Eu Es

En fin... ba bai!

Blog
Villabona

Fabrikaren barne araudia, atzoko kezkak ala gaurkoak?

2018-07-10
Categorías: Archivos, Villabona,


Gune hau bai Villabonako herriko gai desberdinak jorratzeko edo efemerideetaz hitz egiteko aprobetxatzen dugu, baina baita ere, leku aproposa da Artxiboan aurkitu daitezkeen dokumentu bitxiak erakusteko eta herritarrengana iritsarazteko. Aurreko berrian Subijana y Cia. enpresaren hastapenei buruz hitz egin bagenuen (enpresa Silva anaien eta Frois jaunaren eskuetan zegoen garaiari buruz), oraingoan garai horretakoa den dokumentu berezi bat aurkeztu nahi dugu. 1867-05-01ean idatzi zen estanpatuen enpresaren barne araudia, bai garaiko alkatea zen Juan Miguel de Lizurunek eta baita enpresako jabeek sinatutako dokumentua dugu hau (sig. 68-05). Badirudi araudi hau indarrean sartzeko, Villabonako alkatearen oniritzia behar zuela, sinaduran alkateak onartu duela zehazten baita.

 

Arreta deitzen duen lehenengo gauza dokumentuaren data da. Hau bitxikeri moduan aipatu nahi dugu, izan ere, langileen mugimendua ez da urte batzuk beranduago arte hasiko. Baina maiatzaren lehenengoan langileei araudi hau ezagutarazteak gure atentzioa deitu du.


Guztira 7 arau dira dokumentu honetan zehazten direnak eta esan daiteke gaur egungo arau edo legeek garatzen dituzten hainbat gai 1867 urtean ere punta-puntako gaiak zirela. Izan ere, nabarmen da garai batean garrantzia zuten gaiek gaur egun ere oraindik arduratzen gaituztela, adibidez, lan orduak, lanetik irteteko baimenak, lan ordutik kanpo lan egindako orduak, e.a. Dokumentu honetan islatzen diren artikulu desberdinek lan orduei zuzenean eragingo die, hauen inguruko artikulu desberdinak argitaratuz. Banan-banan aztertuko ditugu datozen lerroetan dokumentu honek islatzen ditun arauak. Gogoan eduki behar dugu enpresaren hasierako urteetan idatzi zela, 1860 urtean eraiki baitzen fabrika hau.


Lehenengo artikuluari dagokionean, urtaro bakoitzean zehazten diren lan ordu kopurua lan egin behar dela dio. Ez da ordu kopurua zehazten ordea. Enpresan zehar hiru gune zeuden mota honetako oharrak jartzeko, informazio txokoak balira bezala. Gune horietan jarri zuten araudi hau langileriari ezagutarazteko eta bertan jarriko dute baita ere, urtaro bakoitzari dagokion lanaldia. Bigarren artikuluak ere lan orduei eragingo die, ordutegia errespetatzeari hain zuzen ere. Kanpai batek adierazten zuen lanean hasteko eta bukatzeko ordua. Gaur egun ere lantegi batzuk oraindik mantentzen dute adarra jotzeko ohitura, eta ez bakarrik lantegiek, hainbat eskoletan ere adarra edo txirrina erabiltzen da eskola amaiera jakinarazteko. Artikulu honek agintzen duenaren arabera, kanpaiak jo eta 10 minutu beranduago sartzen zenari, kanpaiak jo baino lehenago irteten zenari edo kontramaisuak agindu baino lehenago irteten zenari lan-egunaren laurden bat galdaraziko zitzaion. Gaur egun horrelako neurriak indarrean dituzten tokiak ere badaude, izan ere, kasu batzuetan lanaldiaren erdia kentzera ere iritsi izan dira beste fabrika batzuetan.


Hirugarren artikuluak aparteko lan orduak nola ordainduko diren zehazten du. Aparteko lan orduak egiteko langileak aukeratu egiten ziren eta 12 ordu gehigarri egiten zituztenean lan-egun oso bat ematen zitzaiela dirudi “Al obrero que se le designe para que trabaje en horas extraordinarias, se le anotarán a parte, abonándoselas al respecto de doce horas por un día de trabajo”.

 

Hurrengo arauaren arabera, langileek egun bat edo gehiago lanetik irten nahi bazuten kontramaisuari baimena eskatu behar zioten lehenengo, honek ondoren nagusiengana bidaliko zuen eskaera eta hauek erabakiko zuten baimena eman ala ez.


Bosgarren artikuluak esaten digu fabrika barruan garbitasun eta txukuntasun arauak errespetatzea derrigorrezkoa zela langile guztientzat. Mota honetako arauren bat beteko ez balitz, zegokion isuna ordaindu beharko zen.

Seigarren arauak enpresa uzteari buruz dihardu. Bertan esaten du langile batek nahi duenean lana utzi dezakeela, hori bai, nagusiek ere jendea enpresatik botatzeko eskubidea badutela argi geratzen da. Momentuko gauza izan daiteke gainera, hau da, nagusi batek langile bat enpresatik botatzeko erabakia hartzen badu, momentu horretan bertan kaleratzeko aukera edukiko du.


Azkenik, zazpigarren arauak langile zehatz batzuei eragiten die: inprimatzaileei. Hauek ezingo zuten enpresa utzi hasitako lana amaitu arte. Bestalde, artikulu honek aipatzen du langile hauek hamabostaldietan jasotzen zutela soldata eta fabrika utzitakoan, hamabost egun ondoren jasoko zutela euren azken hamabostaldiari zegokiona. Honekin langileek lana ondo egiten zutela ziurtatu nahi dute, lana ondo egina ez badago, soldatatik kenduko baitiete isunengatik kobratu beharrekoa.


Zazpi hauek izango dira 1867an Hermanos Silva y Frois estanpatu fabrikako lan mundua arautuko zuten arauak. Ikusten da beraz, orain dela 150 urte estanpatuen enpresako lan mundua kontrolatzeko ezarri ziren neurriak egungo lan munduko kezka nagusienetakoak direla oraindik, nahiz eta gaurko baldintzetara egokituak izan, ardurak ez dira gehiegi aldatu urte guzti hauetan zehar.


Amaia Mendizabal

 

"Silva hermanos y Frois"

2018-06-18
Categorías: Archivos, Villabona,

Azkeneko berrian Villabonan industriak eduki zuen eraginari buruz Artxiboan dauzkagun baliabideek eskaintzen dizkiguten datuez hitz egin bagenuen, urte honetan zehar gure blog honetan Villabonari buruz argitaratuko ditugun hurrengo berriak, herri honetako industria enpresa garrantzitsuenetako baten inguruan idatziko ditugu. Subijana enpresan herritar askok lan egin zuten, baita ere kanpotar askok, ibilbide luzeko enpresa bat izan zen gainera, izan ere, 100 urte baino gehiagoko ibilbidea izan zuen, horrek dakarzkien gora behera guztiekin. Udal Artxiboan badauzkagu horri buruzko hainbat dokumentu, beraz, horiek erabilita enpresaren ibilbideari buruzko berri sorta bat prestatu dugu datozen hilabeteetan argitara emango ditugunak.

