Eu Es

En fin... ba bai!

Blog
Zumaia

Zementu naturalaren ekoizpenari buruzko aztarnen bila

2017-10-13
Categorías: Archivos, Zumaia,

Zementugintzak garrantzia handia izan zuen Zumaiako industrializazioan. Ekoizpen honek eman zion hasiera hain juxtu herriko industrializazio prozesuari XIX. mendearen erdialdera, eta Urola Beheko zementu fabrikek hartu zuten garrantziari esker, Zumaiako portua “Interés General de Segundo Orden” izendatua izan zen 1883an. Zementu naturalak Zumaian izan zuen indarraz jakitun, artxiboan honen inguruko datuak topatu nahian ibili gara.

Esan beharra dago ez dugula batere erraza izan, baina honek ez gaitu ezustean harrapatu. Ekoizpen bati buruzko informazioa lortzeko lehen iturriak interesatzen zaigun produktua ekoizten zuten enpresak izaten dira. Gauza jakina da, ordea, enpresen artxiboak pribatuak direla eta hauek ez direla informazioa publikoki partekatzearen oso aldekoak, ezta enpresak ateak itxi eta desagertzen denean ere. Hala ere, enpresako informazioa interesgarri gertatu daitekeenaz jabetzen direnak eta enpresako agiri funtsa udal artxiboei eskaini izan diotenak ere badira, Gipuzkoan hauek salbuespen gutxi batzuk izan arren.

Zumaiako kasuan, tamalez, udal artxiboan oso dokumentu gutxi topatu ditugu herriko zementu naturalaren ekoizpenaren berri eskaintzen dutenak. Aurkitu ditugun gehienak Gurruchaga, Lopez y Compañía enpresarekin erlazionatuta daude. Hauek “Zumaya” izenez ezaguna zen zementu naturalaren zabalkundearen berri ematen digute. Baita, fabrika horretan lan egiten zuten langileen izenak jaso eta hauen soldaten berri eman ere. Datu hauek, ur frexkagarria izan dira desertuan.

Lehenengo kasuan Gurruchaga, Lopez y Compañíak bere ekoizpena merkaturatzeko pausoak azaleratzen dituzten posta-trukea dugu. Pedro Gurruchaga Uriartek, beste bazkide batzuekin batera, 1893an jarri zuen martxan “La Zumayana” izeneko zementu fabrika. 1903an, Pedro hil ondoren, Gurruchaga, Lopez y Compañía sozietate kolektiboa sortu zuten, bazkide berriak sartuz. Sektoreko enpresen artean gazteena zenez, lehiakide beteranoenei aurre egin behar izan zien. Udaletxean Oviedoko probintziako “Cuerpo Auxiliar Facultativo de Obras Públicas” izenekoak 1905eko uztailaren 21ean igorritako gutun bat aurkitu dugu. Bertan, (..) ha de ser difícil luchar con los fabricantes de esa Sres. Corta y Uriarte, ya acreditados, que desde hace tiempo proveen a contratistas y al comercio de esta región, vendiendo hoy en idénticas condiciones a las que VV. proponen”.

Agian, bertako konpetentzia handiak bultzatuta edo, enpresa honek nazioarterako pausoa ematea erabaki zuen. Horren erakusgarri da Mexikon bere ekoizpena merkaturatzeko ahalegina erakusten duen posta-trukea. Gurruchaga, Lopez y Compañía enpresako arduradunak Mexikoko Felipe Neumman y Cía. enpresarekin jarri ziren harremanetan 1905ean. Mexikoko gobernua zenbait obra egitekoa zen garai hartan eta horretarako zementu naturala behar zuen. Hasiera batean Mexikoko Parlamentua eraikitzeko zen zementu eskaera, baina hau laster handitu zen. Dirudienez lurraldean zenbait azpiegitura hidrauliko egin nahi ziren, tartean Xochimilcokora ura bideratzeko akueduktuak. Hau dela eta, Mexikoko Gobernuak, obra hauentzako beharrezkoak ziren lehen 100.000 zementu natural upelak nori erosiko zizkion erabakitzeko lehiaketa deitu zuen.  Zumaiako enpresak ez zuen Allen enpresa alemaniarraren baldintzak hobetzea lortu, Hamburgotik Veracruzerako fletea merkeago suertatzen zelako. Dirudienez hemen bukatu ziren Mexikorekin negozioak egiteko saiakerak.

Aurkitu dugun beste dokumentu interesgarria “La Zumayana” fabrikako langileen izenak eta postuak islatzen dituzten 1891, 1901, 1903, 1904 eta 1905eko zerrendak dira. Lehen zerrendan, langileak zementu ekoizpenarekin lotutako 5 sailetan banatzen zirela ikusten da: xehetze saila, erretze saila, bapore saila, paketatze saila eta portuko biltegiko arduraduna. Sail hauek gutxitzen edo langileak bateratzen joan ziren urteak pasa ahala. Horrela, 1903ko zerrendan xehetze saila eta erretze saila dira aipatzen diren bakarrak. Langile kopurua ere nabarmen jeitsiko da, ziurrenik prozesuaren atal baten nolabaiteko mekanizioak bultzatuta edo. 1891ean 18 langile zituen fabrikak, 1901ean 14, 1903an 5, 1904ean 7 eta 1905ean 2. Azken urte honetako bi langileek xehetze eta erretze sailean batera lan egiten zuten. Langile guzti hauen artean emakume izen bat topatu dugu 1901eko zerrendan: Clara Olaizola. Honek paketatze sailean egiten zuen lan zakuak sakabanatzen. Azkenik, datu baliagarri bat: 1891ean eta 1901ean langileen soldatak agertzen zaizkigu. Horren arabera, 1891ean 2,5 pezeta inguru kobratzen zituen langile batek “La Zumayana” enpresan eta 1901ean 3,5 pezeta inguru.

“La Zumayana” zementu fabrikak 1907an utzi zion ekoizteari. Hala ere, egun ikusgarri daude ekoizpen multzo honen hondarrak. Hauek gertutik ezagutzeko eta Zumaian zementugintzak izan zuen garrantziaz jabetzeko aukera paregabea duzue urriaren 7an 10:30ean. Izan ere, Gipuzkoako Foru Aldundiak urtero antolatzen dituen Ondarearen Europako Jardunaldien baitan, ZIIZ-Zumaiako Industria-ondarearen Informazio Zentroa taldeko kideek Narrondoko industriagunea ezagutzeko bisita gidatua antolatu dute. Izen emateko 943 86 10 56 telefonora deitu besterik ez dago. Hemendik bertara gerturatzeko gonbitea luzatu nahi dizuegu. Izan ere, zementugintzaren inguruan aritzeko zein ZIIZeko kideak baino hobeto?

Oihana Artetxe

*Argazkia: Gurruchaga, López y Cía. enpresaren dokumentu baten buruko irudia


Jakingo al zenuke 1344ko leku-izenak gaurko Zumaiako mapan kokatzen?

2017-08-11
Categorías: Archivos, Zumaia,

Orain urte batzuk arte, egungo herriak hiri-gutuna lortzearekin batera sortzen zirenaren ustea zegoen. Hiri-gutunarekin hiribildu berri bat sortzen zen, bai. Horrek, ordea, ez du hiribildua sortu aurreko populazio eza adierazten. Bai dokumentazioak, bai arkeologiak, hiribilduak sortu aurreko populazio guneak zeudela erakutsi dute eta hiribilduen sorrera populazio horren nahiaren emaitza direla.

