboan topatutako 1939ko urtarrilaren 16ko agiri bat. Bertan, bi egun hauetako diru-bilketa egiteaz arduratzen ziren andereñoen izenak agertzen dira, zerbitzu horregatik domina eman zitzaiela zehaztuz. Egun horietan lortzen zen etekina ongintzara bideratzen zen. Herri bakoitzean “Plater bakarreko egunarekin” bildutakoaren erdia Fondo de Protección Benéfico Social delakora joaten zen eta beste erdia, “Postrerik gabeko eguneko” bilketarekin batera, Subsidio pro-combatientes delakoaren alde.

1940an “Plater bakarraren egunaren” zerbitzua jatetxe eta hoteletara mugatu zen. 1941eko otsailetik aurrera berriz, diru-bilketaren kontabilitatea kontu-liburu zehatz batean eramateko agindua eman zen. Zumaian, kontu-liburu horren ardura bertako sorospen batzordeko lehendakariak izan zuen. Zumaiako artxiboan 1936-1941 urte bitarteko “Plater bakarraren eguneko” eta “Postre gabeko eguneko” zerrenda guztiak daude gordeta.

Oihana Artetxe

Irudia: "Plater bakarraren eguneko" ordainagiri bat da.

Herriko erlojua eta Yereguitarrak

2017-03-23
Categorías: Archivos, Zumaia,

2016. urtea bukatzeko herriko erlojuaren lehen datuei buruzko idatzia osatu genuen. Urte berria hasi dugun honetan, erloju horren historiarekin jarraitzea erabaki dugu. Izan ere, Zumaiak erlojuaren tiki-taka soinuaren altzoan jarraitu zuen.

XIX-XX mendeetan ugaritu egiten da erlojuari buruzko informazioa. Jakin badakigu 1845ean Juan Manuel Zugastik kanpandorrerako erloju berria egin zuela, ondoren hau konponduko zuen Benito Yereguik erlojuak zeraman xaflan jaso zuelako. Bestalde, 1869an adibidez, Udaletxeak erlojua margotu eta elizaren barruan erlojuarekin batera joko zuen kanpai txiki bat jartzeko erabakia hartu zuen. Horretarako, ordea, erlojuak nahikoa indar behar zuela baieztatzea beharrezkoa zen eta, XVIII. mendean egin zuten bezala, oraingoan ere Azpeitira joan ziren erlojugile aditu bila. Erabaki honen inguruko berriak hemen bukatzen dira baina.

XIX. mendearen bukaeran aldaketa nabarmen bat gertatzen da. Ordura arte, Zumaiako Udalak, Azpeitira jo izan zuen maisu erlojugile bila.  1895ean, ordea, Benito Yeregui Usurbilgo maisu erlojugilearengana jotzea erabakitzen du. Honako hau Udalaren eta Yereguitar erlojugile familiaren arteko harreman luzearen lehen kontaktua izango da.

Urte horretan, tartean-tartean ohikoa zen bezala, herriko erlojua matxuratuta zegoen eta Udalak Benito Yereguirengana jo zuen erlojuaren ikuskatzea egiteko eskatuz. Ordurako, maisu erlojugile honek Zestoan bi erloju eginak zituen. 1879an gaur egun martxan jarraitzen duen herriko erlojua eta 1883an geldirik dagoen Aizarnakoa hain zuzen. Ez dakigu zerk bultzatu zuen Zumaiako Udala Benitorekin kontaktuan jartzera, agian Zestoako erlojuei buruzko berriek edo gertuko Udal horretako gomendioek. Kontua da Benitok aztertu zuela kanpandorreko erlojua.

Benito Yereguik ikuskatutako erlojua 1845ean Juan Manuel Zugastik eginikoa izan zen, idatzi hau laguntzen duten bi argazkiek (Yeregui Elkarteak utzitakoak) erakusten duten bezela. Garbiketa sakon batekin eta minutu-orratza konponduta denboraldi baterako nahiko txukun geratuko zela jakinarazi zuen. Bere gomendioa ordea, zenbait pieza konpondu eta kojinete berriak jartzearena izan zen, horrela erloju berri baten antzera geratuko zela ziurtatuz. Azken aukera honek lehen aukerak baino 50 pezeta gehiago kostatu arren egokiena zela iritzi zuen Udalak. Izan ere, prezioaren barruan erlojua desmuntatzea, Yereguik Usurbilen zuen lantegira eramatea eta konponketak irauten zuen bitartean kanpandorrean beste erloju bat jartzea barne hartzen zuen.

Behin lana bukatuta, konponketaren faktura 313 pezetetakoa izan zen. Orain arte ez bezala ordea, Udalak ordaindu beharrekoak 5 urteko bermea jasotzen zuen. Horrela, Benito Yereguik konpondutako erlojuarekin lotura izaten jarraitzea lortzen zuen, arazo edo matxuraren bat izango balu berari deituko ziotela ziurtatuz. Bezeroaren konfidantza irabazteko estrategia bezala ikus daiteke eskaintza hau. Artxiboan gordetako datuek, Benito Yereguik bezeroa fidelizatzea lortu zuela adierazten dute. Izan ere 1922. urtera arte, Yereguitarrak (Benito Yeregui, Benito Yeregui e Hijo, Yeregui Hermanos eta Yeregui y Compañía) izan ziren herriko erlojua konpontzeko ardura izan zutenak. Gainera, ezin ahaztu, Artadiko San Migeleko erlojua ere Benito Yereguik eraiki zuela 1901ean.