 

XIX. mendean eman zen industrializazio prozesuan, Gipuzkoan garrantzi handia eduki zuten atzerritik etorritako inbertsioek, frantsesen eskutik zetozenak nagusiki. Horiek izango dira Subijana enpresaren sorreraren errudun. Gaur egun, Subijana izenarekin ezagutzen dugu estanpatuen enpresa hau, baino ez zen izen horrekin jaio. Baionako Teofilo eta Rodolfo Silva eta Eliseo Frois izan ziren sortzaileak eta “Silva hermanos y Frois” izena eman zioten, hortaz, sorta honetako lehenengo berrian frantses hauek jabe izan zireneko garaiari buruz hitz egingo dugu. Hauek, beste inbertitzaile batzuekin batera, 1846an “Fabrica de Hilados, Tejidos y Estampados de Vergara” sortu zuten izen berdineko herrian, hortaz, Villabonakoa sortu zutenean eskarmentua bazuten eta bazekiten zertan zebiltzan.

 

Ehungintzako enpresa lehen aldiz 1960 urteko otsailaren 02an ospatu zen osoko bilkuraren aktetan aipatzen da (sig. 0007-01 CF) eta bertan idatzi ziren gai honi buruzko bi parrafotxoak oso mamitsuak dira. Datu garrantzitsuak eskaintzen dituzte enpresaren hasierari buruz. Rodolfo Silvak egindako eskaera bat da zeinetan eskatzen duen “que se le provea de una nota de los materiales que se le han franqueado para la construcción de su fabrica de tegidos, rebajando el 25% segun se le prometio en Diciembre del año 1858 al tiempo en que se apropio de la ferreria con el indicado objeto”. Esaldi honekin alde batetik, Udalak fabrika eraikitzeko materialak baldintza berezietan saldu zizkiola esaten digu, gainera aurrerago, prezioaren beherapenaren oneritzia adierazten da, fabrika hori onuragarria izango delako herritarrentzat. Material horien zerrenda Artxiboan gordetzen da (sig. 276-10) eta bertan zehazten da egur kopurua eta balioa errealetan 1860ko martxoaren 8ko datarekin. Bestalde, Silva jaunak lantegia eraikitzeko burdinola bat erosi zuela dio eskaeran, burdinola hori Olaederrakoa izanik. Gaur egun ez da honen arrastorik gelditzen, baina biztanleen oroimenean egongo da, polikiroldegiak hortik hartzen baitu izena.


Hasierako urteak onak izan zirela dirudi baina lehenengo hamarkada bukatu aurretik arazo larriak izaten hasi ziren eta 1870 urtean izena aldatuko zaio, orain “Fábrica de Villabona” bezala ezagutuko da. Arazo ekonomikoek urte batzuk iraungo dute. Gipuzkoako Diputatu Nagusiak alkateari bidalitako gutun desberdinak gordetzen ditugu Artxiboan, zeintzuetan fabrikaren zorrez ari den. Hauetan, industria-kontribuzioa ez duela ordaintzen jakinaraziko dio eta etxebizitzako altzariak enbargatzeko esaten dio, 1874 urteko gutun batek ondorengoa dio esate baterako: “Si no se pueden vender en esa los estampados que tiene embargados para realizar la contribucion de la fabrica, me parece que hara V. bien en ponerlos a la venta en la villa de Tolosa. Sin embargo, el Ayuntamiento puede embargar los efectos y muebles que quiera, con tal que sean del contribuyente moroso” (sig. 68-07). Honen ondorioz, Udalak ideia hori aurrera eramateko erabakia hartzen du eta horren aurka Telesforo Subijanak bidalitako gutun bat daukagu. Badirudi lantegiaren etxebizitzan bizi zirenak beregana jo zutela laguntza eske. Gutun honetan erabakiaren aurkako ardura adierazten du Subijana jaunak: “no puedo menos de protestar en nombre de dichos propietarios, de dicho embargo que no puede llevarse a efecto sin menoscabo de las leyes vigentes, que no dudo querra V. respetar”, honela zuzentzen zaio T. Subijana alkateari.


Barneko krisi ekonomiko hau dela eta, produkzioaren espezializaziorako apustua egiten da kotoizko ehungintza bertan behera utziz eta estanpatuetara bideratuz enpresaren ekoizpena. Honekin batera beste erabaki garrantzitsu bat hartu zuten jabe hauek eta hori, paper fabrika bat eratzea izan zen. Modu horretan, ehungintzarako erabiltzen ziren instalazioak fabrika berriak erabiliko zituen maiztertzan eta diru horri esker, Fabrica de Villabonak zorrak kitatzea lortuko zuen urte batzuen ondoren. Paper fabrika horri “La Salvadora” izena eman zitzaion. Hasierako urteak gorrak izan ziren honentzat, izan ere, papera enbargatzeaz gain, jabetzaren gaineko zerga ordaintzea exijitzen zioten nahiz eta bera instalazioen jabe ez izan. Honen inguruan gutun desberdinak daude Artxiboan, horietako bat ordainketa horren aurkako gutun luze bat izanik: “debo manifestar que la sociedad “La Salvadora”, como sabe muy bien V.I. es mera arrendataria de la sociedad “Fábrica de Villabona”; por consiguiente a esta corresponde atender a las contribuciones de la propiedad” (sig. 68-02). Arrazoia eman ziotela ere badakigu.

 

Aipatu ez dugun arren, kontutan hartzeko da krisi guzti honetako eragileetako bat hirugarren Karlistada izan zela. Bestalde, egoera kaxkar hau gainditu zenean estanpatuen fabrika jabez aldatu eta gaur egun ezagutzen dugun izena jaso zuen “Subijana y Cía.”, 1907an kokatzen da titulartasun aldaketaren lekukoa (0009-02 CF). Hemendik aurrera enpresaren beste garai bat hasten da, beraz, hurrengo berri batean jarraituko dugu.


Amaia Mendizabal

Industriaren aztarnak jarraituz

2018-04-23
Categorías: Archivos, Villabona,

Villabonako herritik paseatzen dugunean eta inguruan arreta jartzen dugunean, segituan datorkigu burura bertan industriak eduki duen garrantzia, izan ere, herri honen ondare industriala handia da.

Honaino industria nola iritsi zen jakiteko, urte batzuk atzera egin behar dugu, XVIII. mendera arte. Garai horretan eman zen Industria Iraultza Europan, Ingalaterran hasi zelarik eta aldaketa sakonak eragin zituelarik gizartearen eta biztanleen bizitzako arlo guztietan. Irletatik, industriak kontinentera salto egin eta Frantziatik pasa ostean Espainiara iritsi zen, Madrilera, Kataluniara, Asturiasera eta Euskal Herrira. Hemen, Bizkaia eta Gipuzkoa izan ziren prozesu honetan murgildu ziren lehenengoak.