Beharrak edota nahiak bultzatuta, ingurune horietan bizi zirenek gune libre bat behar zutela erabaki zuten; lege, epaile eta arau propioak zituena. Hiribilduak izaki politikoak dira eta hauek ez dira ezerezetik sortzen. Gizakien borondatea dute abiapuntu eta bizimodua hobeto antolatzeko sortzen dira. Hiri-gutunaren aurreko dokumentuek ingurune populatuen berri ematen digute, baita azken urteotako lan arkeologikoek ere. Azken hauek ezinbestekoak gertatzen dira dokumentazio falta nabaria denean.

Zumaiako Udal artxiboan hiri-gutuna lortu aurreko dokumentazioa topatzeko zortea dago. Zumaiari aipamen zuzena egiten dion lehenengo dokumentua 1292koa da. Bertan “monasterio de Sancta María de Çumaya, que es en Guipúzcua” irakur daiteke. Dokumentu honek, ordea, ez du zehaztasun handiagorik ematen. Hori dela eta, oraingoan, artxiboan gordetzen den 1344ko dokumentuari erreparatu diogu. Zumaiak hiri-gutuna lortu baino 3 urte lehenagoko dokumentua da hau.

Tamalez nahiko egoera txarrean dagoen dokumentu honek1, 1344ko Zumaiako biztanle eta populazio guneen berri ematen digu. Zumaiako bizilagun nagusiek, bertako apaiz den Beltran Martinez de Ochangori prokurazio-gutuna ematen diote, Zumaiako Andra Mari monasterioak dituen zenbait lur eta ondasunen lagapenerako enfiteusi-zentsu baten kontratua formaltzeko. Idatzian agertzen diren Zumaiako bizilagun nagusiak Beltran Yuaynes de Dornutegui, Beltran de Arteaga, Iohan Martiniz de Ochango, Martin Lopiz de Liaouiaga eta Pero Yuaynes de Matauca dira.

Hau izango da, Zumaiako bizilagunek hiri-gutuna lortu aurretik, antolakuntza amankomunerako emango duten lehen pausoa. Bertan, Zumaia eta inguruak populatzen zituztenek, Andra Mari monasterioarenak ziren zenbait lurren eta ondasunen gaineko eskubideak lortzen dituzte, urtean, Done Mikel egunean, Orreagako ospitaleari 440 marai ordaintzearen truke. Helburua “que puedan en el dicho logar de Çumaya poblar et ffaçer puebla nueua e hy habitar en tal manera et conditión que ellos et aqueyllos que por todos tiempos serán enpués d’eyllos”. Hau da, dokumentu honek Zumaiako lehen lurralde antolakuntzaren berri ematen digu.

Zumaiako ingurunean bizi zirenek, Zumaia izeneko gunea hiribildu gisa antolatzeko toki aproposa zela pentsatu zuten. Beraz, hiribildu titulua jasotzeko beharrezko lehen pausoa emana zuten. Dokumentu honek komunitate baten nahia adierazten digu. Zumaiaren proiektua inguruko biztanleek bultzatua izan zela argi geratzen da hemen. Baina, zein lur eremu eta zein ondasun bildu zituen Zumaiak?

“Ardança e Yçurun e Narruondo con la meytat de la rrueda de Narruondo e con las pertenencias que sson desde el dicho [logar de Narruondo fasta Çumaya e entre el camino dende es el agoa, et otrossí vna tierra labrada que es clamada] Picote et otrossí Çabaliaga e Sarasgarate et Otabarça et el sel d’Olano en el término de Yçiar [et la presa de Yrure] et Vitarte et Barçusta et Çumayegui con ssu arenal, et Yregui con ssu parte de la rrueda, et Ozpide dos pieças e en Obilos vna pieça, et en Orebia e en la rribera de Atecherbia vna pieça, en Larrançadi vna pieça e delante la iglesia [de Sant Bartolomé de Oiquina vna pieça, et en Urteaga una pieça, et otrossí el logar que sse clama Aguirre con la casa] et con todas ssus pertenençias, et la parte de la rrueda de Yregui”

Datu hauek aurrean izanik, joku bat proposatu nahi dizuegu. Zumaiako 1344ko lurralde antolakuntzaz jabetzeko, Zumaiako mapa toponimikoa hartu eta, bertan, dokumentuan aipatzen diren izenak egungo toponimoekin identifikatzen saiatu. Batzuk identifikatzen errazak dira, besteak zailagoak eta beste batzuk galdu direla konturatuko zarete. Ariketa honekin, ordea, 1344ko biztanleek lortu zuten lur eremu eta ondasunen zabaleraz jabetuko zarete eta Zumaiako toponimo zaharrenak ezagutuko dituzue. Honek, gainera, gune horien antzinatasunaz ohartaraziko zaituzte. 1344ko lurralde antolakuntzak, hein batean, egungo mapa toponimikoan fosilizatuta jarraitzen duela ikusiko duzue.

Oihana Artetxe

Istiluak Zumaiako nasen inguruan

2017-08-01
Categorías: Archivos, Zumaia,

Apirileko idatzian arrantzarako nasak ekarri genituen txoko honetara. Nasa horiek zer eta nolakoak ziren ikusi genuen, baita hiribilduen ekonomian izan zuten garrantzia azaleratu ere. Arrantzarako egitura horien kokapenak, ordea, istilu eta auzi ugari sortu zituzten ibaien erabileraren inguruan. Gaiari jarraipen txiki bat egin nahirik, nasa hauekin Zumaian egon ziren zenbait istilu jorratuko ditugu artikulu honetan.

Nasetako arrantza jarduera handikoa izaten zen, baina gehienbat abendutik apirila bitarteko hilabeteetan. XV. eta XVI. mendeetan ohikoa zen leinu handien, eliz erakundeen eta kontzeju eta hiribilduen ondasunen artean arrantzarako horrelako azpiegiturak topatzea. Aurreko idatzian aipatu genuen bezala, nasa baten lehen datuak 1416koak dira Zumaian. Azpiegitura horien hedapenak, ordea, ibaien nabigazioan arazo handiak sortzen zituen. Alde batetik, ibaian gora kokatzen ziren hiribilduak kexu agertzen ziren, beren ekonomiarako ezinbestekoa zen burdinolen jarduera kaltetzen zuelako. Bestalde, ibaien ibilgua ixten zuten egitura horien erruz, hondoratze eta heriotza asko izan ziren. Hain handia izanik arazoa, 1484rako Ordiziako Batzar Nagusietan horien egitura, kokagunea eta forma arautzeko xedapenak zehaztu zituzten. Ibaietako nabigazioan sortzen zituzten arazoak eta ibaien itxiera osoa saihesteari begira, nasa guztiek ibaiaren ibilguaren heren bat libre utzi behar zuten. Arau horri esker, burdinolen industriarako beharrezkoa zen ibai nabigazioa bermatzen zen, eta arrainek (bereziki izokinek) ibaian gora egin ahal izatea ahalbidetzen zuen.