Urte horretatik aurrera topatu ditugun datuak erlojuaren esferarekin izandako gorabeheren ingurukoak dira. Baina hauek luzerako ematen dutenez hurrengo idatzirako utziko ditugu. Yereguitarrek ere badute bertan zerikusirik.

Erlojuari buruzko datu zuzenak 2001ean agertzen dira berriro. Urte horretan, parrokiko kanpandorreko erlojuari modernitatea iritsi zaiola deritzon dokumentuak aditzera ematen duenez, erlojuaren automatizazioa burutu zen. Atzean geratu ziren erlojua behin eta berriz konpondu beharra, are eta urrunago erloju horiek muntatu eta desmuntatzeko gai ziren maisu erlojugileen garaia. Denbora kontrolpean izateko gai ziren mago haien garaia...

Oihana Artetxe

*Irudia: Yeregui Elkartea

Herriko erlojuaren lehen tiki-taka

2017-01-16
Categorías: Archivos, Zumaia,

Urtea bukatzen ari da… 2016a agurtu eta 2017ari ongi etorria emateko momentua hurbiltzen doa… Aurten Urtezahar-gaueko kanpaiak San Telmo baselizatik emango ditu Euskal Telebistak. Zumaiarrak, ordea, San Pedro parrokiko erlojuari so egon izan ohi dira urteko azken gaueko hamabiak noiz iritsiko zain. Kanpandorreko erlojuak adierazten du denbora aurrera doala, segundoz segundo eta minutuz minutu.

Herriko erlojua elizako dorrean kokatzea zen ohikoena, gehienbat kanpaiak bertan zeudelako. Kontuan izan behar da, hasierako erlojuek ez zutela ordua adierazteko esferarik, kanpai-hotsek ematen zuten horren berri. Luzaroan, kanpandorreko erlojua izan zen herriko erloju bakarra. Bizilagunentzat baliagarria zen elementua izaki, udalena izaten zen erlojua egiteko erabakia; udalek erosten zituzten erlojuak eta bere gain hartu egoki mantentzearen ardura.

Zumaiako erlojuari buruzko lehen berriak 1585ekoak dira. Ez dute garai hartako erlojuaren gaineko azalpen edo deskribapenik eskaintzen, baina bai erlojuzainaren ingurukoak. Udal artxibategian gordetzen den dokumentu batek aditzera ematen duenez, ordura arte Domingo Ibarra zen herriko erlojua, eskola eta sakristia zaintzeaz arduratzen zena. Urte horretako otsailaren 17an kargua eskuz aldatu zen eta hortik aurrera Julian Loidi izan zen erlojuaren zaintza bere gain izan zuena.

Datu honen ondoren, XVIII. mendearen hasiera arte, galdu egiten da erlojuaren tiki-taka soinua artxiboko liburuetako orrietan. Lehen datuak antzinako herriko erlojua kronologikoki kokatzen laguntzen du eta bere zaintzaren gaineko arduradunaren izendapena udalbatzarena zela zehaztu. Topatu dugun bigarren datuak erakusten du erlojuaren funtzionamendu egokia zenbateraino zen udalbatzaren ardura.

Dokumentua 1704ko abuztuaren 17ko udal-akta bat da. Bertan azaltzen denez, momentu hartan hiribilduko erlojuari funtsezko pieza ugari falta zitzaizkion. Egoera hau nahiko larria zen, gogoan izan behar baitugu San Pedro parrokiko kanpandorreko erlojuak zehazten zuela Zumaian denboraren igaroa. Erlojua konpontzeko eskaera Frantzisko Azkarate maisu erlojugile tolosarrari egin zitzaion, egun haietan Zumaian zegoela aprobetxatuz. Urtebete lehenago hiribilduak maisu erlojugile berari aurrekontua eskatua zion, eta orduko hartan 46 erreal zortziko eskatu zituen erlojuaren konponketarako. Beraz, San Pedro parrokiko erlojuak gutxienez urte bat zeraman matxuratuta.

San Pedro parrokiko erloju zaharraren konponketarako 40 zortzi errealeko aurrekontua aurkeztu zuen bigarren aldian Frantzisko Azkaratek. Prezio jaitsiera ikusirik konponketa onartzea erabaki zen:

"(...) atendiendo a esto y a que es cosa que inporta a todos y exencialmente en una republica se lleve a devida execución dicha proposición y que luego se desaga dicho reloj y lleve quanto antes pues estaba parado (...)".