Enpresa industrialak agertu aurretik, nekazaritza zen Villabonako ekonomiaren oinarri eta horren adierazle diren dokumentuak badauzkagu artxiboan, gai honen inguruko datu oso zehatzez bete beharreko galdeketak gordetzen baitira bertan, XIX. mende hasierakoak gehienak. Baina geografikoki, leku estrategikoan dago kokatuta Villabona, Oria ibaiaren ertzean, eta horrek erakargarri bihurtu zuen industriarako. Horrela, Euskal Herriko beste zonalde batzuetan metalurgia garatu zen bitartean, Villabonan eta Oria ibaiaren ertzetan kokatuta dauden beste herri batzuetan, paper fabrikak eta ehungintza fabrikak agertu ziren, hau da, ibaietako ura behar zutenak indar eragile. Gauzak horrela, XIX. mendearen bigarren erdialdean eraikita zeuden herriko lantegi garrantzitsuenetako bi: La Salvadora papertegia eta Subijana enpresa, Silva anaien estanpatuen lantegi bezala sortu zena. Hauekin batera ordea, beste industria txikiago batzuk ere bazeuden, arropa zuria egiten zuen Achaga tailerra adibide.

Aipatu bezala, industria hauen zabaltzeak eragin handia eduki zuen gizartean eta Europako eta Espainiako beste toki batzuetan gertatu zen bezala, hemen ere gizarte gatazkak agertu ziren lantegietako langileen eta nagusien arten. Horien inguruko informazioa Artxiboko dokumentu desberdinetatik jaso dezakegu. Esanguratsuenetako bat La Salvadoran gertaturikoa izango da XX. mende hasieran. 1904 urteko martxoan asteko derrigorrezko atsedenaldia igandetan ezartzen zuen Errege Agindua argitaratu zen. Agindu horrek langile guztiek (bai lantegietan lan egiten zutenek eta baita norberaren kontura lan egiten zutenek) igandetan jai egin behar zutela zioen, baino salbuespen batzuekin. Hauen artean, ur-indarrez mugitutako makinak erabiltzen zituzten lantegiak zeuden, hau da, La Salvadora. Bertako langileak salbuespen horren aurka jarri eta mugitzen hasi ziren, 1913 urtean nagusiekin hitzarmen bat sinatzea lortu zuten arte (sig. 68-11). Hitzarmen horren arabera, igandetan lan egitearen trukean, asteko beste egun bat jai hartuko zutela adostu zuten. Gatazka honi buruz sakonago hitz egin genuen orain dela urte batzuk argitaratu genuen beste berri honetan.  

1900 urtea baino lehen ez zegoen langile eta nagusien arten harreman asko, horregatik, Estatuak eskua sartzeko erabakia hartu zuen langileen lan baldintzak erregulatzeko asmoz. Hori dela eta, Errege Agindu ugari agertu ziren garai honetan, lan munduaren inguruko gai desberdinak arautuz: goran aipatutako asteko derrigorrezko atsedenaldia, emakume eta umeen lan baldintzak, lan istripuak, e.a. izango zirelarik horietako batzuk. Testuinguru honetan Gizarte Erreformen Tokiko Batzordeak sortu ziren, lantegietako langileen ordezkariak, nagusien ordezkariak (bi talde hauek ordezkari kopuru berdina edukiko zuten), herriko alkatea batzorde-buru bezala, parrokoak eta medikuak osatuko zituzten batzorde hauek. Villabonakoa 1900-06-05ean eratu zen (sig. 43-01) eta idazkari Carlos Darras langilea izendatu zuten. Ordezkari hauek 4 urtera aldatzen ziren hauteskundeen bidez eta artxiboan dauzkagu hautaketa horien emaitzen dokumentuak (sig. 43-03 eta 43-08). Batzordeetan beraz, lan munduko gai desberdinak jorratzen ziren, Estatuak emandako agindu eta legeen azterketa helburu nagusienetakoa zelarik. Eztabaida guzti hauek, artxiboan gordetzen ditugun akta batzuetan jasota gelditzen ziren (sig. 43-06).

Jakina da garai honetan, lantegietako langileria profil demografiko desberdinek osatzen zutela, beste era batera esanda, gizonekin batera emakumezkoek eta umeek (neska eta mutilak) ere lan egiten zutela. Zaila izaten da ordea, langile horiei buruzko informazioa lortzea. Gai honi buruzko ikerketa lan bat jorratzerakoan, kontutan eduki behar da garai hartan gai hauek ez zutela gaur duten garrantzia eta datuak ez zirela sistemikoki jasotzen. Edonola ere, badaude hainbat testu eta taula informazio hau jasotzen dutenak, esate baterako, 1908 urtean Gobernazio Zibileko ikuskaritzatik egindako taula bat dugu (sig. 68-10). Informazio mamitsua eskaintzen digu gainera. Bertan aipatzen da herriko 4 lantegi garrantzitsuenetan, hau da, Subijanan, La Salvadora papertegian, Achagaren bordatzeko makinen lantegian eta igeltso edo harlauza harrobian lan egiten duten gizon eta emakume heldu, 14 eta 16 urteen bitarteko mutil, 14 eta 23 urte bitarteko neska eta 14 urte arteko neska-mutil kopurua. Gainera, talde bakoitzak lantegi bakoitzean kobratzen duen soldata eta egiten duen lan-ordu kopurua ere adierazten da.

Villabonako industrializazio horren aztarna batzuk gaur egun ikus daitezke oraindik, Sacem lantegia eta Zizurkilgo Oria papertegia adibide nabarmenenak izanik. Subijanaren ordez gaur Mintzola aurkitzen dugu “Subijana etxean” eta La Salvadoraren ordez, Pilotaria kalea, urbanistikoki “La Salvadora gunea” bezala ezagutzen dena. Aztarnarik egon ez arren, Villabonako biztanleen oroimenean egoten jarraituko du iragan horrek eta baita gure artxiboan ere, bertan aurkituko baititugu garai hori ezagutzeko lehen eskuko informazio iturriak.

Amaia Mendizabal


Artxiboetan zer?

2018-01-23
Categorías: Archivos, Villabona,

Artxiboetan egiten dugun lana eta aurrera eramaten ditugun ekimen desberdinak ezagutaraztea eta gerturatzea da berri honen helburua. Artxiboak, orokorrean, toki ezezagunak direla esan dezakegu, bertan lan egiten dugunok eta ikerketaren munduan lan egiten dutenak alde batera utziz gero. Imajinario kolektiboan, Artxibo bat irudikatzean paper multzoz betetako gela ilun eta zahar bat datorkigu burura, dena antolatu gabe eta trasteleku bat balitz bezala irudikatzen dugu. Honen aurrean esan beharra dago, nahiz eta hau noiz behinka horrela izan, normalean irudi okerra dela. Gelak apalez beteta egoten dira, eta apal horiek ondo antolatuta eta ordenatuta dauden paperak edo espedienteak dituzten kutxaz beteta daude, denak hurrenkera bat jarraitzen dutelarik zenbakiekin markatuta, kontsultatu behar diren espedienteak ahalik eta azkarren eta era eraginkorrenean bilatzeko. Batzuetan gainera instalazio moderno eta erosoak dituzte apal konpaktu mugikorrekin.

Bertan mota askotako dokumentazioa aurkitu dezakegu: obra haundi eta txikien proiektuak eta planoak, errolda desberdinak, udaletxeko sail desberdinek aurrera eramaten dituzten ekimenen espedienteak,… Eta noski, garai ezberdinetakoa: pasa den urtekoak edota, Villabonaren kasuan, orain 500 urtekoak. Dokumentazio hau, edo ia dena, eskuragarri dugu artxiboan norbaitek kontsultatu nahi izan ez gero. Hori baita artxiboetan lan egiten dugunon helburu nagusietako bat, jendeari arreta ematea.