Bestalde, ibaian egiten ziren jarduera anitzak kontuan izanik, ez zen harritzekoa egurrezko egitura horiek gehienez urtebete irautea. Horregatik, beharrezkoa zen etengabe ikuskatzea eta behar zenean konpontzea. Ikuskatze horietako batean aurkitu dugu Zumaiako nasen inguruko lehen arazoa. 1610. urtean Dornutegiko nasa behar bezala zaindu gabe zegoela erreparatu zuen kontzejuak. Dirudienez, Dornutegiko errotaren errentatzaile zen Domingo Arbeztainek nasa kaltetu zuen errotaren onurarako. Hori zela eta, Domingori nasa konpontzeko gastuak bere gain hartzea agindu zitzaion eta errotaren jabeari isuna jarri.

Bigarren istilua 1680an dugu. Kasu horretan Zumaiako kontzejua eta Oikiako bikarioa topatu ditugu aurrez aurre. Oikiako bikarioak, beste hiribildu batzuetan eliz erakunde eta jauntxoek egiten zuten moduan, Urola ibaian nasa propioa eraiki zuen. Gogoratu behar dugu, ordea, Zumaiako 1584ko udal ordenantzetako 59. puntuak aditzera ematen duen bezala, ibaietako arrantzaren monopolioa kontzejuak zuela. Beraz, beste hiribilduetan ez bezala, Zumaian legez kanpokoa zen norbanako batek arrantzarako egiturak ibaian eraikitzea. Oikiako bikarioak, ordea, udal legeari muzin egin eta Eskazabal baina gorago nasa bat eraiki zuen. Horren aurrean, kontzejuak Miguel Elkano, Erramus Arrona eta Martin Beruin bidali zituen nasa hori ibaitik kentzera. Martxoaren 24ko udal agindu horretan nasa kentzeko gastuak hiribilduak bere gain hartu behar izan zituela agertzen da, Oikiako bikarioari nasa eraikitzeko baimena errejidoreak berak eman ziola eta. Baina kontua ez zen hor bukatu. Oikiako bikarioak kontzejua probintziako korrejimendura eraman zuen auzitara, berak errejidorearen baimenarekin eraikitako nasa kendu izanagatik. Gainera, hiribilduaren esanak bete zituzten Miguel, Erramus eta Martin atxilotzeko agindua ere jaso zuen aguazil nagusiak. Auziak aurrera jarraitu zuela dirudi, baina Zumaiako artxiboan ez dugu horren inguruko datu gehiago aurkitu.

Zumaian nasekin gertatutako arazo eta istilu horiek probintzia osoan gertatutakoaren isla xumea dira. Nasen jabeen eta ibaian gorako hiribilduen arteko liskarrak ohikoak izaten ziren. Baita hiribilduen eta eliz erakunde edo jauntxoen artekoak ere. Hala ere, Ordiziako Batzar Nagusietako arauditik ia bi mende pasa ziren Probintziak arrantza eta nasen inguruko araudi berri bat eman arte. Badirudi arrantza jarduerak bigarren plano batean egon zirela garai hartako oligarkia ekonomikoarentzat. Izan ere, itsas inbertitzaile handiak ez zuten arrantzaren inguruan interesik izan ontzigintza eta itsas merkataritzaren beherakada gertatu zen arte. 1696ko Tolosako Batzar Nagusietan udalbatza bakoitzak ibaiko arrantzaren inguruko araudia jorratzeko agindua eman zen, baina udalbatzek muzin egin zioten. Hori ikusirik, 1709ko Azkoitiko Batzar Nagusian bertako ibai arrantzarako udal araudia probintziako araudi bihurtzea erabaki zen. Araudi horrek kainaberarekin eta nasekin egindako arrantza baimentzen jarraitu zuen, egitura horien errentagarritasuna agerian utziz. Zumaiako artxiboan topatu dugun aipamen baten arabera, Gipuzkoako Foru Aldundiak nasen erabilera 1876ko abuztuan debekatu zuela dirudi.

Oihana Artetxe 

Irudia: Desagertutako Eskazabal baserria. Argazkia: German Azumendi ; Iturria: Javier Carballo

1957ko San Pedrotako egitaraua: jai egitarau bat baino gehiago

2017-08-01
Categorías: Archivos, Zumaia,

San Pedrotan murgilduta dago Zumaia egunotan. Herriko zaindariari eskainitako jai hauek aspaldidanik ospatzen dira. Gaur egun San Telmoak nagusitasuna kendu dieten arren, gustora murgiltzen dira zumaiarrak festagiro epeleko jai udatiar hauetan.

San Pedro jaien inguruan gehiago jakin nahian gerturatu gara oraingoan udal artxibora. Jaietako programak miatzea izan da gure lehen asmoa, baina 1957ko egitarauak bereganatu du gure arreta. Orain 60 urte ospatutako San Pedro jaietako egitarauak bertan burututako ekintzen berri ematen du, ezin bestela izan. Urte horretan San Pedroak ekainaren 28tik uztailaren 7ra bitartean ospatu ziren, jai egunak ekainaren 28, 29, 30 eta uztailaren 1 eta 7 izanik. Azken egun honek "errepikapen igande" izendapena jasotzen zuela ikusi dugu.

Egitarau honetan jaiei hasiera ematen dien ohiko txupinazoa ez aurkitzeak harritu gaitu. Pentsatu baino ohitura berriagoa dela dirudi. Izan ere, urte horretan, Lizarrako dultzaineroek lagunduriko buruhandi eta erraldoien kalejirak eman zion hasiera jaiei. Ekintza desberdinez beteriko jai egunak etorri ziren jarraian. San pedroetan ohikoak diren elizkizun, pilota partidu, diana, dantzaldi eta su artifizialez gain, argazki eta Langile Eskolako ikasleen lanen erakusketak, San Pedro egunari ongi etorria emateko danborrada nagusia,  txirrindulari lasterketa, plater-tiroketa lehiaketa, batel estropada, sokamuturra, jokoak eta ahate eta antzara lasterketa besteak beste.

1957ko San Pedro jaietako egitarauaren orriek, ordea, beste zenbait informazio ere eskaintzen dituzte. Hala nola, garai hartan Zumaian zeuden enpresa, jatetxe, kafetegi eta saltokien ispilu bezala agertzen da. Izan ere, jaietako programaren orriak iragarkiak txertatzeko leku ezin hobeak ziren. Herriko etxe guztietara iristen den zerbait izanik, norberaren negozioaren promozioa egiteko aukera paregabea dira. Kasu honetan, denbora gutxian, kontuan izan 60 urte besterik ez direla pasa, Zumaia zenbat aldatu den konturatzeko balio izan digu. Batzuk oraindik gogoratuko dira egitarauan iragartzen diren zenbait enpresa eta zerbitzuetaz. Gaztetxoenak, ordea, Zumaia ezezagun bat topatuko dute egitarau honen orrietan. Izan ere, agertzen diren saltoki eta enpresa bat edo beste oraindik edo orain gutxi arte martxan egon den arren, gehienak desagertu dira.

Alde batetik Zumaiako industri iragana gogora ekartzen duten enpresen iragarkiak ditugu: Carmelo Unanue S.A., Julian Eguiguren, Cementos de Zumaya S.A., Talleres Mecanicos Beal, Autornifer S.A., Carmelo Echave, Otto Holke, Simon Olaizola, Balenciaga S.A., Francisco Aizpurua, Mendiaraiz, Yeregui Hermanos S.A., Conservas Ortiz, S.A., Artaza y Compañía, eta abar.