Hasieran, lanean hasteko, erreal batzuk eman zitzaizkion maisu erlojugileari eta handik hamabost egunera 40 zortzi errealekoak ordaindu zitzaizkon. Oraingoan baina, erlojua konpontzeko gastuak partekatuak izan ziren:

“(...) ser cosa la mas esencial en una republica, era muy justo en razón, el que se tomase alguna buena forma poner. El dicho Vicario venia también en que la Iglesia contribuya en la mitad del gasto que se causase en componer y afinar dicho reloj (...)”

XVIII. mendearen hasieran beraz, erlojuaren gaineko ardura partekatzea erabaki zuten elizak eta hiribilduak. Horrela, gastua bien artean ordaindu zuten: 20 erreal zortziko udalbatzak eta 20 elizak. Konponketa honi esker, San Pedro parrokiko antzinako erlojuaren tiki-taka berriro entzun zen eta Zumaiarrek denboraren igaroaren erreferentzia berreskuratu zuten.

Aurtengoan gure begiak San Telmo baselizan jarriak egongo diren arren, Zumaiarren belarriak San Pedro parrokiko erlojuak astintzen dituen kanpai hotsen zain egongo dira. Gaurkoan San Pedro elizako erlojuaren lehen aipamenak ekarri nahi izan dizkizuegu urte amaieraren aitzakian. Erlojuaren inguruko informazioak ez dira, ordea, hemen bukatzen. Nork daki, agian datorren urtean eutsiko diogu berriz gaiari... Bitartean, Zorionak eta Urte Berri On Zumaia!

Oihana Artetxe

Irudia: 1. Fototeka / 2. Zumaiako erlojuari buruzko 1585eko aipamena. Bertan Domingo Ibarra erlojugileak postua utzi eta Julian Loidik hartzen duela irakur daiteke. Z.U.A. 67/1 signatura

Pentsatu baino beranduago, baina jadanik hasi dira Zumaiako barradera edo kanpoko dikea konpontzeko

2017-01-16
Categorías: Archivos, Zumaia,

Pentsatu baino beranduago, baina jadanik hasi dira Zumaiako barradera edo kanpoko dikea konpontzeko lanak. Azken itsasaldi bortitzak kalte handiak eragin zituen Urolako itsasadarreko sarreran eta denbora luzez egon da barrako pasealekurako bidea itxita. Gune kaltetuenetariko bat antzinako barraren zatia izan zen. Hori dela eta, oraingoan, Zumaiako barraren lehen zati hura eraiki zeneko informazio bila joan gara udal artxibora.

Zumaiako porturako sarrera beti izan da arriskutsua. Gogoratu behar dugu, antzinako portua egungo Amaiako plazan kokatzen zela eta kanpoko dikerik gabe itsasontziek gorriak ikusten zituztela bertara iristeko. Tarte honetako aurreko idatzi batean aipatu genuen nola itsasontziek atoian sartu eta irten behar izaten zuten itsasadarretik.

Gune arriskutsuena Aitzabalgo uharria zen, gehienetan olatuen erasoen menpe egoten zena. Hura izaten zen Zumaiako portura iritsi nahi zuten itsasontziek saihestu beharreko lehen oztopoa. Behin hori atzean utzita Puntako Haitza topatzen zuten aurrez aurre. Haitz hau itsasadarraren erdian kokatzen zen eta korronte bortitzak eragiten zituen.

Hasiera batean, nabigazioa hobetzeko, aipatutako arriskuak seinaleztatu ziren. Lehenik itsasargia eraiki zen. Honek itsasadarreko sarrera non dagoen adierazten du 1870. urtetik. Ondoren Aitzabalgo uharria seinaleztatzeko baliza bat eraiki zen, 1881ean. Honek nabarmen hobetu zuen egoera, sarrerako arriskuak agerian uzten baitzituen, baina ez zen nahikoa.

Hau dela eta, XIX. mendeko laurogeigarren hamarkadan, merkataritza moila eta kanpoko dikea eraikitzeko erabakia hartu zen. Urte haietan Frantzisko Lafargak aurkeztutako egitasmoaren helburu nagusiak ibaiko kanala bideratzea, Aitzabalgo uharria itsasadarreko sarreratik banantzea, mendebaldeko olatuak saihestea eta itsasontziei sarrera egokia eskaintzea ziren. Horretarako diseinatu zen Zumaiako kanpoko dikea.

Frantzisko Lafargak 1883 eta 1885 bitartean garatu zuen Zumaiako itsasadarrean egin beharreko lanen egitasmoa. Honek Errepide, Kanal eta Portuetako Aholkulari Batzordearen berrikuspena jasan zuen eta, zenbait aldaketa eginda, 1887an onartu zen. Besteak beste, ondorengo lanak zehazten ziren:

1. Arbustaingo irlatxotik itsasargiaren azpian kokatzen zen Puntako Haitzeraino ibaia bideratzeko 590 metro zituen dikea eraikitzea.