Esan beharrik ez dago, gure helburu nagusia dokumentazioa ahalik eta egoera hoberenean gordetzea eta zaintzea dela. Dokumentazio hori ez da paper hutsa, baliorik ez duen paper multzoa baizik eta gure ondarea da, idatzizko ondare kulturala da eta babestu behar dugu. Zerbaitek ondare izaera edukitzeko ez du monumentu izan behar, objektu txiki bat izan daiteke edo hitz gutxiko testutxo bat. Beraz, ondo gorde behar da, gaur egundo dokumentu berrien etorkizuna bermatuz eta dokumentazio zaharra baldintza egokietan mantenduz.

Dokumentuen kontserbaziorako, artxibo gelak baldintza berezi batzuk bete behar ditu. Alde batetik, toki asko behar da, papera pilatuta eta airerik gabe  badago, kaltetua izan daiteke eta, hortaz bere espazioa behar du estutasunik gabe. Beste alde batetik, tenperatura eta hezetasun maila zehatzak mantendu behar dira, hauek desegokiak direnean dokumentazioa arriskuan jartzen duten izurrite desberdinak gerta daitezkeelako, onddoak, pipia, xomorroak… ager daitezke.

Gerta daiteke baita ere, beste arrazoi batzuengatik dokumentuak kaltetuak izatea. Villabonako Artxiboan badauzkagu egoera txarrean dauden hainbat eredu. Hauetako bat izango da 1828 eta 1829 urteen artean Tolosako Pedro Nolasco de Telleriak idatzitako obra proiektu bat eta eskuz egindako planoak. Udaletxea Napoleondar gerren bitartean erre egin zuten eta Udalak aipatutako arkitektoari eskatu zion eraikuntza berriaren proiektua. Villabonako dokumentazio guztia udaletxean zegoen Artxiboan zegoen, eta sutearen ondorioz ia guztia galdu egin zen, horregatik dugu fondo historikoan hain sorta gutxi. Aipatutako obraren espedientea, ordea, Artxiboan dugu eta kontsultagarri dago momentuz. Planoak tolestuta gordeak izan ziren eta denbora pasa ahala tolesdurako tokitik puskatu egin dira, gainera egoera okerrera doa hezetasunak ere kalte egiten dielako. Egoera honek horrela jarraitzen badu kontsulta murriztu egin beharko da edo guztiz debekatu. Arazoak baina, badu konponbide erraz bat: planoen zaharberritzea. Dokumentuak aditu bati bidaltzen zaizkio eta honek konpondu egiten ditu murrizpenak kenduz edo saihestuz. Mota honetako lanak ohikoak izaten dira artxiboetan, izan ere, paperak arrazoi desberdin askorengatik sufritu dezake. Arrazoi batzuk, ez daude artxibozainen esku, baizik eta dokumentuen ezaugarriek eragindakoak izan daitezke. Hau gertatzen zaie Villabonako artxiboko dokumentu zaharrenetako biri. 1561 eta 1799 urteen bitarteko auziak eta epaiak jasotzen dizuten bi liburu dira. Horietan Villabonako mugak, Amasa eta Villabonaren arteko liskarrak, Piedadeko ermitaren jabetzaren inguruko auzia eta hainbat zentsuren kitapenak jasotzen dira besteak beste. Garai hartan ohikoa zen liburuetan marka batzuk egitea dokumentua benetakoa zela jakiteko, kasu honetan, sigi-saga itxurako mozketak. Mozketa horiei tinta ferrogalikoaren erabilera eransten badiogu, orrietan gertatu diren kalteak oso haundiak izan dira, horregatik zaharberritzea beharrezko bihurtu da.

Gorago hitz egin dugu gure ondareaz, XIX. mendeko eta XVI. mendeko bi dokumentu horiek gure ondare kulturalaren parte dira eta gure esku dago horien kontserbazioa. Kasu honetan konponbide erraza dute gainera. Horregatik, 2018 urte honetan horien zaharberritzea aurrera eramaten saiatuko gara.  

Gorago hitz egin dugu gure ondareaz, eta kontutan hartu behar dugu XIX. mendeko eta XVI. mendeko bi dokumentu horiek gure herriaren ondare kulturalaren parte direla. Gure esku dago, beraz, horien kontserbazioa bermatzea. Horregatik, 2018 urte honetan Udalak horien zaharberritzea aurrera eramateko ekimena abiatuko du. Hau aurrerapauso garrantzitsu bat da Villabonan, bertako ondare dokumentala oso eskasa bait da. Kontutan hartu behar dugu herriko udaletxeak gorago aipatutako sutean artxiboa ia osorik galdu zuela. Datu modura, erantsiko dugu artxiboan dauden 12.000 erreferentzia ingurutik 100 besterik ez direla XVIII mendea baino lehenagoko dokumentuak (hauen artean akta liburuak). Beraz, gure herriaren ondarea babesteko asmoen barruan dokumentuen zaharberritzea eransteko bideari ekitea jakinarazteko berria da!

Amaia Mendizabal

1. irudia: Tolesduratik puskatuta dauden planoen eredua (sig. 1092-01). Argazkia M. Gatell.

2. irudia: Sigi-sagan mozketak dituen liburuetako baten eredua (sig. 117). Argazkia M. Gatell.

Luxuaren balioa

2017-12-11
Categorías: Archivos, Villabona,

Udal guztietan badaude udalerri bakoitzari eragiten dien arau juridiko batzuk ordenantza bezala ezagutzen direnak. Udalerrian ordena mantentzeko egiten diren arauak dira eta Udalak osoko bilkuran onartu behar ditu balekoak izan daitezen. Mota desberdinetako ordenantzak egiten dira: fiskalitate kontuak erregulatzen dituztenak, hirigintzako gai desberdinak antolatzen dituztenak (txabolak, estetika, terrazak e.a.) edo poliziari eragiten dietenak. Villabonako Artxiboan mota eta garai desberdinetakoak dauzkagu, zaharrenak XVI. mendekoak izanik. Oraingo honetan ordea, kronologikoki gertuago dugun bati buruz hitz egin nahi dugu, pasa den mendeko 70. hamarkadako ordenantza fiskal bati buruz hain zuzen ere. Gainean ditugun egunak direla eta, aproposa dirudi dokumentu hau jorratzea. Izan ere denok erosiko ditugu bene-benetan behar ez ditugun luxuak, jan behar ez ditugun kapritxoak edo tankerakoak.

