Eu Es

En fin... ba bai!

Blog
Villabona

Artxiboetan zer?

2018-01-23
Categorías: Archivos, Villabona,

Artxiboetan egiten dugun lana eta aurrera eramaten ditugun ekimen desberdinak ezagutaraztea eta gerturatzea da berri honen helburua. Artxiboak, orokorrean, toki ezezagunak direla esan dezakegu, bertan lan egiten dugunok eta ikerketaren munduan lan egiten dutenak alde batera utziz gero. Imajinario kolektiboan, Artxibo bat irudikatzean paper multzoz betetako gela ilun eta zahar bat datorkigu burura, dena antolatu gabe eta trasteleku bat balitz bezala irudikatzen dugu. Honen aurrean esan beharra dago, nahiz eta hau noiz behinka horrela izan, normalean irudi okerra dela. Gelak apalez beteta egoten dira, eta apal horiek ondo antolatuta eta ordenatuta dauden paperak edo espedienteak dituzten kutxaz beteta daude, denak hurrenkera bat jarraitzen dutelarik zenbakiekin markatuta, kontsultatu behar diren espedienteak ahalik eta azkarren eta era eraginkorrenean bilatzeko. Batzuetan gainera instalazio moderno eta erosoak dituzte apal konpaktu mugikorrekin.

Bertan mota askotako dokumentazioa aurkitu dezakegu: obra haundi eta txikien proiektuak eta planoak, errolda desberdinak, udaletxeko sail desberdinek aurrera eramaten dituzten ekimenen espedienteak,… Eta noski, garai ezberdinetakoa: pasa den urtekoak edota, Villabonaren kasuan, orain 500 urtekoak. Dokumentazio hau, edo ia dena, eskuragarri dugu artxiboan norbaitek kontsultatu nahi izan ez gero. Hori baita artxiboetan lan egiten dugunon helburu nagusietako bat, jendeari arreta ematea.

Esan beharrik ez dago, gure helburu nagusia dokumentazioa ahalik eta egoera hoberenean gordetzea eta zaintzea dela. Dokumentazio hori ez da paper hutsa, baliorik ez duen paper multzoa baizik eta gure ondarea da, idatzizko ondare kulturala da eta babestu behar dugu. Zerbaitek ondare izaera edukitzeko ez du monumentu izan behar, objektu txiki bat izan daiteke edo hitz gutxiko testutxo bat. Beraz, ondo gorde behar da, gaur egundo dokumentu berrien etorkizuna bermatuz eta dokumentazio zaharra baldintza egokietan mantenduz.

Dokumentuen kontserbaziorako, artxibo gelak baldintza berezi batzuk bete behar ditu. Alde batetik, toki asko behar da, papera pilatuta eta airerik gabe  badago, kaltetua izan daiteke eta, hortaz bere espazioa behar du estutasunik gabe. Beste alde batetik, tenperatura eta hezetasun maila zehatzak mantendu behar dira, hauek desegokiak direnean dokumentazioa arriskuan jartzen duten izurrite desberdinak gerta daitezkeelako, onddoak, pipia, xomorroak… ager daitezke.

Gerta daiteke baita ere, beste arrazoi batzuengatik dokumentuak kaltetuak izatea. Villabonako Artxiboan badauzkagu egoera txarrean dauden hainbat eredu. Hauetako bat izango da 1828 eta 1829 urteen artean Tolosako Pedro Nolasco de Telleriak idatzitako obra proiektu bat eta eskuz egindako planoak. Udaletxea Napoleondar gerren bitartean erre egin zuten eta Udalak aipatutako arkitektoari eskatu zion eraikuntza berriaren proiektua. Villabonako dokumentazio guztia udaletxean zegoen Artxiboan zegoen, eta sutearen ondorioz ia guztia galdu egin zen, horregatik dugu fondo historikoan hain sorta gutxi. Aipatutako obraren espedientea, ordea, Artxiboan dugu eta kontsultagarri dago momentuz. Planoak tolestuta gordeak izan ziren eta denbora pasa ahala tolesdurako tokitik puskatu egin dira, gainera egoera okerrera doa hezetasunak ere kalte egiten dielako. Egoera honek horrela jarraitzen badu kontsulta murriztu egin beharko da edo guztiz debekatu. Arazoak baina, badu konponbide erraz bat: planoen zaharberritzea. Dokumentuak aditu bati bidaltzen zaizkio eta honek konpondu egiten ditu murrizpenak kenduz edo saihestuz. Mota honetako lanak ohikoak izaten dira artxiboetan, izan ere, paperak arrazoi desberdin askorengatik sufritu dezake. Arrazoi batzuk, ez daude artxibozainen esku, baizik eta dokumentuen ezaugarriek eragindakoak izan daitezke. Hau gertatzen zaie Villabonako artxiboko dokumentu zaharrenetako biri. 1561 eta 1799 urteen bitarteko auziak eta epaiak jasotzen dizuten bi liburu dira. Horietan Villabonako mugak, Amasa eta Villabonaren arteko liskarrak, Piedadeko ermitaren jabetzaren inguruko auzia eta hainbat zentsuren kitapenak jasotzen dira besteak beste. Garai hartan ohikoa zen liburuetan marka batzuk egitea dokumentua benetakoa zela jakiteko, kasu honetan, sigi-saga itxurako mozketak. Mozketa horiei tinta ferrogalikoaren erabilera eransten badiogu, orrietan gertatu diren kalteak oso haundiak izan dira, horregatik zaharberritzea beharrezko bihurtu da.

Gorago hitz egin dugu gure ondareaz, XIX. mendeko eta XVI. mendeko bi dokumentu horiek gure ondare kulturalaren parte dira eta gure esku dago horien kontserbazioa. Kasu honetan konponbide erraza dute gainera. Horregatik, 2018 urte honetan horien zaharberritzea aurrera eramaten saiatuko gara.  

Gorago hitz egin dugu gure ondareaz, eta kontutan hartu behar dugu XIX. mendeko eta XVI. mendeko bi dokumentu horiek gure herriaren ondare kulturalaren parte direla. Gure esku dago, beraz, horien kontserbazioa bermatzea. Horregatik, 2018 urte honetan Udalak horien zaharberritzea aurrera eramateko ekimena abiatuko du. Hau aurrerapauso garrantzitsu bat da Villabonan, bertako ondare dokumentala oso eskasa bait da. Kontutan hartu behar dugu herriko udaletxeak gorago aipatutako sutean artxiboa ia osorik galdu zuela. Datu modura, erantsiko dugu artxiboan dauden 12.000 erreferentzia ingurutik 100 besterik ez direla XVIII mendea baino lehenagoko dokumentuak (hauen artean akta liburuak). Beraz, gure herriaren ondarea babesteko asmoen barruan dokumentuen zaharberritzea eransteko bideari ekitea jakinarazteko berria da!

Amaia Mendizabal

1. irudia: Tolesduratik puskatuta dauden planoen eredua (sig. 1092-01). Argazkia M. Gatell.

2. irudia: Sigi-sagan mozketak dituen liburuetako baten eredua (sig. 117). Argazkia M. Gatell.

Luxuaren balioa

2017-12-11
Categorías: Archivos, Villabona,

Udal guztietan badaude udalerri bakoitzari eragiten dien arau juridiko batzuk ordenantza bezala ezagutzen direnak. Udalerrian ordena mantentzeko egiten diren arauak dira eta Udalak osoko bilkuran onartu behar ditu balekoak izan daitezen. Mota desberdinetako ordenantzak egiten dira: fiskalitate kontuak erregulatzen dituztenak, hirigintzako gai desberdinak antolatzen dituztenak (txabolak, estetika, terrazak e.a.) edo poliziari eragiten dietenak. Villabonako Artxiboan mota eta garai desberdinetakoak dauzkagu, zaharrenak XVI. mendekoak izanik. Oraingo honetan ordea, kronologikoki gertuago dugun bati buruz hitz egin nahi dugu, pasa den mendeko 70. hamarkadako ordenantza fiskal bati buruz hain zuzen ere. Gainean ditugun egunak direla eta, aproposa dirudi dokumentu hau jorratzea. Izan ere denok erosiko ditugu bene-benetan behar ez ditugun luxuak, jan behar ez ditugun kapritxoak edo tankerakoak.