2. Puntako Haitzeko zabalgunea egitea (Kresala eta kanpoko dikeko sarreraren artean).

3. Itsasadarraren sarrera bideratzeko Puntako Haitzetik itsasorako 150 metroko kanpoko dikea egitea.

4. Kanpoko dikearekin bat egingo zuen 93,50 metroko kai-muturra altxatzea.

Kanpoko dikeak eta kai-muturrak ibaiko korronteak gidatzea zuten helburu, mendebaldeko erribera bideratuz. Gainera, bihurgune formako kai-muturrak itsasontziak ipar-mendebaldeko denboraleetatik babestu eta olatuak geldiarazi eta bokaletik desbideratuko lituzke. Hau horrela, Lafargaren lehen egitasmoan proposatzen zen olatu desbideratzailea ez egitea erabaki zen, diseinatutako kai-muturrak itsasadarreko nabigazioa nahikoa hobetuko zuelakoan.

Lafargaren proiektuan lanak burutzeko beharrezko materiala zorrozki zehazten zen. Artxiboan gordeta dagoen proiektu horretan adibidez, erabili beharreko harrien eta zementuaren ezaugarriak agertzen dira. Horrela, harriak hareharri edo kareharri tinkoa zuten harrobietatik atera behar ziren, eta harri-lubetak nolakoak izan behar ziren ere zehaztuta zegoen, beteko zuten funtzioaren arabera:  gainean estrukturaren bat izango zuten harri-lubetak eraikitzeko, harriek gutxienez metro kubiko baten laurdena izan behar zuten; aldiz, harri-lubeta betelan edo babes gisa erabiltzeko bazen, 25 kilo izatearekin nahikoa zen; harri-horma egiteko harriek 35-50 zentimetro bitartekoak behar zuten eta abar. Bestalde, dikearen azpialdean eta zimenduetan, harriak elkarri lotzeko erabili beharreko zementuak lehortze azkarra izan behar zuen. Hori Zumaian ez zen arazoa, izan ere, mota horretako zementua ekoizten espezializatutako herria baitzen; Zemento Zumaya izeneko zementu naturala hain zuzen. Beraz, lanak burutzeko behar zuten materiala inguruan eskuragarri izan zuten.

Lan hauek Frantzisko Aierdi ingeniariak gauzatu zituen. 1893ko otsailerako Arbustain eta Puntako Haitzaren arteko dikea eta zabalgunea bukatuak zeuden. Ibaiaren erdian agertzen zen Puntako Haitza ere mozten hasiak ziren. Kanpoko dikeko lanak, ordea, atzeratu egin ziren eta 1896 arte ez zuten zati hori bukatzea lortu. Aurrerago, 1927an, Zumaiako itsasadarreko sarrera nahikoa hobetu ez zela ikusirik, kai-muturrari beste dike zati bat gehitu zitzaion eta itsasadarrean sartzen zen Puntako Haitza gehiago moztu zen.

Azken obra hauetarako, kanpoko dikeraino beharrezko materiala eramango zuen tren txiki bat jarri zen martxan Arbustainetik Puntako Haitzera. Hau meategietan erabiltzen zirenen antzekoa zen, lokomotora txiki bat eta atzean materiala garraiatzeko bagonetak. Rafael del Pilarrek idatzi duen “Arrangoleta 1945-1951 Memorias de un Barrio” liburuan agertzen denez, itsasargiaren azpiko zabalgunean Aitzabaldik ateratako harriei forma egokia ematen zitzaien, baita zementuzko blokeak egin ere. Hau horrela, pentsatzekoa da Lafargaren proiektua gauzatu zeneko harriak ere Inpernupe ingurutik atera zituztela, are gehiago egin beharreko lanetako bat Puntako Haitza moztea izan zela aintzat hartuta. Litekeena da, haitz mutur hori moztetik lortutako harria ere dikea altxatzeko lanetan erabili izana.

Ez zen azkenengo aldia izango Aitzabal, Inpernupe eta Malparaje inguruak harria lortzeko erabiliko zirena. Aipaturiko lan hauen ondorioz, bokalean ibaiak ekarritako hondar eta limoak pilatzen hasi ziren. Hori ekidin nahian, 1935ean, itsasadarraren beste aldean harri-lubeta bat eraikitzea erabaki zen. Lan hauetarako beharrezko harria Inpernupe eta Malparaje inguruetatik atera zen. Orduan ere, aurreko lanetan bezala, harrobi horietatik ateratako harria garraiatzeko tren txiki bat ezarri zen. Honek, paraje horretatik ibairaino garraiatzen zuen materiala eta, bertan, gabarretan zamatzen zen ibaiaren beste aldera eramateko. Gaur egun ikusgarria izango litzateke horrelako muntaia bat. Imajinatzen duzue egiten ari diren kanpoko dikearen konponketa horrela egin beharko balitz?