Aurrean dugun ordenantzaren izenburua “Luxuzko Gastuen gaineko Udal zergaren Ordenantza” da (sig. 920-04), hau da, gastu berezien edo bizioen gaineko zerga bat izango litzateke. Gastu mota desberdinak datoz azalduta dokumentuan, konkretuki 6 gai dira ordenantza honek arautzen dituenak. Lehenengoa hoteletan, apartamentuetan edo erresidentzietan ostatu hartzeari dagokiona izango da, hori bai, beti ere lau izar edo gehiago dituzten hoteletan egindako egonaldiengatik. Atal honi dagokionean, zehazki aipatzen da zerga hau zein hotel motetan ezarriko den, nola kobratuko den, zenbatekoa izango den balioa e.a. Hoteletako egonaldiekin batera, beste zerga bat ezarriko zaio toki horietan jan eta edaten denari, baita ere 3 sardexka baino gehiago dituzten jatetxeei, A eta B kategoria bereziko tabernei eta 3 sardexka dituzten jatetxeak baino prezio altuagoa duten taberna edo jatetxeei. Hauekin batera, festa aretoetan sartzeko sarrerak eta edariak ere zerga honen eragina nabarituko dute. Festa aretoak, dantzalekuak, diskotekak eta ikuskizunak antolatzen dituzten edonolako kasino edo elkarteetan ere aplikatuko da zerga hau. Aipatutako kasu hauetan, bezero guztiek ordaindu beharko dute, baina ez dute banatuta ordainduko, baizik eta edariaren, hoteleko gelaren edo dantzalekuko sarreraren prezioarekin batera ordainduko dute, hau da, gaur egun ordaintzen ditugun zerga guztien modura, ordainketa bakar batean bi gauzak. Ondoren, taberna, hotel edo dantzaleku bakoitzeko arduradunak lagun pasibo edo ordezkari izango dira, eta hilero lehenengo hamabostaldian Udalari ordaindu beharko diote zerga honengatik dagokiona.

Zerga honek apustuei ere eragingo die. Ikuskizun publikoetan aurrera eramaten diren apustuetan parte hartzen dutenen artean, irabazleek egin beharko dute ordainketa. Kasu honetan ordezkaria, enkantea antolatu duen pertsona izango da. Elkarte pribatuak ere ez dira libratuko zerga hau ordaintzez, hauen barne sartzen da edozein elkarte mota, bai kasinoak, bai kirol elkarteak edo klubak. Hori bai, luxuzko gastuak 10.000 pezeta baino gehiago direnean aplikatuko zaie zerga hau. Etxebizitzen inguruan, luxuzkoak izango dira 7.000.000 pezeta baino gehiago balio dutenak eta horiek dira zerga hau jasan beharko dutenak eta urtero ordaindu beharko dutenak. Hauen kasuan, jabeak dira urtero urtarrilean Udaletxetik pasako direnak zergaren kitapenerako. Azkenik, arrantza eta ehiza-barruti pribatuen erabilera ere zerga honekin kargatuko da. Hemen ordezkaria jabetzaren jabea izango da eta honek egin beharko dio ordainketa Udalari urtero.

Ordenantza honek arautzen duen luxuaren gaineko zerga hau ez da berdina izango aipatzen diren 6 kasu horietarako, baizik eta gastuaren arabera ehuneko bat edo beste ezarriko da. Horrela gauzak, luxuzko etxebizitza bat erosten zuenak etxearen balioari %0,60ko karga gehitu behar zion eta festa areto batera sartzeko sarrera erosi nahi zuenak, balioaren %50eko karga. Hortaz, gastuaren balioaren arabera ezartzen zen karga edo zerga hau oso desberdina izango zen egiten zen erosketaren arabera. Hoteletako egonaldiak ere desberdin kargatuko ziren lau izarreko hotel bat bazen edo lau izar baino gehiago bazituen.

Aurkeztu dugun dokumentu hau Udalak onartu zuen 1977 urteko maiatzaren 2ko udalbatzan. Urte dezente pasa dira ordutik eta dagoeneko aldatu egin dira gauzak, gaur egun beste zerga batzuk baititugu ordaintzeko.

Amaia Mendizabal

Zinematografoa Villabonan

2017-09-22
Categorías: Archivos, Villabona,

Datozen egunetan Donostiako Zinemaldiaren 65. edizioa ospatzen dela eta, Villabonan zinemak eduki duen garapenari buruzko berri batekin gatoz oraingoan. Gure erara zineari omenaldi xume bat egiteko modua da.

Villabonako artxiboan zineari buruz hitz egiten diguten testu desberdinak dauzkagu, zaharrenak akta liburuetan jasotakoak izanik. Lehenengo erreferentzia mende hasierakoa da, 1909 urtekoa, Lumière anaiek lehen aldiz mugimenduan irudiak kaleratu eta 14 urte beranduagokoa hain zuzen ere. Urte horretako aktei esker, badakigu garai hartan filme proiekzioak aukeratzeko gaur egun egiten diren kontratazioen antzeko sistema erabiltzen zutela. Hau da, pertsona desberdinek euren eskaintzak edo proposamenak egiten zituzten eta ondoren Udalak udalbatzan aukera egokiena, edo beste era batera esanda, merkeena aukeratzen zuen. Kasu honetan bi sesio zinematografiko daude jokoan 1909 urteko uztailaren 20ko udalbatzan. Hau dio testuak:

“Luego se dio cuenta de las proposiciones presentadas para dos sesiones cinematograficas los días veinte y cinco y veinte y seis del actual, por los Sres. D. Hilario Lopez, D. Pedro Lopez Gallego y D. Antonio Martin, mediante las sumas de ciento diez, cien y noventa pesetas respectivamente; y el Aynto. acordó aceptar la última de D. Antonio Martin, por resultar la más económica” (Sig.: 0010.01 CF).

Horrela, XX. mende hasieran bi egunetan eskaintzen ziren zine emanaldiak. Soinu gabeko pelikulak izango ziren hauek, hau da, mutuak izango ziren, soinudunak agertu arte oraindik urte batzuk pasa behar baitziren, eta noski, txuri beltzekoak. Ez dakigu ordea, emanaldi horien maiztasuna eta lekua. Honen inguruan, kronologikoki daukagun hurrengo dokumentuak argitzen digu zerbait. Izan ere, pertsona partikular bat zen zinematografoaren jabe. Francisco Locamorak 1910eko urtarrilaren 18an udaletxeko kapitulu-gelaren erabilera eskatzen du, baina Osoko bilkuran bere eskaera atzera botatzen dute udal ordenantzen aurka joateagatik. Hilabete batzuk beranduago, maiatzean, herriko festak hurbiltzen direnez zinematografoa eskaintzen dio Udalari festetan erabili dezan herritar guztien gozamenerako. Artxiboan dugun dokumentazioari so eginez, ikus daiteke urtero Santioko festetan zine proiekzioak eskaintzen zirela. Zerbait berezia zela garai hartan nabarmen da. Charles Chaplinen pelikularen bat eman ote zuten Villabonako zinean?

Mendearen erdialdekoa izango da Gurea zinemaren inguruko lehenengo aipamena. 1946 urtean eraiki zen kale Berrian Parrokia etxearekin batera, izan ere, hasiera horretan “Acción Católica” izan zen zinemaren sustatzaile. Ez dakigu zehazki zenbait denbora iraun zuen aretoaren eraikuntzak baina badakigu 1955erako martxan zegoela, urte horretako dokumentu batek ikuskizunen gaineko zergaren ezarpenari buruz hitz egiten digu eta.