Bestalde, Zumaian zeuden zerbitzuei buruzko iragarkiak: Juan Cearreta alokatzeko bizikletak eta mota guztietako konponketak, Viuda de Aguinagalde jatetxea, Juan Goicoechea eta Fermin Lopez Sarasa ardo salmentak, Venancio Múgica eta Juan Olaizola ileapaindegiak, Hotel Zumaya, Foto Gar, Juan Solano Uriarte dentista, Jose I. Otaño Farmazia eta laborategia, Otaño drogeria eta opari denda, Gau-Chori Sagardotegia, Artadiko Chiquito taberna jatetxea, Gran Hotel y Cine Amaya, Valentin Manterola elektrikaria, Francisco Berasategui denetariko denda, Jose Corta okindegia, Lopez Txurro eta izozki egilea, Alberdi gozotegi eta denda, Sarra taberna, Leoncio Mugica burdindegi eta alokairuzko kotxe zerbitzua, La Zumayana txurro-denda, Uranga Hotela, Martiarena inprimategia eta abar luze bat.

Baina iraganeko Zumaia ezagutarazteko elementu bat izateaz gain, 1957ko San Pedrotako egitarau honek azken ezusteko bat gordetzen du orrien artean. Jaietako egitaraua agertzen den orriekin txertatuta, garai hartan udalak gauzatu nahi zituen hiru egitasmoen ilustrazioak topa ditzakegu. Lehenengoa egin zaigu bitxiena eta uda garairako egokiena: paolazpian itsasoko urez beteriko igerileku naturala. Ideia hau behin baino gehiagotan entzun izan da Zumaian, baina honen inguruko ilustrazio bat ikusten dugun lehen aldia da. Ziur irakurleari ere bitxi zein eder suertatuko zaiola. Bigarren ilustrazioa egungo Amaiako Plazarekin bat etorri daitekeela dirudi. Bertan “Plaza de Galvez Cañedo, calle de enlace a la carretera de Izurun” irakurri daiteke. Hirugarren ilustrazioak, hobeto esanda hirugarren elementuari dagozkion hiru ilustrazioak, eraikin erlijioso bat erakusten dute. Bertan ez da inolako aipamen argigarririk ageri eta ezin izan dugu elementua guztiz identifikatu. Arritokieta baseliza izan daitekela pentsatu dugu, baina ezin 100% ziurtatu. Ea ilustrazioak ikustean zuek identifikatzeko gai zareten!


Oihana Artetxe









Zumaiako arrantzarako nasak

2017-05-04
Categorías: Archivos, Zumaia,

San Telmo jaiak direla eta, apirileko artxiboari buruzko idatzia itsasoarekin edo arrantzarekin lotutako gai baten ingurukoa egiten saiatzen gara. Oraingo honetan ibai eta itsasadarretan burutu ohi zen arrantza mota bati buruz idaztea erabaki dugu, nasen inguruan hain zuzen. Zenbaitentzat agian ezezaguna izango da arrantza mota hau, baina kostako eta ibai inguruetako hiribilduentzat benetan garrantzitsua izan zen. Baina zer dira nasak?

Nasa hitza aipatzen dugunean egungo otar-arrantza etortzen zaigu burura, abakandoak eta otarrainak harrapatzeko erabiltzen den metodoa. Gaur jorratuko ditugun nasak, ordea, bestelakoak dira. Ibaietan eta itsasadarretan egur txikiz, zutabez edo hesolez eta sarez osatutako egitura finkoak izaten ziren hauek. Hondoan tinkatutako egurrezko hesolak ziren egitura honen hezurdura. Hesolen arteko tartea egur txikiekin egindako sare-hesi moduko batekin ixten zen, inbutu formako eremu itxi bat osatuz. Inbutu honen lepoan arrainak harrapatzeko poltsa formako sare bat zabaltzen zen. Gehien bat izokiak harrapatzeko erabiltzen ziren, baina baita beste arrain mota asko ere. Ibai eta itsasadarretan eraikitzen ziren egurrezko egitura hauek diru-sarrera garrantzitsuak eskaini zituzten.

Nasa baten inguruko lehen datuak 1416an aurkitu ditugu Zumaian, hiribilduaren eta Getariaren artean Urolako kanalaren erabileraren inguruan adosten den hitzarmenean hain zuzen. Dokumentu honetan, Urolako kanalean partikularren batek “cierta naza esttacada” eraiki zuela aipatzen da. Hau dela eta, Getaria eta Zumaiak “ttrattaron e firmaron que estta la dicha esttacada e naza faga derrivar el dicho concejo de Zumaia a su propia costa e manera que la ottra esttacada no pueda para perjuicio al uso de navegar”. Hitzarmen honetan gainera, ibaian aurrerantzean nasak eraikitzea galarazi zen.

Ibai eta itsasadarraren eta bertako baliabideen zaintza eta kontrol honek, Zumaiako kontzejuari bertako ustiapena monopolizatzeko aukera zabaldu zion. 1584an idatzitako udal-ordenantzetako 59. puntuak horrela dio: “Que ningún vecino ni estraño, sea osado de hechar treinas, ni red barredera, ni hacer cerradas en los ríos, ni costa de esta villa, sin licencia del Alcalde y Regidor de ella”. Aipatutako monopolio honen adibide, 1584rako hiribilduaren ondasunen artean nasak topatu ditugu. Urte horretan, Zumaiak zituen ondasunak ikuskatu zituztenean, Dornutegiko eta Mantzisidorko nasak aipatzen dira, biak Oikia inguruan.

Nasen ustiapena errentan ematen zen enkante publiko bidez eta, askotan, diru-sarrera nabarmena izaten zen. Hori zen, adibidez, Orio eta Usurbilgo hiribilduen kasua XV. mendetik gutxienez. Arrantza mota honen garrantziaren adibide garbia, XVI. mendeko lehen hamarkadetan, nasetan burutzen zen arrantza Orioko kontzejuaren diru sarrera nagusia izan zela dugu. Hau kontutan izanda eta Zumaiarentzat onuragarria izan zitekeela jakinda, 1585ean Alkateak hiribilduko kanalean nasa berri bat eraikitzeko proposamena luzatu zuen udalbatzarrean. Gainera, Zumaiak zituen herriko mendietan bazen nasa berria eraikitzeko beharrezko hesolak lortzeko nahikoa egur. Udalbatza alkatearekin bat etorri zen eta Zumaiako nasa berria non eraiki erabakitzeko Orioko edo Usurbilgo maisu nasagile baten laguntza bilatzea adostu zen.

Ia hilabete beranduago, Mari Joan Arriola Orioko maisu nasagilearen laguntzaz, nasa berria eraikitzeko gunerik egokiena Olazabal etxea baino goragoko ingurua zela zehaztu zen. Momentuz ezin izan dugu ingurune hori identifikatu, eta kontuan izan behar dugu ez dela XVII. mendekoa den Olazabal idazkariaren jauregiarekin nahastu behar, baina ziurrenik herri gunetik gertu egongo zen. Arriolak nasa uda baino lehen eraikitzeko gomendioa luzatu zion udalbatzari eta hala erabaki zuten. Nasaren eraikitzearen ikuskaritza Orioko maisu nasagileari eman zitzaion eta beharrezko egurra herriaren ondasun zen artaditik ateratzeko baimena, ahalik eta kalte gutxien egin zezan zehaztuz. Nasa berri honekin Zumaiak beste nasa bat gehitu zuen bere ondasunetara.