Aurrean dugun ordenantzaren izenburua “Luxuzko Gastuen gaineko Udal zergaren Ordenantza” da (sig. 920-04), hau da, gastu berezien edo bizioen gaineko zerga bat izango litzateke. Gastu mota desberdinak datoz azalduta dokumentuan, konkretuki 6 gai dira ordenantza honek arautzen dituenak. Lehenengoa hoteletan, apartamentuetan edo erresidentzietan ostatu hartzeari dagokiona izango da, hori bai, beti ere lau izar edo gehiago dituzten hoteletan egindako egonaldiengatik. Atal honi dagokionean, zehazki aipatzen da zerga hau zein hotel motetan ezarriko den, nola kobratuko den, zenbatekoa izango den balioa e.a. Hoteletako egonaldiekin batera, beste zerga bat ezarriko zaio toki horietan jan eta edaten denari, baita ere 3 sardexka baino gehiago dituzten jatetxeei, A eta B kategoria bereziko tabernei eta 3 sardexka dituzten jatetxeak baino prezio altuagoa duten taberna edo jatetxeei. Hauekin batera, festa aretoetan sartzeko sarrerak eta edariak ere zerga honen eragina nabarituko dute. Festa aretoak, dantzalekuak, diskotekak eta ikuskizunak antolatzen dituzten edonolako kasino edo elkarteetan ere aplikatuko da zerga hau. Aipatutako kasu hauetan, bezero guztiek ordaindu beharko dute, baina ez dute banatuta ordainduko, baizik eta edariaren, hoteleko gelaren edo dantzalekuko sarreraren prezioarekin batera ordainduko dute, hau da, gaur egun ordaintzen ditugun zerga guztien modura, ordainketa bakar batean bi gauzak. Ondoren, taberna, hotel edo dantzaleku bakoitzeko arduradunak lagun pasibo edo ordezkari izango dira, eta hilero lehenengo hamabostaldian Udalari ordaindu beharko diote zerga honengatik dagokiona.

Zerga honek apustuei ere eragingo die. Ikuskizun publikoetan aurrera eramaten diren apustuetan parte hartzen dutenen artean, irabazleek egin beharko dute ordainketa. Kasu honetan ordezkaria, enkantea antolatu duen pertsona izango da. Elkarte pribatuak ere ez dira libratuko zerga hau ordaintzez, hauen barne sartzen da edozein elkarte mota, bai kasinoak, bai kirol elkarteak edo klubak. Hori bai, luxuzko gastuak 10.000 pezeta baino gehiago direnean aplikatuko zaie zerga hau. Etxebizitzen inguruan, luxuzkoak izango dira 7.000.000 pezeta baino gehiago balio dutenak eta horiek dira zerga hau jasan beharko dutenak eta urtero ordaindu beharko dutenak. Hauen kasuan, jabeak dira urtero urtarrilean Udaletxetik pasako direnak zergaren kitapenerako. Azkenik, arrantza eta ehiza-barruti pribatuen erabilera ere zerga honekin kargatuko da. Hemen ordezkaria jabetzaren jabea izango da eta honek egin beharko dio ordainketa Udalari urtero.

Ordenantza honek arautzen duen luxuaren gaineko zerga hau ez da berdina izango aipatzen diren 6 kasu horietarako, baizik eta gastuaren arabera ehuneko bat edo beste ezarriko da. Horrela gauzak, luxuzko etxebizitza bat erosten zuenak etxearen balioari %0,60ko karga gehitu behar zion eta festa areto batera sartzeko sarrera erosi nahi zuenak, balioaren %50eko karga. Hortaz, gastuaren balioaren arabera ezartzen zen karga edo zerga hau oso desberdina izango zen egiten zen erosketaren arabera. Hoteletako egonaldiak ere desberdin kargatuko ziren lau izarreko hotel bat bazen edo lau izar baino gehiago bazituen.

Aurkeztu dugun dokumentu hau Udalak onartu zuen 1977 urteko maiatzaren 2ko udalbatzan. Urte dezente pasa dira ordutik eta dagoeneko aldatu egin dira gauzak, gaur egun beste zerga batzuk baititugu ordaintzeko.

Amaia Mendizabal

Zinematografoa Villabonan

2017-09-22
Categorías: Archivos, Villabona,

Datozen egunetan Donostiako Zinemaldiaren 65. edizioa ospatzen dela eta, Villabonan zinemak eduki duen garapenari buruzko berri batekin gatoz oraingoan. Gure erara zineari omenaldi xume bat egiteko modua da.

Villabonako artxiboan zineari buruz hitz egiten diguten testu desberdinak dauzkagu, zaharrenak akta liburuetan jasotakoak izanik. Lehenengo erreferentzia mende hasierakoa da, 1909 urtekoa, Lumière anaiek lehen aldiz mugimenduan irudiak kaleratu eta 14 urte beranduagokoa hain zuzen ere. Urte horretako aktei esker, badakigu garai hartan filme proiekzioak aukeratzeko gaur egun egiten diren kontratazioen antzeko sistema erabiltzen zutela. Hau da, pertsona desberdinek euren eskaintzak edo proposamenak egiten zituzten eta ondoren Udalak udalbatzan aukera egokiena, edo beste era batera esanda, merkeena aukeratzen zuen. Kasu honetan bi sesio zinematografiko daude jokoan 1909 urteko uztailaren 20ko udalbatzan. Hau dio testuak:

“Luego se dio cuenta de las proposiciones presentadas para dos sesiones cinematograficas los días veinte y cinco y veinte y seis del actual, por los Sres. D. Hilario Lopez, D. Pedro Lopez Gallego y D. Antonio Martin, mediante las sumas de ciento diez, cien y noventa pesetas respectivamente; y el Aynto. acordó aceptar la última de D. Antonio Martin, por resultar la más económica” (Sig.: 0010.01 CF).

Horrela, XX. mende hasieran bi egunetan eskaintzen ziren zine emanaldiak. Soinu gabeko pelikulak izango ziren hauek, hau da, mutuak izango ziren, soinudunak agertu arte oraindik urte batzuk pasa behar baitziren, eta noski, txuri beltzekoak. Ez dakigu ordea, emanaldi horien maiztasuna eta lekua. Honen inguruan, kronologikoki daukagun hurrengo dokumentuak argitzen digu zerbait. Izan ere, pertsona partikular bat zen zinematografoaren jabe. Francisco Locamorak 1910eko urtarrilaren 18an udaletxeko kapitulu-gelaren erabilera eskatzen du, baina Osoko bilkuran bere eskaera atzera botatzen dute udal ordenantzen aurka joateagatik. Hilabete batzuk beranduago, maiatzean, herriko festak hurbiltzen direnez zinematografoa eskaintzen dio Udalari festetan erabili dezan herritar guztien gozamenerako. Artxiboan dugun dokumentazioari so eginez, ikus daiteke urtero Santioko festetan zine proiekzioak eskaintzen zirela. Zerbait berezia zela garai hartan nabarmen da. Charles Chaplinen pelikularen bat eman ote zuten Villabonako zinean?

Mendearen erdialdekoa izango da Gurea zinemaren inguruko lehenengo aipamena. 1946 urtean eraiki zen kale Berrian Parrokia etxearekin batera, izan ere, hasiera horretan “Acción Católica” izan zen zinemaren sustatzaile. Ez dakigu zehazki zenbait denbora iraun zuen aretoaren eraikuntzak baina badakigu 1955erako martxan zegoela, urte horretako dokumentu batek ikuskizunen gaineko zergaren ezarpenari buruz hitz egiten digu eta.

Beraz, XX. mende erdialderako Gurea zinema eraikita eta bere ibilbidea hasita dago. Garai honetarako oso hedatuta egongo da zinema eta Villabonan badakigu hileroko programazioa zegoela. Kontutan edukita garai hau frankismoaren garaia dela, ez digu harrituko zinema propaganda bezala erabili izana eta bizitzako adar hau ere kontrolatua egotea. Biztanleriari iristen zitzaion informazioa ondo kontrolatu behar zen eta horretarako, hilero Informazio eta Turismoko Ordezkaritza Probintzialetik gutun bat jasotzen zen udaletxean hilabete bakoitzean proiektatuko ziren pelikulen zerrenda jakinarazteko. Modu honetan, sistemaren aurka zihoan pelikularik ez zela argitaratuko ziurtatzen zuten. Garai honetako zineari buruz hitz egitean ezin dugu aipatu gabe utzi frankismoaren propaganda tresna garrantzitsu bat: NO-Doa, “Noticiarios y Documentales”. Pelikulen proiekzioaren aurretik ematen zen NO-DOa eta bertan erregimenaren aldeko berriak eta erreportajek argitaratzen ziren.