Beraz, XX. mende erdialderako Gurea zinema eraikita eta bere ibilbidea hasita dago. Garai honetarako oso hedatuta egongo da zinema eta Villabonan badakigu hileroko programazioa zegoela. Kontutan edukita garai hau frankismoaren garaia dela, ez digu harrituko zinema propaganda bezala erabili izana eta bizitzako adar hau ere kontrolatua egotea. Biztanleriari iristen zitzaion informazioa ondo kontrolatu behar zen eta horretarako, hilero Informazio eta Turismoko Ordezkaritza Probintzialetik gutun bat jasotzen zen udaletxean hilabete bakoitzean proiektatuko ziren pelikulen zerrenda jakinarazteko. Modu honetan, sistemaren aurka zihoan pelikularik ez zela argitaratuko ziurtatzen zuten. Garai honetako zineari buruz hitz egitean ezin dugu aipatu gabe utzi frankismoaren propaganda tresna garrantzitsu bat: NO-Doa, “Noticiarios y Documentales”. Pelikulen proiekzioaren aurretik ematen zen NO-DOa eta bertan erregimenaren aldeko berriak eta erreportajek argitaratzen ziren.

1965 urtean Jesusen Bihotza Ikastolaren eraikuntzarekin batera, Gurea zinemaren handitze proiektua ere proposatuko da. Obra proiektu honen sustatzaile Villabonako parrokia izango da eta bere ardurapean egongo da zinea 1991 urtera arte. Momentu honetan Udalari eraikuntzaren lagapena egingo dio eta hemendik aurrera Udalaren esku geldituko da gaur egun arte.

Eraikina eta instalakuntzak eguneratuz joan dira etengabe. Orain dela urte batzuk 3D pelikulak proiektatzeko pantaila bat jarri zen eta instalazioak jarduera anitzetarako erabiltzen dira. Azken 20 urteetan ez da pelikulen proiekzioetarako soilik erabiliko Gurearen eraikuntza, baizik eta ekitaldi kultural desberdineratako. Bertan erakusketak, antzezlanak, musika emanaldiak, hitzaldiak, e.a. ospatuko dira. Hori bai, nahiz eta kulturgintzako arlo desberdineratarako erabilia izan eta izena ere aldatu izan, beti ezagutuko dugu Gurea Zinea bezala eta bere ibilbidearen hasieran bertan proiektatuko zituzten seguruenik Metropolis, Lo que el Viento se Llevó, edo Charloten pelikula desberdinak.

Amaia Mendizabal

Aztarna Karlistak Villabonako artxiboan

2017-06-28
Categorías: Archivos, Villabona,

Gerra Zibilaz hitz egiten dugunean beti datorkigu burura berriena, XX. mendean gertatu zena eta gaur egun oraindik guztien ahoan dagoena Memoria Historikoari esker. Honetaz gain, ordea, gertatu dira beste hiru Euskal Herrian eragin zuzena eta handia eduki dutenak baina kronologikoki urrutiago dauzkagunak, izan ere, XIX. mendean gertaturiko gerra karlistek gure lurretan liskar garrantzitsuak eragin zituzten. Hemen aurkeztuko dugun dokumentua lehenengo karlistadan hil ziren Villabonako herritarren zerrenda bat da, datu pertsonal desberdinak jakinarazten dituelarik.

Lehenengo Gerra Karlista 1833 eta 1940 urteen bitartean gertatu zen eta nahiz eta estatu mailakoa izan, iparraldean gertatu ziren gatazka gogorrenak, Euskal Herrian eta Katalunian batez ere. Fernando VII. hil zenean 1830 urtean, ondorengotzarako Santzio Pragmatikoa ezarri zuen emakumeak ere erregina izan ahal izateko, ez baitzuen semerik eduki. Hil ondoren ordea, bere anaia zen Karlos Maria Isidrok ez zuen Isabel II.a onartu eta bere burua errege izendatu zuen. Honek eman zion hasiera lehenengo karlistadari. Alde batetik beraz, karlistak edukiko ditugu, absolutistak, antzinako erregimenaren aldekoak eta foruen aldekoak, herritar xumeek osatzen dute talde hau batez ere; eta beste aldetik isabeldarrak, liberalak, elizaren boterea murriztearen alde daudenak, burgesak egongo dira hauen artean.

Euskal Herrian beraz, eta batik bat Gipuzkoan, Donostia izan ezik gainontzeko herri gehienak karlisten alde egongo dira foruak babestu nahian. Edonola ere, pixkanaka plazak galduz joango dira, horrela, Hondarribia, Oiartzun, Andoain edo Irun galduko dituztelarik. 1836 urteko maiatzean, Donostia setioan zegoen eta karlistak aurrera eginez zihoazen. Isabeldarrek ordea, atzerriko herrialdeen babesa zuten, izan ere, Frantzia, Ingalaterra eta Portugal Isabel II.aren eta liberalismoaren aldekoak ziren. Horrela gauzak, ingelesek laguntza bidali zuten eta Kontxako badian maiatzaren 5ean Phoenix eta Salamander gerraontziak erasorako prest egongo dira. Bataila gogorra izan zen isabeldarrek irabazi zuten hau, hildako askorekin, beste batzuen artean, Jose Antonio de Echeverria, 5. batailoiko soldadua, Bartolome eta Mª Francisca Urangaren semea, baserritarra, 21 urtekoa. Karlistek orduan, Hernanira atzera egin behar izango dute eta Donostiako isabeldarrek, ingelesek zuzenduta hemendik aurrera, eraso egitea erabakiko dute Ametzagaina zeharkatuz. Ametzagainako liskarren lekukoa bada gure dokumentua, hor erori baitzen Juan Jose eta Mª Francisca Isasaren seme zen Jose Antonio Beñaran artilleroa 21 urterekin 1836ko irailaren 5ean. Hilabete batzuk beranduago, 1837ko martxoan Oriamendiko gatazka emango da eta ingelesek Donostiara atzera egin beharko dute.

Esan beharra dago hala ere, aurkezten ari garen zerrendan agertzen diren gizon guztiak ez zirela batailetan hil edo gatazken ondorioz jasandako zauriengatik. Batzuk preso egonda hilko dira. Ignacio de Eguino Villabonan bertan egin zuten preso 1834ko urtarrilaren 14an eta Santanderren urriak 9an hilko da askatasuna lortu gabe. Beste batzuk “peseteroek” erailko dituzte, Francisco Eguibar eta Jose Miguel Genoa kasu. Lehenengoa 18 urtekoa eta beste anai bat gerran edukiko duelarik, Segura inguruan hilko dute 1835 urte hasieran; eta bigarrena, konfidentea, Lizartzako aduanan urte berean. Karlisten artean “peseteroak” izenarekin ezagutzen ziren Isabel II.aren alde borrokatzen zuten boluntarioak, egunean pezeta bat irabazten zutelako. Honetaz gain, “txapelgorri” izena ere jasotzen zuten, janzten zuten txapel gorriagatik.