Oihana Artetxe

*Irudia: "Ibai eta itsasadarretako arrantzarako nasa". Iturria: Dideroten Entziklopedia (http://encyclopédie.eu/).

Herriko erlojuaren esferarekin gorabeherak

2017-04-21
Categorías: Archivos, Zumaia,

Egin ditugun azken bi idatziak herriko erlojuaren ingurukoak izan dira. Bi kasuetan erlojuaren makineriarekin lotura izan dute. Herriko erlojuaren inguruko trilogia osatuko duen idatzia izango da hau, baina oraingoan, erlojuaren esferarekin izandako gorabeheren berri eman nahi dizuegu.

Zumaiako herri erlojuari buruzko lehen aipamenak XVI. mendekoak direla erakutsi genuen trilogiako lehen artikuluan. Erlojuaren esferari buruzko lehen aipamenak berriz, 1903ko irailaren 10ekoak dira. Kontuan izan behar dugu, erlojuak berak esfera txiki bat eramaten zuela makineriarekin batera, baina oraingo honetan, kanpandorreko esfera handiari buruz ari gara. Egun horretan erlojuari kristalezko esfera bat jartzeko erabakia hartzen da, gauez ere zer ordu den ikusi ahal izateko. Garai horretan, Udalak Benito Yeregui erlojugilearekin zuen erlojuaren mantenimendurako eta konponketarako hitzarmena. Hau horrela, Benitori eskatu zitzaion erlojuaren esfera berria eta hura non jarri erabakitzeko ikuskatze lana.

Ikuskatze lanak 1903ko azaroan egin ziren eta erlojuaren kristalezko esfera 1904ko apirila bitartean jarri zen. Baina kanpandorreko erlojuaren esfera honek ez zuen denbora gehiegirik iraun jarritako tokian. 1907ko otsailaren 14an ospatutako udalbatzarrean, bi egun lehenago eta inolako zergati garbirik gabe, erlojuaren esfera txiki-txiki egin zela jakinarazten da. Gertaera honen aurrean, udalbatzak Benito Yereguiri hots egin zion esfera berri bat eskatuz. Honek, apurtutako esferaren berdina jartzeak, 325 pezeta kostatuko lukeela jakinarazi zuen. Benitok momentua aprobetxatu zuen kostuaren igoera txiki batekin erlojuaren konponketa orokorra egiteko proposamena luzatzeko eta konponketa honen ondorioz erlojuak 5 urteko bermea izango zuela jakinarazteko. Oraingoan, Udalak esfera berria eta erlojuaren konponketa egiteak kostatuko lukeenaren aurrekontua eskatu zion Benitori. 1907ko martxoan jarri zitzaion esfera berri hori herriko erlojuari.

Badirudi, Benito Yereguik kanpandorrean jarritako bigarren esfera honek 1923 arte iraun zuela. Urte horretan esfera egiteko eskaera Gasteizko Viuda de Murua etxeari egin zitzaion. Nazioartean ezagun bihurtu zen urtzaile eta erlojugile etxea zen hau. 1925-1956 bitartean 147 kanpai egin zituen, baina erlojuak eta esferak ere lantzen zituen. Etxe horrek egindako esfera Jose Manuel Balenciaga y Compañía enpresak jarri zuen kanpandorrean. 1949an berriro beste esfera berri baten beharra islatzen da udal-aktetan, badirudi 1923an jarritako esfera ere apurtu zela. Aurrekoan bezala, oraingoan ere Gasteizko Viuda de Murua etxeari eskatu zitzaion esfera berria egiteko aurrekontua.

Ikusi dugun bezala, esferak maiztasun handiz eman zizkion buruhausteak Zumaiako herriari. Hau horrela, Viuda de Murua etxeak bi aukera aurkeztu zizkion oraingoan Udalari. Lehenengoa, aurrekoetan bezala, erlojuaren esfera zati bakar batean egitea. Bigarrengoa, -eta hauxe gomendatzen zuen etxeak-, esfera berriro apurtu ez zedin, pieza bakarrean egin beharrean hamahiru zatitan egitea. Horrek, esferaren garraioa eta kokapen lanak ere erraztuko zituen. Hamahiru zatitan egindako esferak 3600 pezetako kostua zuen, Gasteizetik Zumaiako tren geltokira garraiatzea eta kanpandorrean jartzea barne; gauza bera baina pieza bakar batean egiteak, 4100 pezetakoa. Udalak, adituen gomendioei jarraiki, hamahiru zatitan egindako esferaren eskaera egin zuen. Bazirudien hau izango zela esferaren buruhausteekin bukatuko zuen erabakia, baina Zumaiako Udalak azken ezusteko bat izan zuen. 1951ko abuztuan Viuda de Murua etxeak bidalitako eskutitz bat jaso zuen, eskaeran gaizkiulertu bat egon zela adieraziz eta esfera hamahiru zatitan egin ordez zati bakarrean egin zutela jakinaraziz. Udalari, pieza bakarrean egina zuten esfera onartzeko eskaera egiten zion Gasteizeko etxeak. Udalak, ordea, herriko erlojuaren esferak ematen zituen arazoak albo batera uzteko gogo bizia zuen eta horretarako hamahiru zatitan egindako esfera nahi zuela aldarrikatu zuen. Ez zuen ba Viuda de Murua etxeak berak gomendio hori egin! Azkenean, itxuraz, eskatutako esfera berria 1951ko abendua eta 1952ko urtarrila artean kokatu zen.

Oihana Artetxe

Irudia: Zumaiako esfera eta erlojua izan zitekeenaren antzerakoa http://felix.ares.fm/?cat=499

Plater konbinatuaren aurrekaria

2017-04-21
Categorías: Archivos, Zumaia,

Gaur egun normaltzat hartzen dugu taberna batera joan eta bertan plater konbinatuaren eskaintza topatzea. Behin baino gehiagotan menu oso bat jateko gogo edo beharrik ez eta plater konbinatua hautatzen dugu. Otordu oparo eta ogitartekoaren arteko aukera orekatuena izaten da. Aukera hau, ordea, nahiko berria da gure artean eta, ziurrenik, bat baino gehiago harrituta geratuko da eskaintza honen sorrera ezagutzean.

1936ko urriaren 30ean “Plater bakarraren eguna” izeneko neurria ezarri zen Espainian dekretuz. Erabakia Gobernadore Zibilek jakinarazi zieten lurraldeko Udalei eta azaroaren 15ean jarri zen martxan. Zumaian azaroaren 7ko udalbatzarrean jakinarazi eta onartu zen, maitasunez beteko zuten neurria zela adieraziz. Izan ere, egun hau ospatzeari muzin eginez gero Mugimenduaren kontrakotzat hartu eta zerrenda beltzetan sartzeko edo isuna jasotzeko arriskua zegoen. Baina, zer zen “Plater bakarraren eguna”?