1965 urtean Jesusen Bihotza Ikastolaren eraikuntzarekin batera, Gurea zinemaren handitze proiektua ere proposatuko da. Obra proiektu honen sustatzaile Villabonako parrokia izango da eta bere ardurapean egongo da zinea 1991 urtera arte. Momentu honetan Udalari eraikuntzaren lagapena egingo dio eta hemendik aurrera Udalaren esku geldituko da gaur egun arte.

Eraikina eta instalakuntzak eguneratuz joan dira etengabe. Orain dela urte batzuk 3D pelikulak proiektatzeko pantaila bat jarri zen eta instalazioak jarduera anitzetarako erabiltzen dira. Azken 20 urteetan ez da pelikulen proiekzioetarako soilik erabiliko Gurearen eraikuntza, baizik eta ekitaldi kultural desberdineratako. Bertan erakusketak, antzezlanak, musika emanaldiak, hitzaldiak, e.a. ospatuko dira. Hori bai, nahiz eta kulturgintzako arlo desberdineratarako erabilia izan eta izena ere aldatu izan, beti ezagutuko dugu Gurea Zinea bezala eta bere ibilbidearen hasieran bertan proiektatuko zituzten seguruenik Metropolis, Lo que el Viento se Llevó, edo Charloten pelikula desberdinak.

Amaia Mendizabal

Aztarna Karlistak Villabonako artxiboan

2017-06-28
Categorías: Archivos, Villabona,

Gerra Zibilaz hitz egiten dugunean beti datorkigu burura berriena, XX. mendean gertatu zena eta gaur egun oraindik guztien ahoan dagoena Memoria Historikoari esker. Honetaz gain, ordea, gertatu dira beste hiru Euskal Herrian eragin zuzena eta handia eduki dutenak baina kronologikoki urrutiago dauzkagunak, izan ere, XIX. mendean gertaturiko gerra karlistek gure lurretan liskar garrantzitsuak eragin zituzten. Hemen aurkeztuko dugun dokumentua lehenengo karlistadan hil ziren Villabonako herritarren zerrenda bat da, datu pertsonal desberdinak jakinarazten dituelarik.

Lehenengo Gerra Karlista 1833 eta 1940 urteen bitartean gertatu zen eta nahiz eta estatu mailakoa izan, iparraldean gertatu ziren gatazka gogorrenak, Euskal Herrian eta Katalunian batez ere. Fernando VII. hil zenean 1830 urtean, ondorengotzarako Santzio Pragmatikoa ezarri zuen emakumeak ere erregina izan ahal izateko, ez baitzuen semerik eduki. Hil ondoren ordea, bere anaia zen Karlos Maria Isidrok ez zuen Isabel II.a onartu eta bere burua errege izendatu zuen. Honek eman zion hasiera lehenengo karlistadari. Alde batetik beraz, karlistak edukiko ditugu, absolutistak, antzinako erregimenaren aldekoak eta foruen aldekoak, herritar xumeek osatzen dute talde hau batez ere; eta beste aldetik isabeldarrak, liberalak, elizaren boterea murriztearen alde daudenak, burgesak egongo dira hauen artean.

Euskal Herrian beraz, eta batik bat Gipuzkoan, Donostia izan ezik gainontzeko herri gehienak karlisten alde egongo dira foruak babestu nahian. Edonola ere, pixkanaka plazak galduz joango dira, horrela, Hondarribia, Oiartzun, Andoain edo Irun galduko dituztelarik. 1836 urteko maiatzean, Donostia setioan zegoen eta karlistak aurrera eginez zihoazen. Isabeldarrek ordea, atzerriko herrialdeen babesa zuten, izan ere, Frantzia, Ingalaterra eta Portugal Isabel II.aren eta liberalismoaren aldekoak ziren. Horrela gauzak, ingelesek laguntza bidali zuten eta Kontxako badian maiatzaren 5ean Phoenix eta Salamander gerraontziak erasorako prest egongo dira. Bataila gogorra izan zen isabeldarrek irabazi zuten hau, hildako askorekin, beste batzuen artean, Jose Antonio de Echeverria, 5. batailoiko soldadua, Bartolome eta Mª Francisca Urangaren semea, baserritarra, 21 urtekoa. Karlistek orduan, Hernanira atzera egin behar izango dute eta Donostiako isabeldarrek, ingelesek zuzenduta hemendik aurrera, eraso egitea erabakiko dute Ametzagaina zeharkatuz. Ametzagainako liskarren lekukoa bada gure dokumentua, hor erori baitzen Juan Jose eta Mª Francisca Isasaren seme zen Jose Antonio Beñaran artilleroa 21 urterekin 1836ko irailaren 5ean. Hilabete batzuk beranduago, 1837ko martxoan Oriamendiko gatazka emango da eta ingelesek Donostiara atzera egin beharko dute.

Esan beharra dago hala ere, aurkezten ari garen zerrendan agertzen diren gizon guztiak ez zirela batailetan hil edo gatazken ondorioz jasandako zauriengatik. Batzuk preso egonda hilko dira. Ignacio de Eguino Villabonan bertan egin zuten preso 1834ko urtarrilaren 14an eta Santanderren urriak 9an hilko da askatasuna lortu gabe. Beste batzuk “peseteroek” erailko dituzte, Francisco Eguibar eta Jose Miguel Genoa kasu. Lehenengoa 18 urtekoa eta beste anai bat gerran edukiko duelarik, Segura inguruan hilko dute 1835 urte hasieran; eta bigarrena, konfidentea, Lizartzako aduanan urte berean. Karlisten artean “peseteroak” izenarekin ezagutzen ziren Isabel II.aren alde borrokatzen zuten boluntarioak, egunean pezeta bat irabazten zutelako. Honetaz gain, “txapelgorri” izena ere jasotzen zuten, janzten zuten txapel gorriagatik.

Villabonako artxiboan baditugu hainbat dokumentu Gerra Kalistak gai dituztenak. Beste batzuen artean 1875 urtean, mikeleteekin bat egiteko 40 eta 50 urte bitarteko herritar boluntarioen izen emateak (sig. 72-19) edo 1876 urteko herriko karlisten zerrenda bat (sig. 611-01) aurki ditzakegu. Oraingoan hemen aurkezteko ordea, beste bat aukeratu dugu. Honetan lehenengo karlistadaren garaian eta 1837ko abuztuaren 12 arte gatazkan edo jasan zituzten zaurien ondorioz ospitalean hil zirenen zerrenda bat aurkezten zaigu. Dokumentu honetan gizon bakoitzari buruzko datu desberdinak adierazi dira, lehenengo gauza jaioterria izango da eta ondoren izen abizenak, Andoaingo bat izan ezik, Villabona eta Zizurkilgoak denak, hortaz, hasierako aurkezpen bat izango da. Ondorengo bi kolometan armadako informazioa eskaintzen digute, parte hartu izan zuteneko batailoia eta klasea, gehienak soldaduak, baina badaude zenbait sarjentu, kaporal, konfiantzazkoak edo konfidenteak eta artilleroak ere. Hurrengo koloma “Media filiación y circunstancias” deitzen da, oraingoan gurasoen izenak, bizi zen etxearen izena, beste anaiaren bat zuen ala ez eta horrek gudan parte hartu zuen ala ez, lanbidea eta adina emango dizkigute, orokorrean nekazariak eta 18 eta 35 urte bitartekoak. Azkenik, nola, noiz eta non hil ziren esaten digu dokumentuak. Gipuzkoako herri desberdinetan gertaturiko liskarrak aipatzen dira hemen, Hernani, Tolosa, Bergara, Ibarra, Amezketa, Villabona, Getaria, Donostia, Berrobi, Ametzagaina, Hondarribia eta Urnieta; baita Gipuzkoatik kanpoko beste bataila batzuk ere: Urduña, Santander, Lizartzako aduana eta Bilboko setioa esate baterako.

Dokumentu baliogarria beraz eskuartean dugun hau ere bai, bai gure arbasoei buruzko informazioa jaso ahal izateko, baita gure historiaren zati bat islatzen duelako ere.