Villabonako artxiboan baditugu hainbat dokumentu Gerra Kalistak gai dituztenak. Beste batzuen artean 1875 urtean, mikeleteekin bat egiteko 40 eta 50 urte bitarteko herritar boluntarioen izen emateak (sig. 72-19) edo 1876 urteko herriko karlisten zerrenda bat (sig. 611-01) aurki ditzakegu. Oraingoan hemen aurkezteko ordea, beste bat aukeratu dugu. Honetan lehenengo karlistadaren garaian eta 1837ko abuztuaren 12 arte gatazkan edo jasan zituzten zaurien ondorioz ospitalean hil zirenen zerrenda bat aurkezten zaigu. Dokumentu honetan gizon bakoitzari buruzko datu desberdinak adierazi dira, lehenengo gauza jaioterria izango da eta ondoren izen abizenak, Andoaingo bat izan ezik, Villabona eta Zizurkilgoak denak, hortaz, hasierako aurkezpen bat izango da. Ondorengo bi kolometan armadako informazioa eskaintzen digute, parte hartu izan zuteneko batailoia eta klasea, gehienak soldaduak, baina badaude zenbait sarjentu, kaporal, konfiantzazkoak edo konfidenteak eta artilleroak ere. Hurrengo koloma “Media filiación y circunstancias” deitzen da, oraingoan gurasoen izenak, bizi zen etxearen izena, beste anaiaren bat zuen ala ez eta horrek gudan parte hartu zuen ala ez, lanbidea eta adina emango dizkigute, orokorrean nekazariak eta 18 eta 35 urte bitartekoak. Azkenik, nola, noiz eta non hil ziren esaten digu dokumentuak. Gipuzkoako herri desberdinetan gertaturiko liskarrak aipatzen dira hemen, Hernani, Tolosa, Bergara, Ibarra, Amezketa, Villabona, Getaria, Donostia, Berrobi, Ametzagaina, Hondarribia eta Urnieta; baita Gipuzkoatik kanpoko beste bataila batzuk ere: Urduña, Santander, Lizartzako aduana eta Bilboko setioa esate baterako.

Dokumentu baliogarria beraz eskuartean dugun hau ere bai, bai gure arbasoei buruzko informazioa jaso ahal izateko, baita gure historiaren zati bat islatzen duelako ere.

Amaia Mendizabal


Etxea erre: Udalaren elkartasuna

2017-04-21
Categorías: Archivos, Villabona,

Villabonako Udal Artxiboan jasotzen den dokumentazioari esker badakigu 1812. urtean (Napoleonen Gerran) tropa Frantsesak Villabonan sartu zirela. Akta liburuak 1810 eta 1814 bitartean ezertxo ere esaten ez duen arren beste dokumentu  mota batzuetan ikusi dugu 1812. urtean frantsesek erangidako sarraskiak ez zirela gutxi izan. Besteak beste, udaletxea bera orduan erre eta suntsitutakoa da. Ondoren, berria eraiki behar izan zuten, Pedro Nolasco arkitektuaren planoetan oinarrituta. Baina hau beste kontu bat da, eta aurrerago hitz egingo dugu honi buruz luze.

Gaurkoan Eraustieta etxeari buruz arituko gera. Etxe hau Kale Nagusian zegoen lehenengo etxea zen, Zubimusu zubiaren parean. Etxe hau ere kaltetua izan zen egun berean. Francisco Maria Lizarraga bere jabearen hitzetan: ”...que los franceses redujeron a ceniza en la gerra de la independencia…”.

Udalak ba omen zuen aspalditik erabaki bat hartuta (honen data zehatza ez dugu topatu). Horren arabera, etxe bat erretzean, hura berreraikitzeko behar zuen materialaren erdia baino ez zuen ordaindu beharko jabeak.. Horrela dio Juan Bautista Lizurumek 1817 urteko tasazio horri baten baster batean: “La Villa determino por las casas que se quemasen se le yciese la gracia de la mitad del material que necesitaba y esto se a ouserbado asta agora.”

Arazoa ordea Lizurume adituak berak sortu zuen. Etxea eraikitzeko beharrezkoa den egurraren balioa kalkulatzeko agirian, “...para la casa nueba que intenta acer...” idatzi zuen 1817 urtean.  Badirudi obrek luze hartu zutela eta 1825 urtea arte etxe ez zen amaitu. Horregatik, ziur gaia ahaztuta zegoela,, nahiz eta Francisco Mariaren zorra oraindik kobratu gabe egon. Diruzainak, Lizurumek idatzitako kontzeptua ikusita dena kobratu nahi izan zuen.

Francisco Maria Lizarragak eskaeran: “...es cierto que se me franquearon algunos materiales no para construir casa nueba sino para redificar a la entrada del pueblo con el nombre de Eraustieta en lugar de otra del mismo nombre…Todo esto es bien publico, lo sabe todo el becindario y los individuos de V.S. no lo ignoran…”.

Tira, denborak, beharren arabera azkarrago edo motelago, gure oroitzapenak aldatzen ditu, moldatzen ditu. Baina idatziz jasota geratzen dena, oroitzapenak berreskuratu dezake edozein unetan. Idatzitakoak, Franciscori bezala, edozeini eragin dakiguke.

Amagoia Piá

Irudia: 1230-01  Escritos varios sobre materiales para construcción de una casa. Francisco Maria Lizarraga. 1817-1825

Las carreras automovilísticas a principios de siglo XX en Villabona-Amasa

2016-08-16
Categorías: Archivos, Villabona,

Hoy en día una carrera automovilística no nos supone ninguna rareza, ni siquiera las velocidades astronómicas que se alcanzan o sus protagonistas, que son nombres conocidos para el común de los mortales. Pero,  ¿y si nos imaginamos cómo habrían sido hace 113 años? ¿Y qué hubiera supuesto que una carrera de este tipo atravesara nuestro pueblo?

Pues esto hubiera sucedido un 26 de mayo de 1903 en nuestro municipio si la mala fortuna no hubiera hecho presencia. En Europa se habían empezado a celebrar carreras automovilísticas desde principios del siglo XX. Eran años en los que la industria automovilística había logrado un desarrollo espectacular construyendo máquinas con motores de más de cien caballos que alcanzaban velocidades de 130 km/h y superiores. Algo impensable cuando en 1895, solo ocho años antes, las mejores máquinas alcanzaban la velocidad, entonces extraordinaria, de 25 Km/h. Estas primeras carreras copiaron el formato de las carreras ciclistas, largas distancias entre dos puntos, en carretera abierta (con su tráfico normal) y en varias etapas.

Así fue cómo se trazó la primera gran carrera europea de automóviles la París-Madrid, conocida como la “carrera de la muerte”, plagada de polémicas y accidentes, y que generó una gran expectación. La Paris-Madrid de 1.307 km. se había dividido en tres etapas: París-Burdeos el día 24 de mayo de 1903, Burdeos-Vitoria el día 25 y Vitoria-Madrid el día 26. El 24 de mayo de 1903 en Versalles comenzó la primera etapa de la carrera, con la participación de algo más de 300 vehículos, formados por: 127 automóviles, 23 voiturettes y 47 motocicletas. Que a la postre fue también la última, al ser suspendida la competición por los gobiernos Francés y Español. Solo 99 vehículos alcanzaron la meta de Burdeos dejando en el camino un reguero de accidentes y desolación, con el resultado de 8 muertos, entre ellas Marcel Renault, hermano de Louis Renault fundador de Renault, y una multitud de heridos. El mundo se percató del peligro de este tipo de carreras y fue el fin de la competición de vehículos a motor en carretera abierta.