Oihana Artetxe 

Isiltasunaren garrasia: 1936ko altxamendu militarraren ondorena Zumaian

2016-12-01
Categorías: Archivos, Zumaia,

Hilabeteroko tarte honetan artxibora jotzen dugu, bertan gordea dagoen informazioaren zatitxo bat zuei gerturatzeko asmoz. Gai baten inguruko datuen bila ibiltzen gara eta informazioa behar izaten dugu argitaratzen ditugun idatzi xumeak osatzeko. Udalak memoria historikoa lantzeko egitasmoa abiatu duen honetan, Gerra Zibilari hasiera eman zion altxamendu militarra gogora ekarri nahi izan dugu. Uztailean 80. urteurrena izan zen eta horri eutsi diogu oraingoan.

Beti bezala artxibora joan gara eta informazio bila hasi. 1936ko aktak jasoak dituen liburua esku artean hartu eta uztaileko aktaren bila hasi gara. Isiltasuna. Hori da topatu duguna 1936ko uztailetik irailerako tartean. Isiltasuna bai, baina eztanda bortitz baten ondorengo isiltasuna. Bere baitan garrasi ozen bat daraman isiltasuna.

Ikertzaileok datuez baliatzen gara, baina datu eza ere informazioa da. Kasu honetan, uztaileko altxamendu militarrak Udaletan izan zuen eraginaren erakusgarri gertatzen da. Zumaian ez zen udalbatzarrik ospatu 1936ko uztailaren 10etik irailera bitartean. Udal idazkari funtzioak zituen idazkari ofizialaren diligentzia bat besterik ez da agertzen denbora tarte horretan. Uztailaren 25ean egin behar zen udalbatzarra eta ondorengoak bertan behera geratu zirela azaltzen du, denbora horretako ezohiko gertaera bortitzek bultzatuta.

1931n Bigarren Errepublika ezarri zenetik, nahiko egoera politiko nahasia bizi izan zen. 1931ko apiriletik urrira bitartean behin-behineko gobernua egon zen agintean. Ondoren, 1933ko azaroraino iraun zuen biurteko erreformista etorri zen. Garai korapilatsua izan zen biurtekoa, greba eta erreformez betea. 1933ko hauteskundeak eskuindarrek irabazi zituzten eta, besteak beste, biurtekoan egindako erreformak atzera bota zituen gobernu berriak. 1936ko otsailean egin ziren hauteskundeak berriz, alderdi ezkertiar eta abertzaleek osatutako Herri Fronteak edo Frente Popularrak irabazi zuen. Aldaketa hau ez zen eskuindarren gustukoa izan eta Espainiako armadaren zati handi batek Uztaileko Altxamendu Militarra bultzatu zuen, estatu kolpe bat bilatuz. Altxamenduak Espainiako populazioa bitan zatitu zuen eta Gerra Zibilaren pizgarria izan zen.

Altxamendu militarra gertatu zen garaian, Zumaiako udalbatza Victoriano Arrate alkateak eta Martin Elorriaga, Alejandro Lartigue, Gabriel Betondo, Manuel Urruzuno, Eduardo Zubia eta Sotero Azpeitia zinegotziek osatzen zuten. Altxamenduaren ondoren udalbatza horren egunerokotasuna bortizki etenda geratu zen. Aipatutako diligentzian agertzen diren hitzak ekarri nahi izan ditugu hona, irabazleek gertaera nola ikusi zuten adierazteko.

“... dejaron de celebrarse las sesiones ordinarias por este Ayuntamiento de la Noble y Leal Villagrana de Zumaya, con motivo de los sucesos graves y extraordinarios ocurridos durante ese periodo de tiempo; durante el cual y hasta su huída de elementos marxistas y separatistas, estuvo constituído en los locales del Ayuntamiento, un comité revolucionario denominado Frente Popular, y consecuentemente, quedó paralizada y entorpecida la vida municipal, de sus reuniones y sesiones, fecha en que quedó liberada esta villa por el Glorioso Ejército, Requetés y Falange.”

Garrasiz beteriko isiltasun horren ondorengo lehen udal-aktak, udalbatza berria osatzeko premia adierazten du. Botere aldaketa garbia gertatu zen Zumaian 1936ko irailean. Gipuzkoako Gerra Batzorde Karlistaren aginduz, udalbatzar berria osatzeko, Gabriel Vallejo, Luis Olaizola, Mariano Gurrutxaga, Vicente Larrañaga eta Romualdo Etxabe elkartu ziren dira Udaletxean. Udal-akta honetan jasotzen denez, Espainiako Nazioa salbatzeko helburuarekin, behin behineko udalbatzarra horrela osatu zen:

Alkatea: Gabriel Vallejo Bretón

Lehen alkateordea: Luis Olaizola Azkue

Bigarren alkateordea eta sindikoa: Mariano Gurrutxaga Buenetxea

Zinegotzi eta Oikiako Alkatea: Vicente Larrañaga Etxeberria

Zinegotzi eta Artadiko Alkatea: Romualdo Etxabe Etxabe

Bitarteko idazkaria: Jose Maria Odriozola Zaldua.