Amaia Mendizabal


Etxea erre: Udalaren elkartasuna

2017-04-21
Categorías: Archivos, Villabona,

Villabonako Udal Artxiboan jasotzen den dokumentazioari esker badakigu 1812. urtean (Napoleonen Gerran) tropa Frantsesak Villabonan sartu zirela. Akta liburuak 1810 eta 1814 bitartean ezertxo ere esaten ez duen arren beste dokumentu  mota batzuetan ikusi dugu 1812. urtean frantsesek erangidako sarraskiak ez zirela gutxi izan. Besteak beste, udaletxea bera orduan erre eta suntsitutakoa da. Ondoren, berria eraiki behar izan zuten, Pedro Nolasco arkitektuaren planoetan oinarrituta. Baina hau beste kontu bat da, eta aurrerago hitz egingo dugu honi buruz luze.

Gaurkoan Eraustieta etxeari buruz arituko gera. Etxe hau Kale Nagusian zegoen lehenengo etxea zen, Zubimusu zubiaren parean. Etxe hau ere kaltetua izan zen egun berean. Francisco Maria Lizarraga bere jabearen hitzetan: ”...que los franceses redujeron a ceniza en la gerra de la independencia…”.

Udalak ba omen zuen aspalditik erabaki bat hartuta (honen data zehatza ez dugu topatu). Horren arabera, etxe bat erretzean, hura berreraikitzeko behar zuen materialaren erdia baino ez zuen ordaindu beharko jabeak.. Horrela dio Juan Bautista Lizurumek 1817 urteko tasazio horri baten baster batean: “La Villa determino por las casas que se quemasen se le yciese la gracia de la mitad del material que necesitaba y esto se a ouserbado asta agora.”

Arazoa ordea Lizurume adituak berak sortu zuen. Etxea eraikitzeko beharrezkoa den egurraren balioa kalkulatzeko agirian, “...para la casa nueba que intenta acer...” idatzi zuen 1817 urtean.  Badirudi obrek luze hartu zutela eta 1825 urtea arte etxe ez zen amaitu. Horregatik, ziur gaia ahaztuta zegoela,, nahiz eta Francisco Mariaren zorra oraindik kobratu gabe egon. Diruzainak, Lizurumek idatzitako kontzeptua ikusita dena kobratu nahi izan zuen.

Francisco Maria Lizarragak eskaeran: “...es cierto que se me franquearon algunos materiales no para construir casa nueba sino para redificar a la entrada del pueblo con el nombre de Eraustieta en lugar de otra del mismo nombre…Todo esto es bien publico, lo sabe todo el becindario y los individuos de V.S. no lo ignoran…”.

Tira, denborak, beharren arabera azkarrago edo motelago, gure oroitzapenak aldatzen ditu, moldatzen ditu. Baina idatziz jasota geratzen dena, oroitzapenak berreskuratu dezake edozein unetan. Idatzitakoak, Franciscori bezala, edozeini eragin dakiguke.

Amagoia Piá

Irudia: 1230-01  Escritos varios sobre materiales para construcción de una casa. Francisco Maria Lizarraga. 1817-1825

Las carreras automovilísticas a principios de siglo XX en Villabona-Amasa

2016-08-16
Categorías: Archivos, Villabona,

Hoy en día una carrera automovilística no nos supone ninguna rareza, ni siquiera las velocidades astronómicas que se alcanzan o sus protagonistas, que son nombres conocidos para el común de los mortales. Pero,  ¿y si nos imaginamos cómo habrían sido hace 113 años? ¿Y qué hubiera supuesto que una carrera de este tipo atravesara nuestro pueblo?

Pues esto hubiera sucedido un 26 de mayo de 1903 en nuestro municipio si la mala fortuna no hubiera hecho presencia. En Europa se habían empezado a celebrar carreras automovilísticas desde principios del siglo XX. Eran años en los que la industria automovilística había logrado un desarrollo espectacular construyendo máquinas con motores de más de cien caballos que alcanzaban velocidades de 130 km/h y superiores. Algo impensable cuando en 1895, solo ocho años antes, las mejores máquinas alcanzaban la velocidad, entonces extraordinaria, de 25 Km/h. Estas primeras carreras copiaron el formato de las carreras ciclistas, largas distancias entre dos puntos, en carretera abierta (con su tráfico normal) y en varias etapas.

Así fue cómo se trazó la primera gran carrera europea de automóviles la París-Madrid, conocida como la “carrera de la muerte”, plagada de polémicas y accidentes, y que generó una gran expectación. La Paris-Madrid de 1.307 km. se había dividido en tres etapas: París-Burdeos el día 24 de mayo de 1903, Burdeos-Vitoria el día 25 y Vitoria-Madrid el día 26. El 24 de mayo de 1903 en Versalles comenzó la primera etapa de la carrera, con la participación de algo más de 300 vehículos, formados por: 127 automóviles, 23 voiturettes y 47 motocicletas. Que a la postre fue también la última, al ser suspendida la competición por los gobiernos Francés y Español. Solo 99 vehículos alcanzaron la meta de Burdeos dejando en el camino un reguero de accidentes y desolación, con el resultado de 8 muertos, entre ellas Marcel Renault, hermano de Louis Renault fundador de Renault, y una multitud de heridos. El mundo se percató del peligro de este tipo de carreras y fue el fin de la competición de vehículos a motor en carretera abierta.

Pero en la preparación que se le dedicó, no se escatimaron gastos, en Villabona se imprimieron y se distribuyeron bandos con el aviso del paso de la carrera por la localidad, en el que se recoge “chimista bezela pasako diran automóvil izena duten eta, baforiaren bidez, neurririk gabe korritzen duten gurdi edo koche mota berriyakiñ”, se recibieron circulares desde Gobierno civil con las precauciones a tomar, y hasta cartas del Real Automóvil Club de España con recomendaciones tales como “que se enviaran a los hijos pequeños a la escuela donde deberán quedar bajo la vigilancia de sus maestros durante todo el tiempo que pasen los coches”. Todas recogidas en el Archivo Municipal. Por desgracia ya hemos comentado que la carrera se canceló y no se pudo disfrutar de semejante espectáculo atravesando las calles del pueblo.

Paralelamente a la carrera, el Real Automóvil Club de España, apoyado por Alfonso XIII, que era un gran aficionado a los coches, y el Automóvil Club de Francia organizaron una caravana de seguidores, simpatizantes y turistas que saliendo con anterioridad de Paris tenían previsto llegar a Madrid simultáneamente con la carrera, empleando una ruta alternativa de 13 etapas. En el trayecto de San Sebastián a Bilbao se produjo uno de los pocos accidentes del viaje, un coche chocó contra un árbol antes de llegar a Zarauz, despeñándose y atrapando debajo a un espectador que resultó con las dos piernas fracturadas sin que los otros dos ocupantes sufrieran ninguna lesión. Aunque no tenemos constancia de que esta caravana pasara por Villabona-Amasa.

Pero aunque los habitantes de Villabona-Amasa no pudieron disfrutar de este gran acontecimiento, años más tarde, concretamente durante los veranos de 1909 y 1910,  y en el transcurso en San Sebastián de las llamadas “Fiestas Automovilísticas”, apadrinadas por el rey Alfonso XIII, entre Villabona e Irura se llevaron a cabo las llamadas carreras del kilómetro o carreras del kilómetro lanzado. Ésta discurría  “Entre la casa de Isidro Enea y a la entrada del caserío Arre de Villabona, siendo todo el recorrido recto”1. Es una pena que en el archivo no se conserve documentación al respecto, pero gracias a los diarios de la época sí tenemos constancia de ello, y son dos las que lo atestiguan. La del año 1910, con visita incluida de AlfonsoXIII con todo su séquito a la localidad y recibimiento de la Corporación.

Además de contar con fotografías de la del 1909.

La Correspondencia de España

Madrid.-Martes 28 de Septiembre de 1909

La carrera de automóviles del kilómetro, verificada en el llano de Irura á Villabona, ha resultado muy interesante, adjudicándose los diez primeros premios. La Copa de Guipúzcoa la ganó Rossel, haciendo el recorrido en veintiocho segundos. Sumado el tiempo con la carrera del sábado, se adjudicaron los siguientes premios: En velocidad, primera categoría: reloj de los Infantes doña Teresa y D. Femando, y mil pesetas del Automóvil Club Español, á la Hispano-Suiza, guiada por Demier. Segunda categoría: Copa del Infante don Carlos y mil pesetas; á la misma marca, guiado por Zaccarelli. Segundo: 250 pesetas y medalla de plata; á Vinius, de D. Juan Rodas. Tercera categoría: Copa de la Infanta Isabel y mil pesetas, á Picard Pictat, de Garnier. Segundo: 300 pesetas y medalla de plata; á Fiat, de D. Eduardo Olea. Cuarta categoría: Copas de SS. MM. el Rey y la Reina doña María Cristina, y mil pesetas; á Du Rosse, de Gasté. Segundo: 300 pesetas y medalla de plata; á Darínler, de D. F«aix Jaume. La «Gymkhana» se suspendi, y se verificará hoy lunes.