Gerra Zibilean altxamendua burutu zuen bandoak ezarri zuen neurria izan  zen. “Plater bakarraren eguna” delakoa hilabeteko lehenengo eta hamabosgarren egunean ospatzen zen.  Egun horietan taberna, jatetxe, ostatu eta hoteletan plater bakarra jateko eskaintza egiten zen menu oso baten kostuan. Hau da, bezeroek lehenengo eta bigarren platera eta postrea jango balute bezala ordaintzen zuten, baina praktikan plater bakarra jaten zuten. Eskaintzen zen platera zopa, haragia, arraina edo edozein eltzekari izan zitekeen eta postrearekin laguntzen zen. Apurka, plater bakar hori egungo plater konbinatuaren antzerako zerbait bihurtzen joan zen. Menu baten lehen eta bigarren platera izan zitezkeen jakiak plater bakar batean eskaintzen hasi ziren.

Zumaiako lehen “Plater bakarraren eguneko” diru-bilketa 1936ko azaroaren 16ean egin zen eta 547,85 pezetakoa izan zen. Zerrendan ikusten denez, diru-bilketa kalez kale antolatzen zen. Kale bakoitzeko taberna, jatetxe, ostatu, hotel eta bizilagunek emandako dirua agertzen da bertan zehaztuta.

Denborarekin, “Plater bakarraren eguna” delakoari “Postrerik gabeko eguna” gehitu zitzaion. 1937ko uztailaren 30eko Gipuzkoako Aldizkari Ofizialean jakinarazten denez, bi egun horiek astero bete behar ziren. Hortik aurrera, lehena ostiraletan ospatuko zen eta bigarrena astelehenetan. Egun horiei zegokien diru bilketa, berriz, berdin egiten jarraitu zuten, hilabete bakoitzeko 2. eta 16. egunean. Dirua Espainiako Bankuan sartu behar izaten zen hilabete bakoitzeko 25. egunean. Gainera, otorduak ematen zituztenek, egun bakoitzeko bezeroen zerrenda osatzeko agindua zuten, inolako iruzurrik egon ez zedin.

Hasiera batean, diru-bilketa egiteko ardura herriko Sección Femenina delakoak zuen. Horren adibide dugu artxiboan topatutako 1939ko urtarrilaren 16ko agiri bat. Bertan, bi egun hauetako diru-bilketa egiteaz arduratzen ziren andereñoen izenak agertzen dira, zerbitzu horregatik domina eman zitzaiela zehaztuz. Egun horietan lortzen zen etekina ongintzara bideratzen zen. Herri bakoitzean “Plater bakarreko egunarekin” bildutakoaren erdia Fondo de Protección Benéfico Social delakora joaten zen eta beste erdia, “Postrerik gabeko eguneko” bilketarekin batera, Subsidio pro-combatientes delakoaren alde.

1940an “Plater bakarraren egunaren” zerbitzua jatetxe eta hoteletara mugatu zen. 1941eko otsailetik aurrera berriz, diru-bilketaren kontabilitatea kontu-liburu zehatz batean eramateko agindua eman zen. Zumaian, kontu-liburu horren ardura bertako sorospen batzordeko lehendakariak izan zuen. Zumaiako artxiboan 1936-1941 urte bitarteko “Plater bakarraren eguneko” eta “Postre gabeko eguneko” zerrenda guztiak daude gordeta.

Oihana Artetxe

Irudia: "Plater bakarraren eguneko" ordainagiri bat da.

Herriko erlojua eta Yereguitarrak

2017-03-23
Categorías: Archivos, Zumaia,

2016. urtea bukatzeko herriko erlojuaren lehen datuei buruzko idatzia osatu genuen. Urte berria hasi dugun honetan, erloju horren historiarekin jarraitzea erabaki dugu. Izan ere, Zumaiak erlojuaren tiki-taka soinuaren altzoan jarraitu zuen.

XIX-XX mendeetan ugaritu egiten da erlojuari buruzko informazioa. Jakin badakigu 1845ean Juan Manuel Zugastik kanpandorrerako erloju berria egin zuela, ondoren hau konponduko zuen Benito Yereguik erlojuak zeraman xaflan jaso zuelako. Bestalde, 1869an adibidez, Udaletxeak erlojua margotu eta elizaren barruan erlojuarekin batera joko zuen kanpai txiki bat jartzeko erabakia hartu zuen. Horretarako, ordea, erlojuak nahikoa indar behar zuela baieztatzea beharrezkoa zen eta, XVIII. mendean egin zuten bezala, oraingoan ere Azpeitira joan ziren erlojugile aditu bila. Erabaki honen inguruko berriak hemen bukatzen dira baina.

XIX. mendearen bukaeran aldaketa nabarmen bat gertatzen da. Ordura arte, Zumaiako Udalak, Azpeitira jo izan zuen maisu erlojugile bila.  1895ean, ordea, Benito Yeregui Usurbilgo maisu erlojugilearengana jotzea erabakitzen du. Honako hau Udalaren eta Yereguitar erlojugile familiaren arteko harreman luzearen lehen kontaktua izango da.

Urte horretan, tartean-tartean ohikoa zen bezala, herriko erlojua matxuratuta zegoen eta Udalak Benito Yereguirengana jo zuen erlojuaren ikuskatzea egiteko eskatuz. Ordurako, maisu erlojugile honek Zestoan bi erloju eginak zituen. 1879an gaur egun martxan jarraitzen duen herriko erlojua eta 1883an geldirik dagoen Aizarnakoa hain zuzen. Ez dakigu zerk bultzatu zuen Zumaiako Udala Benitorekin kontaktuan jartzera, agian Zestoako erlojuei buruzko berriek edo gertuko Udal horretako gomendioek. Kontua da Benitok aztertu zuela kanpandorreko erlojua.

Benito Yereguik ikuskatutako erlojua 1845ean Juan Manuel Zugastik eginikoa izan zen, idatzi hau laguntzen duten bi argazkiek (Yeregui Elkarteak utzitakoak) erakusten duten bezela. Garbiketa sakon batekin eta minutu-orratza konponduta denboraldi baterako nahiko txukun geratuko zela jakinarazi zuen. Bere gomendioa ordea, zenbait pieza konpondu eta kojinete berriak jartzearena izan zen, horrela erloju berri baten antzera geratuko zela ziurtatuz. Azken aukera honek lehen aukerak baino 50 pezeta gehiago kostatu arren egokiena zela iritzi zuen Udalak. Izan ere, prezioaren barruan erlojua desmuntatzea, Yereguik Usurbilen zuen lantegira eramatea eta konponketak irauten zuen bitartean kanpandorrean beste erloju bat jartzea barne hartzen zuen.

Behin lana bukatuta, konponketaren faktura 313 pezetetakoa izan zen. Orain arte ez bezala ordea, Udalak ordaindu beharrekoak 5 urteko bermea jasotzen zuen. Horrela, Benito Yereguik konpondutako erlojuarekin lotura izaten jarraitzea lortzen zuen, arazo edo matxuraren bat izango balu berari deituko ziotela ziurtatuz. Bezeroaren konfidantza irabazteko estrategia bezala ikus daiteke eskaintza hau. Artxiboan gordetako datuek, Benito Yereguik bezeroa fidelizatzea lortu zuela adierazten dute. Izan ere 1922. urtera arte, Yereguitarrak (Benito Yeregui, Benito Yeregui e Hijo, Yeregui Hermanos eta Yeregui y Compañía) izan ziren herriko erlojua konpontzeko ardura izan zutenak. Gainera, ezin ahaztu, Artadiko San Migeleko erlojua ere Benito Yereguik eraiki zuela 1901ean.