Udalbatza hau urriaren 13ko udalbatzarrean berretsi eta osatu zen, baita udal batzordeak osatu ere. Baina udalbatza honek ez zuen gehiegi iraun eta urriaren 28an, Zarautzeko Komandanteburu militarraren aginduz eta proposamenez, Carmelo Unanue, Acisclo Alberdi, Carlos Irigoien, Pedro Uranga, Ignacio Izpizua, Mariano Gurrutxaga, Estanislao Etxabe, Juan Jose Zinkunegi eta Vicente Larrañaga udalbatza berria osatzera deituak izan ziren. Bertaratutakoek zenbait kexa plazaratu zituzten agindutako karguak betetzeko. Baina azkenean, egoera berri horretan espainiar abertzaletasun betebeharrek bultzatuta, Zumaiako udalbatza honela osatu zen:

Alkatea: Carmelo Unanue Trueba

Lehen Alkateordea: Juan Jose Zinkunegi Zubia

Bigarren Alkateordea: Acisclo Alberdi Etxezarreta

Sindikoa: Pedro Uranga Linazisoro

Lehen errejidorea: Mariano Gurrutxaga Buenetxea

Bigarren errejidorea: Vicente Larrañaga Etxeberria

Hirugarren errejidorea: Ignacio Izpizua Artetxe

Laugarren errejidorea: Estanislao Etxabe Etxabe

Bosgarren errejidorea: Carlos Irigoien Sorasu

Udal-akta liburuetan isiltasunak amaiera izan zuen, baina garrasiek jarraipen luzea izan zutela ezin uka. Ondorengo urteetako egoera ez zen erraza izan herrian eta Zumaiar askok  kanporako bidea hartu behar izan zuten.

Oihana Artetxe


Arritokietako Baseliza eta Ospitalea

2016-11-14
Categorías: Archivos, Zumaia,

Irailean Arritokieta eguna ospatzen da Zumaian eta hau aitzaki ezin hobea iruditu zaigu udal artxiboan gordeta dagoen 1690 eta 1886 urte bitarteko kontu-liburuko zenbait datu hona ekartzeko.

Kontu-liburu hau Arritokietako baseliza eta ospitalari buruz kontserbatzen den zaharrena da. Hau dela eta, bertako informazio zaharrena iruditu zaigu aipagarriena. Oraingoan eraikin multzo hau zaintzeko eta kudeatzeko ardura zuten bi karguetan jarri nahi izan dugu arreta: diruzaina eta serora.

Diruzaina, izenak dioen bezela, Arritokietako kontuak eraman eta diruaren kudeaketaz arduratzen zen. Kontu-liburuan agertzen diren dokumentuei esker, liburu hau baino lehenagoko zenbait diruzainen izenak jakin ahal izan ditugu:

- 1633-1640: Jose Arbizu

- 1647-1649 eta 1652: Frantzisko Aldalur

- 1653-1660: Lazaro Etxabe

- 1686an eta 1690ean: Pedro Etxabe Etxazarreta

- 1687-1689 Nikolas Sarasua

Pedro Etxaberen aurreko diruzainek egindako ez ordaintzeek arazoak sortu zituzten, eta hain zuzen, arazo horien berri ematen duten dokumentuei esker lortu dugu izenen zerrenda hau osatzea. Izan ere, diruzainak, baselizak eta ospitaleak zituzten maileguak eta jasotzen zituzten limosnak kudeatzeko ardura zuten. Hau horrela, bertako kontuak eramaten zituztenak ziren, beharrezko ordainketak eta erosketak eginez. Kontu-liburu honetan, Arritokietako urteroko kontuak jasotzen dira 1886. urtera arte. Urteroko kontu hauek artzain-bisitetan berrikusten eta onartzen ziren behin betiko. Elizako liburuak ikuskatzeko apezpikuak edo artzapezpikuak egiten zituen bisitak ziren artzain-bisitak, eta orduan geratzen zen agerian diruzainak elizbarrutiarekin urte horretan zuen zorra, hau da, azken artzain-bisitatik Arritokietan egondako irabazien zenbatekoa.

1692ko artzain-bisitan, Pedro Etxabe diruzainak 43.799 maraiko zor zituela zehazten da eta diru kopuru hau bi urteren buruan ordaintzeko agindua ematen zaio, eskumiku mehatxupean. Baina kasu honetan, zor handi hau ez zen Pedrok bere diruzain karguan zeraman denboran pilatutako zorra bakarrik. Pedrok zor zuenari bere aurretik karguan egondakoek ordaindu gabeko kopurua gehitu zitzaion, hain juxtu, Jose Arbizuk, Frantzisko Aldalurrek, Lazaro Etxabek eta Nikolas Sarasuak zor zutena. Pedro Etxabek guzti hauen zorra ordaindu zuen eskumikatua izan ez zedin, baina Probintziako Korrejimenduan eginbide judizialak burutu zituen aurreko diruzainen kontra. Garai haietan baselizak eta ospitaleak nola kudeatzen zirenaren adibide ederra dugu hau.