La Correspondencia de España

Madrid.-Martes 27 de Septiembre de 1910,

La Reina Cristina asistió también en automóvil á la carrera Irura-Villabona. Desde la tribuna donde estaban los señores Dato, ministro de Gracia y Justicia, otras personalidades y las autoridades, presenciaron los Reyes la prueba.

Durante éste se sirvió a los Reyes un lunch.

El Rey distribuyó premios a cinco camineros y un capataz de los que se han distinguido en el mejor cuidad de la carretera.

El alcalde de Villabona recibió a los Reyes y entregó á las Reinas preciosos ramos de flores.

El primer premio, consistente en la copa de Guipúzcoa para el automóvil que invirtiera menos tiempo en la carrera, lo ganó Natiile. La copa del Rey la ganó el marqués de Monteagudo Diaz Vice


Almudena Coronado

(1) http://www.diariovasco.com/pg060316/prensa/noticias/Tolosa/200603/16/DVA-SUB-253.html



Escuela

2016-05-12
Categorías: Archivos, Villabona,

No es raro que un archivo nos topemos muchas veces con la documentación por casualidad. Yo siempre he tenido la idea que los archivos esconden tesoros y a veces el azar te brinda alguno con el que descubrir una historia nueva que enriquece nuestro patrimonio y sobretodo la memoria.

Esta vez la aparición de unos planos con el proyecto de la construcción de la Nueva Escuela y vivienda de maestros de Amasa es el que nos da la oportunidad de indagar en la historia de las Escuelas en Villabona y más concretamente en las del barrio de Amasa. Y de  paso recordar a los más mayores y descubrir a los más jóvenes el funcionamiento de la Educación durante diferentes etapas de la historia.

El primer documento que conservamos en el archivo es un apunte en el libro de actas del ayuntamiento del año 1886 donde se recoge la visita ordinaria del Inspector de primera enseñanza a la Escuela privada de Amasa, dirigida por aquel entonces por el maestro don José Leandro de Echavide, y a la que no tiene nada que objetar. Esto nos da una idea de la importancia que se le daba ya a combatir el analfabetismo en las zonas rurales y apartadas de los núcleos urbanos, como es el caso de Amasa, donde la dispersión de los caseríos dificultaba la asistencia a clase de los niños.

Del año 1906 es una carta de don José Mª de Arrese presbítero de la villa donde comunica a la corporación la compra de la casa denominada de Las Flores de Amasa para fundar en ella una enseñanza para niñas y describe cómo se debe regir, los valores que la deben sustentar, horarios según estación y la edad de los alumnos, muy curiosa. En esta carta queda reflejado el peso que tenía la Iglesia en este tipo de instituciones, donde la separación de sexos y la religión son la tónica dominante. Muy alejada de las Escuelas en época de la II Republica, donde se proclamaba la escuela única, la gratuidad y obligatoriedad de la enseñanza primaria, la libertad de cátedra y la laicidad de la enseñanza. Y establece por primera vez que los maestros y profesores de la enseñanza oficial serán funcionarios. Aunque en el archivo no tenemos registro de ninguna escuela durante esta época.

Con la llegada del franquismo se produce un cambio radical y una marcha atrás en el sistema educativo, se implantar una enseñanza fascista y clerical. Entre las medidas que se tomaron fue la supresión del laicismo, desaparece la educación mixta y se separa a las niñas de los niños, alegando a la moralidad, así como la prohibición de la enseñanza de lenguas distintas al castellano. Las clases estaban presididas por el crucifijo, un retrato del Caudillo y una imagen de la Virgen. Y antes de entrar a clase se izaba la bandera mientras se entonaba el Cara al Sol. Un reflejo de ello es el  “Acta Jurada de declaración definitiva de escuela” del año 1958 que acompaña al Proyecto de Escuela mixta y vivienda para maestro en el barrio de Amasa, obra del arquitecto Carlos Casla Echarri, donde se especifica con detalle el inventario de la Escuela y donde por supuesto lo primero que aparece detallado son la bandera Nacional, un crucifijo, el retrato del Caudillo y un cuadro del Caudillo. Además del resto de menaje y material escolar, como mapas mundi, plumillas…

Las primeras noticias que conservamos de la fundación de una Escuela Nacional en Amasa data del año 1954 es el Proyecto de Casa para escuelas, vivienda y servicio municipal obra de Luis Alustiza, importante arquitecto donostiarra que se dedicó a levantar a lo largo de la geografía guipuzcoana distintas escuelas. Parece ser que el proyecto de esta escuela rural no llegó a realizarse, y hubo que esperar cuatro años más hasta que Amasa contara con un centro escolar público propio. Este se ubicaría en los terrenos del Caserío de Amallo frente a la Iglesia de San Martín.

Hoy en día nos puede llamar la atención que en el mismo edificio de Escuela se ubicara también la vivienda del maestro, pero después de la depuración llevada a cabo por el Régimen con los maestros republicanos, donde era obligatorio presentar documentación de los curas, alcaldes y comandancias para demostrar su adhesión al nuevo orden, la sistemática devaluación de su sueldo, un maestro en el año 1958 cobraba aproximadamente unas 1.321 Ptas., la masificación en las aulas, falta de recursos, la casi inexistencia de la jubilación. No es buen momento para ser maestro, extendida estaba la expresión "pasa más hambre que un maestro de escuela". Es de suponer que tener un techo podría servir de aliciente para enrolarse en esta aventura.

Con la transición se convierte en unos de los primeros centros donde se pasará a dar integramente su línea curricular en euskera, para años más tarde desaparecer.

Almudena Coronado

Aiurrik Amagoia Piári egindako elkarrizketa Villabonako artxiboari buruz

2016-01-25
Categorías: Archivos, Entrevistas, Villabona,

1511 urtekoa da artxiboko dokumenturik zaharrena

Suteen eraginez bereziki, historian zehar hainbat datu galdu arren, dokumentu ugari biltzen du Villabonako artxiboak. Amagoia Piá artxibozainak azaldu du haren berri.

Iragan gogorra izan zuen Villabonako artxiboak. Kontaiguzu…

Villabonako artxiboa bi aldiz erre zen eta uholdeek ere izan zuten eragin kaltegarririk beregan. Baina suteek nagusiki, haien ondorioz asko kaltetu baitzen artxibo historikoa. Aktak badauden arren, arlo historikoan informazio gutxi gordetzen da. Suteen aurrean, normalean aktak eta kontuak salbatzen ziren lehenik. Gainontzeko espedienteak errazago galtzen ziren.

Azken urte hauetan, uholdeen arriskuagatik bereziki, egokitu egin da Amasa-Villabonako artxiboa. Orain altuago dago, ura bertaraino iristeko arriskurik gabe. Gero eta dokumentazio gehiago sortzen denez, leku falta ere bazegoen eta artxiboa handitu egin zen. Orain xahuketa proiektuaren baitan, apal berriak jarriko ditugu, berriz ere lekua zabaltzeko.

Zer aipatuko zenuke Villabonako artxiboaz?

Bereziki, obra proiektu asko jasotzen duela bere baitan; etxe partikularrenak, esaterako. Horietako gehienak kokatuta daude, baina XIX. mende bukaerako batzuk kokatu gabe ere badaude oraindik. 1620 hamarkada hasieratik gordetzen dira aktak eta hori ere aberatsa da, bilatzen jarriz gero, informazio asko ematen baitu herriari buruz. Dokumentazio idatzia dago gehienbat, oso argazki historiko gutxi gordetzen da.