Urte horretatik aurrera topatu ditugun datuak erlojuaren esferarekin izandako gorabeheren ingurukoak dira. Baina hauek luzerako ematen dutenez hurrengo idatzirako utziko ditugu. Yereguitarrek ere badute bertan zerikusirik.

Erlojuari buruzko datu zuzenak 2001ean agertzen dira berriro. Urte horretan, parrokiko kanpandorreko erlojuari modernitatea iritsi zaiola deritzon dokumentuak aditzera ematen duenez, erlojuaren automatizazioa burutu zen. Atzean geratu ziren erlojua behin eta berriz konpondu beharra, are eta urrunago erloju horiek muntatu eta desmuntatzeko gai ziren maisu erlojugileen garaia. Denbora kontrolpean izateko gai ziren mago haien garaia...

Oihana Artetxe

*Irudia: Yeregui Elkartea

Herriko erlojuaren lehen tiki-taka

2017-01-16
Categorías: Archivos, Zumaia,

Urtea bukatzen ari da… 2016a agurtu eta 2017ari ongi etorria emateko momentua hurbiltzen doa… Aurten Urtezahar-gaueko kanpaiak San Telmo baselizatik emango ditu Euskal Telebistak. Zumaiarrak, ordea, San Pedro parrokiko erlojuari so egon izan ohi dira urteko azken gaueko hamabiak noiz iritsiko zain. Kanpandorreko erlojuak adierazten du denbora aurrera doala, segundoz segundo eta minutuz minutu.

Herriko erlojua elizako dorrean kokatzea zen ohikoena, gehienbat kanpaiak bertan zeudelako. Kontuan izan behar da, hasierako erlojuek ez zutela ordua adierazteko esferarik, kanpai-hotsek ematen zuten horren berri. Luzaroan, kanpandorreko erlojua izan zen herriko erloju bakarra. Bizilagunentzat baliagarria zen elementua izaki, udalena izaten zen erlojua egiteko erabakia; udalek erosten zituzten erlojuak eta bere gain hartu egoki mantentzearen ardura.

Zumaiako erlojuari buruzko lehen berriak 1585ekoak dira. Ez dute garai hartako erlojuaren gaineko azalpen edo deskribapenik eskaintzen, baina bai erlojuzainaren ingurukoak. Udal artxibategian gordetzen den dokumentu batek aditzera ematen duenez, ordura arte Domingo Ibarra zen herriko erlojua, eskola eta sakristia zaintzeaz arduratzen zena. Urte horretako otsailaren 17an kargua eskuz aldatu zen eta hortik aurrera Julian Loidi izan zen erlojuaren zaintza bere gain izan zuena.

Datu honen ondoren, XVIII. mendearen hasiera arte, galdu egiten da erlojuaren tiki-taka soinua artxiboko liburuetako orrietan. Lehen datuak antzinako herriko erlojua kronologikoki kokatzen laguntzen du eta bere zaintzaren gaineko arduradunaren izendapena udalbatzarena zela zehaztu. Topatu dugun bigarren datuak erakusten du erlojuaren funtzionamendu egokia zenbateraino zen udalbatzaren ardura.

Dokumentua 1704ko abuztuaren 17ko udal-akta bat da. Bertan azaltzen denez, momentu hartan hiribilduko erlojuari funtsezko pieza ugari falta zitzaizkion. Egoera hau nahiko larria zen, gogoan izan behar baitugu San Pedro parrokiko kanpandorreko erlojuak zehazten zuela Zumaian denboraren igaroa. Erlojua konpontzeko eskaera Frantzisko Azkarate maisu erlojugile tolosarrari egin zitzaion, egun haietan Zumaian zegoela aprobetxatuz. Urtebete lehenago hiribilduak maisu erlojugile berari aurrekontua eskatua zion, eta orduko hartan 46 erreal zortziko eskatu zituen erlojuaren konponketarako. Beraz, San Pedro parrokiko erlojuak gutxienez urte bat zeraman matxuratuta.

San Pedro parrokiko erloju zaharraren konponketarako 40 zortzi errealeko aurrekontua aurkeztu zuen bigarren aldian Frantzisko Azkaratek. Prezio jaitsiera ikusirik konponketa onartzea erabaki zen:

"(...) atendiendo a esto y a que es cosa que inporta a todos y exencialmente en una republica se lleve a devida execución dicha proposición y que luego se desaga dicho reloj y lleve quanto antes pues estaba parado (...)".

Hasieran, lanean hasteko, erreal batzuk eman zitzaizkion maisu erlojugileari eta handik hamabost egunera 40 zortzi errealekoak ordaindu zitzaizkon. Oraingoan baina, erlojua konpontzeko gastuak partekatuak izan ziren:

“(...) ser cosa la mas esencial en una republica, era muy justo en razón, el que se tomase alguna buena forma poner. El dicho Vicario venia también en que la Iglesia contribuya en la mitad del gasto que se causase en componer y afinar dicho reloj (...)”

XVIII. mendearen hasieran beraz, erlojuaren gaineko ardura partekatzea erabaki zuten elizak eta hiribilduak. Horrela, gastua bien artean ordaindu zuten: 20 erreal zortziko udalbatzak eta 20 elizak. Konponketa honi esker, San Pedro parrokiko antzinako erlojuaren tiki-taka berriro entzun zen eta Zumaiarrek denboraren igaroaren erreferentzia berreskuratu zuten.

Aurtengoan gure begiak San Telmo baselizan jarriak egongo diren arren, Zumaiarren belarriak San Pedro parrokiko erlojuak astintzen dituen kanpai hotsen zain egongo dira. Gaurkoan San Pedro elizako erlojuaren lehen aipamenak ekarri nahi izan dizkizuegu urte amaieraren aitzakian. Erlojuaren inguruko informazioak ez dira, ordea, hemen bukatzen. Nork daki, agian datorren urtean eutsiko diogu berriz gaiari... Bitartean, Zorionak eta Urte Berri On Zumaia!

Oihana Artetxe

Irudia: 1. Fototeka / 2. Zumaiako erlojuari buruzko 1585eko aipamena. Bertan Domingo Ibarra erlojugileak postua utzi eta Julian Loidik hartzen duela irakur daiteke. Z.U.A. 67/1 signatura

Pentsatu baino beranduago, baina jadanik hasi dira Zumaiako barradera edo kanpoko dikea konpontzeko

2017-01-16
Categorías: Archivos, Zumaia,

Pentsatu baino beranduago, baina jadanik hasi dira Zumaiako barradera edo kanpoko dikea konpontzeko lanak. Azken itsasaldi bortitzak kalte handiak eragin zituen Urolako itsasadarreko sarreran eta denbora luzez egon da barrako pasealekurako bidea itxita. Gune kaltetuenetariko bat antzinako barraren zatia izan zen. Hori dela eta, oraingoan, Zumaiako barraren lehen zati hura eraiki zeneko informazio bila joan gara udal artxibora.