Bestalde, serora kargua dugu. Udal akta bati esker, 1584an Arritokietan hiru serora zeudela dakigu, baina 1699ko uztailaren 25eko serora izendapenak kargu bakarra aipatzen du. Egun horretan Josefa Altuna izendatzen da, aurreko seroraren heriotzaren ondoren. Kargu hartzea jasotzen duen dokumentua, urte horretan baselizak eta ospitaleak zituen ondasun higigarrien isla da. Izan ere, serorari zegokion baselizak eta ospitaleak zituen ondasun higigarrien zaintza. Hau dela eta, izendapenarekin batera, ondasun guztiak banan-banan zehazten ziren.

Arritokietako berri jakin nahi duenak, beraz, badu aukera Zumaiako artxiboan!

Oihana Artetxe

Odieta pilotalekuak azpian gordetzen duena

2016-08-18
Categorías: Archivos, Zumaia,

Ekainaren bukaeran Aitzuri pilotaleku berriak ateak zabaldu zituen Zumaian.  Denbora behar izan du proiektuak, baina jadanik errealitatea da herrian: Zumaiak badu pilotaleku berria.

Inaugurazio batek beste bat ekarri digu gogora. Hau dela eta, pilotaleku berriaren itzalean Odieta zaharrera begira jarri gara oraingoan. Jatorrizko Odieta pilotalekua 1856an eraiki zen, Foru Enparantzan zegoen pilota-jokoa ordezkatzeko asmoz. Badirudi ordea, 1882rako pilotalekua ez zegoela egoera onean eta berritzeko eskaerak jaso zituen garaiko udalbatzak. Lanak atzeratu egin ziren,  Paoleko bidea eraikitzen ari ziren garai hartan eta diru premia zegoen. Azkenean, ia osorik eraberritzeko ezohiko aurrekontua onartzea erabaki zen. Luis Aladren arkitektoari egin zitzaion proiektuaren eskaera, Donostiako Kasinoko arkitektoa izan zenari.

1888ko uztailean hasi ziren Odieta eraberritzeko lanak. Eraikin berri bat altxatzen den bakoitzean bada ohiko zeremonia bat, lehen harriarena hain zuzen. Zeremonia honekin eraikuntzari hasiera ematen zaio eta autoritateek egun edo garai horretako zerbait gordetzen duen kaxa bat jartzen dute lurpean. 1888ko uztailaren 26ko udal-aktak lehen harria ezartzeko zeremoniaren inguruko berri ematen du. Odieta pilotalekuaren azpian zer gordetzen den jakin nahi duzue? Ziur baietz...

Udalbatza osoaren adostasunarekin akta bat idatzi zen eta berunezko xafla batean txertatu. Xafla hau pilotaleku berriaren lehen silarriaren azpian kokatu zen. Honako hau da berunezko xaflan txertatutako aktan jartzen duena:

“En la villa de Zumaya a, veintiseis de julio de mil ochocientos  ochenta y ocho, Don Eusebio Gurruchaga alcalde presidente, Don Lino Ostolaza primer teniente alcalde, Don Manuel Aldaz segundo teniente, Don Estanislao Echave primer regidor y Don Andrés Balenciaga síndico regidor han presenciado la colocación del primer sillar del nuevo frentón que se levanta en mismo local en que existió el construído en el año 1856 y bajo cuya piedra queda depositada esta acta firmada por los presentes. Además de estos han presenciado el acto Don Matías Artega maestro de obras y los canteros Don Juan María Zequería, Don Pedro José Odriozola y otros varios. De todo lo cual doy fe, yo, el infraescrito secretario.”

Akta hau Eusebio Gurrutxagak, Lino Ostolazak, Manuel Aldazek, Estanislao Etxabek, Andres Balentziagak eta Fenando Truebak sinatu zuten.

Honek kuriositatea piztu digu.... Aitzuri pilotalekua eraikitzen hasi zirenean egin ote zen lehen harriaren zeremonia? Eta horrela bada, zer ote da bertan gorde zena?

Oihana Artetxe

*Irudia: Zumaiako Fototeka, Zuloaga eta Ortega y Gasset pilotan jokatzen






Balsa dantzatzeagatik zigortuak

2016-08-18
Categorías: Archivos, Zumaia,

Dantza beti egon da festari lotuta. Euskal Dantzen kasuan, baita ekitaldi ofizialei lotuta ere. Besteak beste, dantzak harremanak sortu eta estutzeko balio duela esan daiteke. Festa eta parranda giroan, ligatzeko aitzakia ederra ere izan ohi da.

Euskal Herrian euskal dantzak dira dantza tradizionalak. Garai batean dantza horiek ziren jaietan eta ekitaldi ofizialetan dantzatzen ziren doinu bakarrak. Ez zen besterik ezagutzen. Gaur egun, ordea, dantza horiek folklorearen parte bezala ikusten ditu jende gehienak; euskal kulturaren parte bai, baina egungo festa giroan protagonismoa galdu dutela eta gero eta urrunago sentitzen direla esan daiteke.