Hala ere, irudi aipagarririk bada tartean…

Bai, besteak beste, 1671 urtean eginiko Villabonako Udalaren ezkutuaren oso irudi dotorea gordetzen da; larruaren gainean, guztia eskuz margotua. On Juan Mendozak idatzita, bere jatorriari buruzko deskribapena ere badu. Ezkutua oso antzinakoa dela dio idatzian, baina noizkoa den zehaztu gabe. Ederra da irudia, baina bitxia ere bai: ezkutuko marrazki guztiak gerrako tresnekin osatuta baitaude: geziak, kaskoak, kanoi mutur nahiz bolak, armadurak, ezpatak, ezkutuak…

Antzinako plano zaharrik ere bada…

XIX. mende hasieran Villabonako udaletxea erre zenean, Pedro Nolasco arkitektoak egin zuen Villabonako udaletxearen planoa. Udaletxe guztia berritu behar zenez, dirutza behar zen hura altxatzeko eta urte asko behar izan zuten. Proiektu hori, esaterako, artxibategian dago eta oso polita da, eskuz egina, noski. Aipatu planoak 1828 urtekoak dira eta bertan azaltzen da nola frantsesak sartu eta udaletxea erre ondoren, udaletxe berria egin beharra zegoela erabaki zutela. Dokumentu horretan, udaletxe berria non eta nola eraiki erabakitzeko pausoak ageri dira eta, besteak beste, plaza nolakoa izango zen ere bai. Hasiera batean, plazari U itxura ematea pentsatu zuten, arkupez inguratuta. Baina arkupeak udaletxe azpian soilik jartzea adostu zuten ondoren. Oso espediente polita da, nahiz eta planoak ia 200 urtez tolestuta egon ondoren, erditik puskatuta egon.

Zein urtetakoa da artxibategiko dokumenturik zaharrena?

1511 urtearen bueltakoa; Amasa, Villabona eta Tolosaren arteko auziaren ingurukoa.

Dokumentuen artean aurkitutako zen aipamen nabarmenduko zenuke?

Esaterako, akta liburu batean Villabonan urkatze bat izan zela irakurri genuen eta horren berri zabaldu genuen Ereiten kultur elkarteak dugun blogean, Villabonako artxiboetan aurkitutako beste hainbat gertaerarekin batera. Urkatzearen berri 1622ko abenduaren 12ko dokumentuan aurkitu genuen. Iturriak islatutakoaren arabera, urkatua Alontso Perez Liedenakoa izeneko pertsona izan zen. Delitua: Bizente Egizarkoa hiltzea.

Bestalde, 1936ko Gerraren inguruan informazio asko eta asko gordetzen da artxiboan, hasieran uste genuena baino askoz ere gehiago.

Era berean, erreboteari eta frontoiari buruzko informazio dezente ere badago, bitxia gainera. Agirietan azaltzen denez, herritarrek beraien eguneroko bizitzarako frontoia beharrezkoa zutela adierazten dute.

Kirol eta kultur ekintzen arloan informazio ugari biltzen da. Esaterako, idi eta ahari frogen edota herri kirol nahiz apostuen inguruan funts interesgarri eta baliotsua dago, kasu horretan argazkiak ere badaude gainera.

Villabonan zezenketak noiztik egiten ziren galdetu ziguten behin eta, begira hasita, 1622 urtean aurkitu genuen lehen aipamena. Baina aktak urte horrez geroztik jasotzen direnez, agian lehenagotik ere egingo ziren zezenketak Villabonako festetan. Santiotan ez ezik, San Martinetan ere izaten ziren XVII. mendean zezenak Amasan.

Inudeekin lotutako pasarte bitxirik ere aurkitu duzue…

Ez da bereziki Villabonari estuki lotutako kontua. Normala zen ia herri gehienetan, baina Villabonan gaiarekin lotutako dokumentuak aurkitu genituenez, tartea eskaini genion gure blogean: Bikiak izaten zituzten emakumeen umeetako bati ematen zioten titia inudeek, amak ezin zituelako biak elikatu. Dirurik ez zuten etxeetako umeei, ama hil egin zitzaien haurrei edota esnerik ez zeukaten emakumeen haurrei ere ematen zieten esnea. Inudeen gaia goi mailako pertsonekin lotu izan da beti, baina artxibategian biltzen diren dokumentuetan irakur daitekeenez, antzina behintzat, ez zen hain goi mailako pertsonen jarduna. Orduan behar bat zen eta, behar bezala, Udalak kudeatzen zuen.

Toponimiarekin lotuta, datu eta leku-izen ugari aurkitu izan da bertan…

Oro har, artxiboa oso baliotsua izaten da antzeko informazioa eskuratzeko, bai aktetan, bai obretan edota baita mugarritzeak egin direlako ere. Orain urte batzuk, Amasa-Villabonako toponimiaren inguruko ikerketa egin eta erakusketa jarri zuten herrian. Lan hura osatzeko, datu ugari jaso zuten hemendik. Liburuak banaka-banaka hartu eta irakurri behar dira horretarako; lan handia da, baina oso interesgarria.

Egunerokoan zein lan burutzen duzu Villabonako artxiboan? Zein asmo duzue etorkizunera begira?

Mantentze lana egiten dugu. Planoak dijitalizatzen ari gara azken hiru urteotan eta lan horretan jarraitzeko asmoa dugu. Baita aplikazioa elikatzen ere, jendeak kontsultak egin ditzan. Gure lana, batik bat, artxiboa egunerokotasunean mantentzea da, Udal teknikariek lan egin dezaten. Beraiek ekartzen dizkiguten espediente eta txostenak txukundu eta gorde egiten ditugu, kontsultarako behar dituztenean berriz ere errekuperatuz. Ikerlarien kontsultei ere erantzuten diegu, baina ez gara bereziki arlo historikoa aztertzeaz arduratzen, proiektu zehatzen bat egokitzen ez bada behintzat.

Deiren bat egingo al zenieke herritarrei?

Udal teknikari edota ikerlariez gain, oro har, herritarrak ez daki artxiboari buruz ezertxo ere. Liburu zaharrak gordetzeko lekua dela pentsatzen jarraitzen du askok. Jendea artxiboa bizirik mantentzea kultura sustatzeko era bat dela kontura zedin hasi ginen blogean artikulu eta informazioa zabaltzen. Ereiten kultur elkartetik Asteasuko artxiboa ere kudeatzen dugu eta bertara, esaterako, eskolako kideak etorri izan zaizkigu haurrekin. Tailerrak egin ditugu haiekin. Artxiboari beste ikuspegi bat ematea da gure nahia, hau ez da biltegia bakarrik; bueltan asko jaso baitaiteke. Pixkanaka jendea gerturatzen hasi dela konturatu gara eta oso pozgarria da hori guretzat. Herritarrak gerturatzeak berritu egiten du artxiboaren irudia, zaharkituta geratzen ari baitzen. Gure ateak herritar guztientzat zabalik daudela esan nahiko nieke, beraz.

Informazioa, kontsultagarri

1915 urtera arte Villabonako artxiboan biltzen den dokumentazio historiko guztia kontsulta daiteke www.villabonakoartxiboa.net helbidean. Ereiten kultur elkarteak Amasa-Villabonako dokumentuetan oinarrituta idatzitako hainbat artikulu, berriz, www.ereiten.eus gunean irakur daitezke, Villabonako atalean.

Eta esan bezala, dokumentuak zuzen-zuzenean ikusi eta ukitzeko aukera ere bada. Astearte goizetan zabalik izaten da artxibategia, bertara gerturatu nahi duen guztiarentzat. Amagoia artxibozainak, kontsultak egin nahi dituztenei, aurrez udaletxera deitu eta ordua hartzeko gomendioa luzatu die. Orain artean liburu zaharren gordeleku gisa ulertzen ziren guneak egunera ekarriz, informazioa eskuratzeko gune ireki eta aktibo bihurtu nahi dituzte artxiboak. “Herritarrek, pertsonalki nahiz herri mailan, onuraren bat atera dezakete bertatik eta nahi duen guztiari luzatzen diogu gerturatzeko gonbidapena”, adierazi du.


Iturria: http://www.aiurri.com/berriak.php?id_edukia=33997

Villabonako liburutegi zaharra

2016-01-21
Categorías: Archivos, Villabona,

Gaurkoan Villabonako Udal Liburutegiari buruz arituko gara. Bai, Artxiboan baditugu liburutegiari buruzko kontuak ere.  Askok jakingo dute gaur egun ezagutzen dugun liburutegia 1980 inguruan planteatu eta 1981 urtean sortutakoa dela. Baina, lehenago ere izan zen herrian beste liburutegi bat. Ikus ditzagun honen nondik norakoak.

Udalak liburutegi bat sortzeko proposamena 1892 urtean aurkeztu zuen Udalbatzarrean. Aldizkari Ofizialak Herri Liburutegien inguruan idatzitako argitalpena irakurri ondoren gaia Tokiko Batzordean aztertzea erabakitzen da. Ondoren ez dugu berri gehiagorik Tokiko Batzordeak edo Udalbatzarrak honen inguruan eritzitakoari buruz, baina sortu zela badakigu.