Zumaiako porturako sarrera beti izan da arriskutsua. Gogoratu behar dugu, antzinako portua egungo Amaiako plazan kokatzen zela eta kanpoko dikerik gabe itsasontziek gorriak ikusten zituztela bertara iristeko. Tarte honetako aurreko idatzi batean aipatu genuen nola itsasontziek atoian sartu eta irten behar izaten zuten itsasadarretik.

Gune arriskutsuena Aitzabalgo uharria zen, gehienetan olatuen erasoen menpe egoten zena. Hura izaten zen Zumaiako portura iritsi nahi zuten itsasontziek saihestu beharreko lehen oztopoa. Behin hori atzean utzita Puntako Haitza topatzen zuten aurrez aurre. Haitz hau itsasadarraren erdian kokatzen zen eta korronte bortitzak eragiten zituen.

Hasiera batean, nabigazioa hobetzeko, aipatutako arriskuak seinaleztatu ziren. Lehenik itsasargia eraiki zen. Honek itsasadarreko sarrera non dagoen adierazten du 1870. urtetik. Ondoren Aitzabalgo uharria seinaleztatzeko baliza bat eraiki zen, 1881ean. Honek nabarmen hobetu zuen egoera, sarrerako arriskuak agerian uzten baitzituen, baina ez zen nahikoa.

Hau dela eta, XIX. mendeko laurogeigarren hamarkadan, merkataritza moila eta kanpoko dikea eraikitzeko erabakia hartu zen. Urte haietan Frantzisko Lafargak aurkeztutako egitasmoaren helburu nagusiak ibaiko kanala bideratzea, Aitzabalgo uharria itsasadarreko sarreratik banantzea, mendebaldeko olatuak saihestea eta itsasontziei sarrera egokia eskaintzea ziren. Horretarako diseinatu zen Zumaiako kanpoko dikea.

Frantzisko Lafargak 1883 eta 1885 bitartean garatu zuen Zumaiako itsasadarrean egin beharreko lanen egitasmoa. Honek Errepide, Kanal eta Portuetako Aholkulari Batzordearen berrikuspena jasan zuen eta, zenbait aldaketa eginda, 1887an onartu zen. Besteak beste, ondorengo lanak zehazten ziren:

1. Arbustaingo irlatxotik itsasargiaren azpian kokatzen zen Puntako Haitzeraino ibaia bideratzeko 590 metro zituen dikea eraikitzea.

2. Puntako Haitzeko zabalgunea egitea (Kresala eta kanpoko dikeko sarreraren artean).

3. Itsasadarraren sarrera bideratzeko Puntako Haitzetik itsasorako 150 metroko kanpoko dikea egitea.

4. Kanpoko dikearekin bat egingo zuen 93,50 metroko kai-muturra altxatzea.

Kanpoko dikeak eta kai-muturrak ibaiko korronteak gidatzea zuten helburu, mendebaldeko erribera bideratuz. Gainera, bihurgune formako kai-muturrak itsasontziak ipar-mendebaldeko denboraleetatik babestu eta olatuak geldiarazi eta bokaletik desbideratuko lituzke. Hau horrela, Lafargaren lehen egitasmoan proposatzen zen olatu desbideratzailea ez egitea erabaki zen, diseinatutako kai-muturrak itsasadarreko nabigazioa nahikoa hobetuko zuelakoan.

Lafargaren proiektuan lanak burutzeko beharrezko materiala zorrozki zehazten zen. Artxiboan gordeta dagoen proiektu horretan adibidez, erabili beharreko harrien eta zementuaren ezaugarriak agertzen dira. Horrela, harriak hareharri edo kareharri tinkoa zuten harrobietatik atera behar ziren, eta harri-lubetak nolakoak izan behar ziren ere zehaztuta zegoen, beteko zuten funtzioaren arabera:  gainean estrukturaren bat izango zuten harri-lubetak eraikitzeko, harriek gutxienez metro kubiko baten laurdena izan behar zuten; aldiz, harri-lubeta betelan edo babes gisa erabiltzeko bazen, 25 kilo izatearekin nahikoa zen; harri-horma egiteko harriek 35-50 zentimetro bitartekoak behar zuten eta abar. Bestalde, dikearen azpialdean eta zimenduetan, harriak elkarri lotzeko erabili beharreko zementuak lehortze azkarra izan behar zuen. Hori Zumaian ez zen arazoa, izan ere, mota horretako zementua ekoizten espezializatutako herria baitzen; Zemento Zumaya izeneko zementu naturala hain zuzen. Beraz, lanak burutzeko behar zuten materiala inguruan eskuragarri izan zuten.

Lan hauek Frantzisko Aierdi ingeniariak gauzatu zituen. 1893ko otsailerako Arbustain eta Puntako Haitzaren arteko dikea eta zabalgunea bukatuak zeuden. Ibaiaren erdian agertzen zen Puntako Haitza ere mozten hasiak ziren. Kanpoko dikeko lanak, ordea, atzeratu egin ziren eta 1896 arte ez zuten zati hori bukatzea lortu. Aurrerago, 1927an, Zumaiako itsasadarreko sarrera nahikoa hobetu ez zela ikusirik, kai-muturrari beste dike zati bat gehitu zitzaion eta itsasadarrean sartzen zen Puntako Haitza gehiago moztu zen.

Azken obra hauetarako, kanpoko dikeraino beharrezko materiala eramango zuen tren txiki bat jarri zen martxan Arbustainetik Puntako Haitzera. Hau meategietan erabiltzen zirenen antzekoa zen, lokomotora txiki bat eta atzean materiala garraiatzeko bagonetak. Rafael del Pilarrek idatzi duen “Arrangoleta 1945-1951 Memorias de un Barrio” liburuan agertzen denez, itsasargiaren azpiko zabalgunean Aitzabaldik ateratako harriei forma egokia ematen zitzaien, baita zementuzko blokeak egin ere. Hau horrela, pentsatzekoa da Lafargaren proiektua gauzatu zeneko harriak ere Inpernupe ingurutik atera zituztela, are gehiago egin beharreko lanetako bat Puntako Haitza moztea izan zela aintzat hartuta. Litekeena da, haitz mutur hori moztetik lortutako harria ere dikea altxatzeko lanetan erabili izana.

Ez zen azkenengo aldia izango Aitzabal, Inpernupe eta Malparaje inguruak harria lortzeko erabiliko zirena. Aipaturiko lan hauen ondorioz, bokalean ibaiak ekarritako hondar eta limoak pilatzen hasi ziren. Hori ekidin nahian, 1935ean, itsasadarraren beste aldean harri-lubeta bat eraikitzea erabaki zen. Lan hauetarako beharrezko harria Inpernupe eta Malparaje inguruetatik atera zen. Orduan ere, aurreko lanetan bezala, harrobi horietatik ateratako harria garraiatzeko tren txiki bat ezarri zen. Honek, paraje horretatik ibairaino garraiatzen zuen materiala eta, bertan, gabarretan zamatzen zen ibaiaren beste aldera eramateko. Gaur egun ikusgarria izango litzateke horrelako muntaia bat. Imajinatzen duzue egiten ari diren kanpoko dikearen konponketa horrela egin beharko balitz?

Oihana Artetxe