1891-1894 bitarteko Zumaiako udal akta liburuetan, plazako dantzaldietara doinu eta dantza berriak gehitzen hasi zirenean sortutako egoeraren berri ematen duten dokumentuak aurki ditzakegu. 1891. urtean jadanik, Zumaiako plazan egiten zen dantzaldian ez ziren euskal dantzak bakarrik dantzatzen. Atzerritik iritsitako doinuek tarteka protagonismoa hartzen zutela dirudi. Besteak beste, zumaiarrak, bals doinuak dantzatzen hasi ziren.

Aldaketak, ordea, beti izaten dira eztabaidagai; batzuentzat onargarriak eta beste batzuentzat onargaitzak. Antza denez, Zumaiako alkatetzari ez zitzaizkion onargarriak iruditu dantza berri hauek eta 1891ko abuztuaren 13an bando bat kaleratu zuen “prohibiendo el vals y otros bailes que no sean peculiaren y propios del pais, en las plazas y sitios públicos de este término municipal”. Orduan Tiburcio Beobide zen Zumaiako alkate; bera izan zen dantzaldietan atzerriko doinuak debekatzeko neurriaren sustatzaile nagusia. Dantza horiek Zumaiako izaerarekin ez zetozela bat eta ez zeudela herriko ohiturei egokituak argudiatu zuten.

Neurri berria betetzen ez bazen, debekatutako doinuak dantzatzen zituztenak isun batekin zigortuko zituztela erabaki zen. Horrela gertatu zitzaion herriko gazte talde bati, 1892ko urtarrilaren 6an herriko plazan bals doinuak dantzatzeagatik bakoitzari 5 pezetako isuna jarri zietenean. Isuna jaso zutenen artean Pedro Linazisoro zegoen. Honek, egoera berriarekin eta jarritako zigorrarekin ados ez zegoenez, Gobernadore Zibilaren aurrean errekurtsoa jartzea erabaki zuen.

Garai hartan Patricio Aguirre de Tejadak zuen kargu hori eta, antza denez, Zumaiako alkatetza ez zegoen honen sintonia politiko berean. Udalbatzarrak 1892ko maiatzean jaso zuen Gobernadore Zibilaren erantzuna,  Pedro Linazisorori arrazoia emanez. Honen iritziz, Udalak ez zuen dantzen inguruko araudia egiteko eskumenik.  Norbanakoaren askatasunaren kontrako neurri gisa ikusi zuen Gobernadore Zibilak, eta bere ikuspuntutik balsa zilegizko dantza zintzoa zela azaldu. Beraz, Zumaiako alkatetzak hartutako neurria legez kanpokoa izan zela adierazi eta ezarritako zigorra eta araua atzera botatzeko agindua eman zuen. Udalak Gobernadore Zibilaren eskaera onartu eta bete zuen, baina kontua ez zen hemen bukatu...

Hilabete gutxi batzuk besterik ez ziren igaro Udalbatzarrean Herriko Plazan dantzatzen ziren doinuen inguruko gaia berriro jorratu zenean. Abuztuaren 1ean Beobide Alkateak berriro jarri zuen gaia mahai gainean, oraingoan, dantza berri hauek moralitatearen eta ohitura onen lotsagarri eta iraingarri zirela argudiatuz. Hau horrela, Udalak bando berri bat kaleratzea onartu zuen, herriko plazan eta leku publikoetan emakume eta gizonezkoen artean helduta dantzatzea debekatuz, eta arau berriari muzin eginez gero isunak jarriko zirela adieraziz. Oraingo honetan, udal araudiak Diputazioaren babesa jaso zuen.

Arauak arau eta debekuak debeku, Zumaiako plazan balsa dantzatzen jarraitu zen. Horren adierazle da 1893an neska talde batek jaso zuen isuna. Horien artean Remigia Olaizola zegoen. Honek, Pedro Linazisorok egin zuen bezala, Gobernadore Zibilaren aurrean errekurtsoa jarri zuen. Oraingoan ordea, Gobernadorea Udalaren alde jarri eta errekurtsoa atzera bota zuen. Dirudienez, balsa dantzatzearen kontuak kutsu politikoa zuen atzean... Aurreko urtean ez bezela, Zumaiako Alkatetza Aguirre de Tejada Gobernadore Zibilaren  politikara gerturatua zen eta sintonia onean zeuden.

Zumaiarrek ez zuten amore eman eta balsa dantzatzen jarraitzeaz gain, beren kexak ministeriora bideratu zituzten. Dantzen inguruko desadostasunak 1894ko otsaila arte iraun zuten. Urte horietan gainera, herriko gaia zena Probintzian ere eztabaidagai bihurtu zen. Garaiko prentsan izan zuen oihartzunari erreparatuz, gipuzkoarren artean zalaparta handia sortu zuen gai bat izan zela dirudi. Horren adibide dira urte horietako prentsan, gai honen inguruan, behin baino gehiagotan azaltzen diren idatzi eta iritziak.

Azkenean, ministroak debekuaren kontra egin zuen eta Zumaian balsa dantzatzea legezkoa bihurtu zen.

Oihana Artetxe

*Irudia: Thomas Wilson dantza maisuaren eskuliburuko irudia