Izan ere, 1929 urteko kontsulten erregistro liburu bat gordetzen da gure artxiboan. Bertan, honako datu hauek zehazten dira: liburua maileguan eman den data, irakurlearen izen abizenak, liburuaren izenburua eta ordaindutako dirua. Bai, liburutegitik liburu bat ateratzen zenean oraindu behar zen, 10 zentimo hain zuzen. 10 zentimo ziren liburua astebetez etxean izateagatik, bi asterako bazen 20. Agian honek azaltzen du zergatik 1929 eta 1934 bitarteko erregistro liburu honetan beti 12-14 pertsona berdinak errepikatzen diren irakurle bezala. 10 zentimo poltsikoan izatea zorte oneko izatea zen garai batean ezin irakurketan gastatu.

Gaien inguruan berriz ikusi dugu hauek oso mugatuak zirela: nobelak, Gipuzkoako historia eta erlijioa. Udalak 1930 urte inguruan 52 libru erosi zitueneko zerrenda ere badugu. Denak aipatutako gaien ingurukuoak eta denak gaztelania hutsez.

Udalak sortutako liburutegia bazen ere dohaitza ugarirekin elikatua izan zen. Adibidez Luis Portu eta Rogelio Galdósek liburutegirako liburu sorta bana eman zituzten. Lehenengoak Juan F. Muñoz y Pabón idazlearen 10 liburu bildu zituen. Bigarrenak, argentinarra izatez, 62 liburu bidali zituen, denak Hego Amerikaren inguruko hainbat gaiei buruzkoak.

Nabarmentzekoa da, hala ere, "Círculo Tradicionalista"k 1927 urtean egindako dohaintza. 40 liburu eman zituen proiektuan zegoen liburutegi berrirako. Liburu hauen artean 3 ziren euskaraz idatziak (Gipuzkoako Kondaira, Zarauz eta bere kondaira eta Mendiburu Otoitz Gayak). Gainera, ehuneko handi batean foruak, Gipuzkoako herrien historia, hainbat ezagunen hitzaldiak eta bizitza, erlijioa eta udal kudeaketa zuten aztergai.


Amagoia Piá

Amasa, independiente: 1615?-1620

2015-11-16
Categorías: Archivos, Villabona,

Amaitzear gauden 2015 honek urteurren berezia ekarri du Gipuzkoako Lurralde Historikoan eta bertako hamaika lekutan; izan ere, Probintziaren egituraketa politikoan hautsak harrotu zituen ekintza bat duela lau mende eman zen. Honela, eta aitzindariak 1607an koka baditzakegu ere, 1615 urtea izan zen Gipuzkoako hainbat herrixkek administratiboki, eta bereziki justizia mailan, burujabetasuna lortu edo berreskuratu zutenekoa. Besteak beste Tolosa, Ordizia eta Segurako barruti politiko-administratiboetan zeuden hainbat eta hainbat herrik, erregeari aurreko mendeetako buruengandik banantzeko eskaera egin, eta negoziazioen ostean hiribildu titulua lortu zuten. Honen ildotik, hainbat ekitaldi ezagutu ditu doakigun urteak: Zegaman, Andoainen, Legorretan, Urnietan, Beasainen edo Zizurkilen, esaterako. Amasa ere, urte hartan hiribildu titulua eskuratu zutenen herrien artean zegoen, eta hau dela eta, gertakaria gurera ekarri dugu, horren inguruan zerbait gehiago jakin nahian.

Aipamen zalantzagarriak edo abizen moduan ditugun datuak alde batera utziz, Amasa herri moduan aurkezten diguten lehen datuak Tolosari batu zitzaionekoak dira. XIV. mende edo gizaldiaren amaieran jazo zen hori, 1385an; ordutik Amasa Tolosaren jurisdikzioan sartu zen, bi mende t’erdiz.

Edonola ere, menpekotasuna ez zen erabatekoa izan. Hitzarmenaren arabera, Amasak bere udal-karguak izendatzen jarraituko zuen eta, halaber, berezkoak zituen udal edota herri-ondasunek ordura arte izandako egoera mantenduko zuen. Auzotartze hitzarmenak zekarren ezaugarririk nagusiena alkatearen ingurukoa zen; hau da, ordutik Tolosako alkatea izango zen amasarren arteko liskarrak eta auziak epaituko zituena.

XIV. mende amaieran eman ziren halako auzotartze gehienak. Testuinguru jakin baten aurrean emandako erantzuna ziren, baina hala ere, behin baino gehiagotan, unean uneko edo lekuan lekuko erabakiak adostu ziren; hau da, sinatu ziren eskritura guztiek ez zituzten beti ezaugarri berdinak. Halaber, denboraren poderioz lorpen batzuk eskuratu zituzten. Tolosaldeko herrie dagokienez, XVI. mende erdialderako herri-alkatea izendatzeko ahalmena lortu zuten, eskumen judizial hauek oso urriak baziren ere.

Horrez gain, Amasaren kasuak beste berezitasun edo bitxikeria batzuk ditu, sakonkiago aztertu beharko liratekeenak. Izan ere, herri ondasun ugari eta eliz patronatua Villabonarekin partekatzen zituen, zehazki noiztik jakin ez badezakegu ere, momentuz bederen. Batzuen ustetan, eliza Amasako lurretan egoteak herri hau Villabona hiribildu moduan sortu baino lehenagokoa dela adieraziko luke; Gorosabelek, adibidez, Villabona Amasaren menpeko zela adierazten du bere “Hiztegi” famatuan. Villabona abizena 1346an egin zen Tolosako aitonseme diren auzoen erroldan topa dezakegu: orduan, Santxo Villabonakoaren seme diren Pero Santxez eta Martin Santxez azaltzen zaizkigu hiribilduko auzo moduan. Hori dela eta, Jose Antonio Munita eta Jose Ángel Lemak, hiribilduaren sorrera XIII. mende amaieran kokatzen dute. Bitxikeria moduan, erroldan Villabona aipatzen da, baina ez, ordea, Amasa. Edonola ere, 1385etik aurrera biek beraien Historiako beste garai bat hasi zuten: ordutik bi udal-barruti ezberdinetan kokatuak geratuko ziren: Villabonak, bere hiribildu tituluari esker berezko barrutia izango zuen; Amasa aldiz, Tolosakoan sartu zen.

Hainbat esparru partekatzen bazituzten ere, Amasak zein Villabonak, bakoitzak bere udal-ondasunak zituen. Honen lekuko 1618ko agiri bat dugu (GAO-AGG, PT 2509, 108 au.-109at.). Adibide berantiarra, ezbairik gabe, baina XIV. mende amaierako hitzarmenak Amasarenak ziren ondasunak beren horretan mantentzen zituenez, pentsa daiteke XVII. mende hasiera hartan aipatzen direnak aspaldidanik jabetza egoera horretan egotea; hau da, XIV. menderako Amasaren ondare zirela.

Independentzia eskuratzeak, auziek eta beste hainbat beharrek zekarzkieten gastuak direla eta, 1618 hartan Amasako udalbatzak baso ustiapenaren inguruan irizpide berriak hartu zituen. Oihana zen aberastasun iturri nagusienetako bat, nagusiena ez bazen: “la dicha su villa no tiene otra renta de consideraçion sino es de los xarales para poder acudir al remedio de la paga de las dichas deudas y corridos”. Baina txaradietan aziendak noiznahi, nonahi eta nolanahi sartzen ziren, zuhaitzetako kimu eta aldaxkak janez. Honela, abelgorri zein bestelako animalien bazkatzeak sortzen zituen arazoak ekiditeko, ikuskatze eta mugarritze bat burutu zen. Sail haietako egurra oso baliotsua zen Amasaola eta inguruko burdinolen egur-ikatz eskaerari aurre egiteko. Agidanez burdinarekin lotutako industria Amasaren ardatz ekonomikoetako bat zen. Ondorioz, lursail horien ustiaketa mugatu edo arautzeak, Amasari diru premia larriari aurre egiteko aukera eman ziezaiokeen.

Dokumentuetan jasotako mugarritze ekintza horrek, Amasaren lurrak zeintzuk ziren izatearekin batera, hamaika izen ematen dizkigu, horregatik, jorratzen dugun independentziaren gaiari zeharka lotua badago ere, transkribaketa plazaratzea egokia dela deritzogu. Ikuskatu ziren eta animaliei itxi zitzaien sailaren mugak honakoak ziren:

“desde el mojón de Belauriate, que confina con los términos de Berastegui y Elduayen y por dende ella por el arroyo llamado ‘Ybiaingo erreca’, abajo Aniçinçerrieta, y dende al puerto llamado Arbiribilla y dende al puesto llamado ‘Mapilleta-barrenera’, y dende al puesto llamado ‘Gaztaña-bacarra’, que es en el puesto llamado Azpildi. Y dende al puesto llamado ‘Asquiaco-garayco-sarobearen-goyenera’, y dende al puesto llamado Abeyeguneaga; y dende allí al puesto llamado ‘Aindico-ayçaren-ganera’, y dende al puesto llamado ‘Aguerdieguico-bunoa’; y dende allí a donde están çinco robles en el campo llamado ‘Errexil-soroa’, y dende allí al puesto llamado ‘Lasturreta-çabalera’, y dende allí por el puesto llamado Apaciegui Abajo a Yruerrequeta y dende allí, por abajo, al puesto donde está la puente de madera de Huegon”.


Beste herrietan bezala, Amasan ere 1615ko gertakariak ekarritako ondorio ekonomikoak agerikoak izan ziren. Banantze prozesuari Koroak emandako baiezkoa ez zen doakoa izan. Guztiaren atzetik monarkiaren diru behar larria zegoen eta, ondorioz, herriek sosen truke independentzia eskuratu zuten. Gehienetan diru kopuru altuak izan ziren eta hauei aurre egiteko udal-lurrak saldu edota dirua zentsotan hartu zen, udalen zortasun maila ikaragarri igoz. Batzuetan gastu horiek banantze eskaerak egin zituzten herrien artean elkarbanatu egin ziren; beste batzuetan, independentzia eskuratu eta gutxira, herriek Elkarte edo Batasunak sortu zituzten, bereziki Batzar Nagusietako ordezkaritza eta gastuak partekatzeko. Amasa bera, adibidez, 1631 Anoetak eta Zizurkilek osatzen zuten Zubiberriako Batasunean sartu zen.

Baina agidanez, Amasan, independentziaren ordainetan erregeari eman beharreko dirutza beste kasuetan baino premia handiagoak ekarri zituen. Gastu horiez gain, aurreko urteetatik abian ziren hainbat auzik beren horretan zerraiten, eta zentsotan diru andana ere zorpetu zuten. Villabonarekin ondasun zein eliza mailan zuten jabetza edo administrazio egoera zela eta, guzien hobebeharrez bi herrien batasun politiko-jurisdikzionala adostu zen; hau da, udal-gobernu edo udalbatza bateratu bat sortzea.

Asmo hauek independentzia eskuratu eta gutxira hasi ziren, 1617ko abuztuan; baina bitarte horretan Amasak bere udala izan zuen. Urte hartako irailaren 24an, Villabonarekin elkartzeko eginbideak burutzeko ordezkariak izendatzerakoan, honakoa zen adierazitakoa:

“conzejo, justizia y regimiento y vezinos d’esta villa de Amasa, oy, día Domingo que se quentan veinte y quatro días del mes de septiembre de mil y seiscientos y diez y siete años, estando como estamos juntos y congregados en nuestro Ayuntamiento y ‘bazarre’ general para tratar y conferir de las cosas que tocan al seruicio de Dios, nuestro señor, y de su Magestad y bien vnibersal d’esta dicha villa en el puesto y lugar acostumbrado, expecial y nombradamente Juanes de Marrubiza y Legarbarrena, alcalde hordinario de ella y su término y jurisdición por el rey nuestro señor, y Juanes de Mutio, alcalde de la Hermandad, y Seuastián de Aguirre y Juan Miguel de Licoluma y Lizarraga, rexidores, Juan Martínez de Legarra, escriuano del rey, nuestro señor, y del número del Alcaldía de Aiztondo, Juanes de Legarra de Juanperezena, Domingo de Osandola, Juanes de Garmendia, Christóual de Ybarguen, Juanes de Legargoyena, Juan Martínez de Osandola, Juanes de Aranguren ‘de el [sic] Alcayde’, Domingo de Aranzalde, Juanes de Larrea, Miguel de Aransastroqui, Juanes de Lizarraga de Arraisti, Lorenzo de Yguerategui, Miguel de Vgalde, Miguel de Umeeta de Larrañaga, Fermin de Yriberri, Juan López de Echaondo y Miguel de Muñoqui, todos vecinos d’esta dicha villa…” (Villabonako Udal Artxiboa, 116-02)

Era berean, 1618ko martxoan Juanes Larrea alkate moduan aipatzen da; Juanes Musturia eta Osandolakoa errejidore kargua betetzen du eta hamabi betearazle moduan Lorenz Ierategi dugu. Ondorioz, datu hauek galdera interesgarria dakarte burura: zein izan zen Amasak Tolosatik aldendu eta Villabonarekin bat egin zuen unea? Amasa zein epetan izan zen guziz burujabe?

Kontutan hartu behar dugu 1615 ekintzak ez zuela bat-batekotasunik izan; hau da, erregeak eskaerak onartu, hiribildu tituluak luzatu, Tolosak helegiteak jarri eta eginbide guztiak egin bitartean, denbora jakin bat igaro zen. 1620ko abuztuan adibidez, Amasak independiente moduan hiru urte inguru zeramala adierazten zen; hau da, 1617tik; azken urte honetako abuztuan aldiz, independentzia urte t’erdi lehenago eskuratu zuela zioten: “por quanto como es público y notorio, la villa de Amasa hauía sido hasta agora año y medio sumisa y sometida a la jurisdición de la villa de Tolosa quanto al conozimiento de las causas ziuiles y criminales de los vecinos y moradores que hauía hauido”. Ondorioz, 1615-16 bitartean Tolosaren pean mantendu zela dirudi.

1619an Villabonak eta Amasak, nork bere aldetik, ordezkariak izendatu zituzten, ordenantza koaderno berri bat egiteko. Helburua, adostutako batasun politiko horri esparru teoriko bat ematea zen, gerora praktikan jartzeko. Legedi berriak udal hauteskundeen nondik-norakoak, udal-karguak, kartzela edota bilerak egiteko lekua zehaztu zituen. Beste arloei dagokienez, apenas hartu behar zen erabakirik; izan ere, amankomunean zituzten esparru horiek urteen poderioz pilatutako eskarmentuagatik zein usadioengatik arautuak zituzten.

Hurrengo pausoa bi herrietako ordezkariek izenpetutakoa herri-batzar batean adostea zen. Hau 1619ko urriaren 3an ospatu zen (GAO-AGG PT 84, 340 au.). Ez zen ordea, ahobatez onartu: bi auzotarrek, Migel Munokikoak eta Juanes Lizarraga Urreztikoak, ez zuten aurkeztu zitzaizkien ordenantzekin bat egin. Edonola ere gehiengoak bai, legediari baiezkoa eman zion. Baina oraindik, egoera berri hau egia bihurtzeko erregearen eta bere kontseilari eta epaitegien ebazpena falta zen.

Tramite edo izapideak burutu bitartean bi herriek politikoki bananduta mantendu ziren, 1620an argi dakusgun bezala. Orduko abuztuaren 6an bi udalbatzek Juan Martinez Legarrakoa eta Joan Ierategikoaren aldeko ahalordea ematen zuten eta bertan, Juanes Legarra Joanloperenakoa eta Juanes Arteagakoa alkateak zeuden; Migel Lakuntzakoa eta Domingo Asuragakoa (?) hamabiak, eta Domingo Ugaldekoa eta Migel Munoki errejidoreak. Ahalorde honek islatzen duenaren arabera, bi herriek oraindik bat egin bage zirauten. Honela dio erregeak hitzartutakoa onartzeko asmoz luzatutako idatziak:

“para que acudan a la villa de Madrid y a la Real Audiencia y Chancillería de Valladolid y a los demás; recogan los recaudos que en razón de la dicha unión y concordia se hubiesen fecho en el Real Consejo Supremo de Justicia (…) y pedir la confirmación de los dichos capítulos y unión y hazer cerca de ello en qualesquier tribunales los pedimientos nesçesarios y los demás autos y diligencias que se deban hasta que lo susodicho llebe efecto”.

Agindutakoa Felipe III.a erregeak baieztatu zuen, 1620ko abenduaren 9an; duela ia 395 urte. Aste gutxiren buruan, 1621eko Urte Berri egunean, udal-hauteskundeak ospatu ziren. Ordutik Villabonak eta Amasak udalbatza bakarra izango zuten, eta orduan hasi zen bien arteko elkarbizitzaren beste pauso bat.


Iago Irixoa