Pero en la preparación que se le dedicó, no se escatimaron gastos, en Villabona se imprimieron y se distribuyeron bandos con el aviso del paso de la carrera por la localidad, en el que se recoge “chimista bezela pasako diran automóvil izena duten eta, baforiaren bidez, neurririk gabe korritzen duten gurdi edo koche mota berriyakiñ”, se recibieron circulares desde Gobierno civil con las precauciones a tomar, y hasta cartas del Real Automóvil Club de España con recomendaciones tales como “que se enviaran a los hijos pequeños a la escuela donde deberán quedar bajo la vigilancia de sus maestros durante todo el tiempo que pasen los coches”. Todas recogidas en el Archivo Municipal. Por desgracia ya hemos comentado que la carrera se canceló y no se pudo disfrutar de semejante espectáculo atravesando las calles del pueblo.

Paralelamente a la carrera, el Real Automóvil Club de España, apoyado por Alfonso XIII, que era un gran aficionado a los coches, y el Automóvil Club de Francia organizaron una caravana de seguidores, simpatizantes y turistas que saliendo con anterioridad de Paris tenían previsto llegar a Madrid simultáneamente con la carrera, empleando una ruta alternativa de 13 etapas. En el trayecto de San Sebastián a Bilbao se produjo uno de los pocos accidentes del viaje, un coche chocó contra un árbol antes de llegar a Zarauz, despeñándose y atrapando debajo a un espectador que resultó con las dos piernas fracturadas sin que los otros dos ocupantes sufrieran ninguna lesión. Aunque no tenemos constancia de que esta caravana pasara por Villabona-Amasa.

Pero aunque los habitantes de Villabona-Amasa no pudieron disfrutar de este gran acontecimiento, años más tarde, concretamente durante los veranos de 1909 y 1910,  y en el transcurso en San Sebastián de las llamadas “Fiestas Automovilísticas”, apadrinadas por el rey Alfonso XIII, entre Villabona e Irura se llevaron a cabo las llamadas carreras del kilómetro o carreras del kilómetro lanzado. Ésta discurría  “Entre la casa de Isidro Enea y a la entrada del caserío Arre de Villabona, siendo todo el recorrido recto”1. Es una pena que en el archivo no se conserve documentación al respecto, pero gracias a los diarios de la época sí tenemos constancia de ello, y son dos las que lo atestiguan. La del año 1910, con visita incluida de AlfonsoXIII con todo su séquito a la localidad y recibimiento de la Corporación.

Además de contar con fotografías de la del 1909.

La Correspondencia de España

Madrid.-Martes 28 de Septiembre de 1909

La carrera de automóviles del kilómetro, verificada en el llano de Irura á Villabona, ha resultado muy interesante, adjudicándose los diez primeros premios. La Copa de Guipúzcoa la ganó Rossel, haciendo el recorrido en veintiocho segundos. Sumado el tiempo con la carrera del sábado, se adjudicaron los siguientes premios: En velocidad, primera categoría: reloj de los Infantes doña Teresa y D. Femando, y mil pesetas del Automóvil Club Español, á la Hispano-Suiza, guiada por Demier. Segunda categoría: Copa del Infante don Carlos y mil pesetas; á la misma marca, guiado por Zaccarelli. Segundo: 250 pesetas y medalla de plata; á Vinius, de D. Juan Rodas. Tercera categoría: Copa de la Infanta Isabel y mil pesetas, á Picard Pictat, de Garnier. Segundo: 300 pesetas y medalla de plata; á Fiat, de D. Eduardo Olea. Cuarta categoría: Copas de SS. MM. el Rey y la Reina doña María Cristina, y mil pesetas; á Du Rosse, de Gasté. Segundo: 300 pesetas y medalla de plata; á Darínler, de D. F«aix Jaume. La «Gymkhana» se suspendi, y se verificará hoy lunes.

La Correspondencia de España

Madrid.-Martes 27 de Septiembre de 1910,

La Reina Cristina asistió también en automóvil á la carrera Irura-Villabona. Desde la tribuna donde estaban los señores Dato, ministro de Gracia y Justicia, otras personalidades y las autoridades, presenciaron los Reyes la prueba.

Durante éste se sirvió a los Reyes un lunch.

El Rey distribuyó premios a cinco camineros y un capataz de los que se han distinguido en el mejor cuidad de la carretera.

El alcalde de Villabona recibió a los Reyes y entregó á las Reinas preciosos ramos de flores.

El primer premio, consistente en la copa de Guipúzcoa para el automóvil que invirtiera menos tiempo en la carrera, lo ganó Natiile. La copa del Rey la ganó el marqués de Monteagudo Diaz Vice


Almudena Coronado

(1) http://www.diariovasco.com/pg060316/prensa/noticias/Tolosa/200603/16/DVA-SUB-253.html



Escuela

2016-05-12
Categorías: Archivos, Villabona,

No es raro que un archivo nos topemos muchas veces con la documentación por casualidad. Yo siempre he tenido la idea que los archivos esconden tesoros y a veces el azar te brinda alguno con el que descubrir una historia nueva que enriquece nuestro patrimonio y sobretodo la memoria.

Esta vez la aparición de unos planos con el proyecto de la construcción de la Nueva Escuela y vivienda de maestros de Amasa es el que nos da la oportunidad de indagar en la historia de las Escuelas en Villabona y más concretamente en las del barrio de Amasa. Y de  paso recordar a los más mayores y descubrir a los más jóvenes el funcionamiento de la Educación durante diferentes etapas de la historia.

El primer documento que conservamos en el archivo es un apunte en el libro de actas del ayuntamiento del año 1886 donde se recoge la visita ordinaria del Inspector de primera enseñanza a la Escuela privada de Amasa, dirigida por aquel entonces por el maestro don José Leandro de Echavide, y a la que no tiene nada que objetar. Esto nos da una idea de la importancia que se le daba ya a combatir el analfabetismo en las zonas rurales y apartadas de los núcleos urbanos, como es el caso de Amasa, donde la dispersión de los caseríos dificultaba la asistencia a clase de los niños.

Del año 1906 es una carta de don José Mª de Arrese presbítero de la villa donde comunica a la corporación la compra de la casa denominada de Las Flores de Amasa para fundar en ella una enseñanza para niñas y describe cómo se debe regir, los valores que la deben sustentar, horarios según estación y la edad de los alumnos, muy curiosa. En esta carta queda reflejado el peso que tenía la Iglesia en este tipo de instituciones, donde la separación de sexos y la religión son la tónica dominante. Muy alejada de las Escuelas en época de la II Republica, donde se proclamaba la escuela única, la gratuidad y obligatoriedad de la enseñanza primaria, la libertad de cátedra y la laicidad de la enseñanza. Y establece por primera vez que los maestros y profesores de la enseñanza oficial serán funcionarios. Aunque en el archivo no tenemos registro de ninguna escuela durante esta época.

Con la llegada del franquismo se produce un cambio radical y una marcha atrás en el sistema educativo, se implantar una enseñanza fascista y clerical. Entre las medidas que se tomaron fue la supresión del laicismo, desaparece la educación mixta y se separa a las niñas de los niños, alegando a la moralidad, así como la prohibición de la enseñanza de lenguas distintas al castellano. Las clases estaban presididas por el crucifijo, un retrato del Caudillo y una imagen de la Virgen. Y antes de entrar a clase se izaba la bandera mientras se entonaba el Cara al Sol. Un reflejo de ello es el  “Acta Jurada de declaración definitiva de escuela” del año 1958 que acompaña al Proyecto de Escuela mixta y vivienda para maestro en el barrio de Amasa, obra del arquitecto Carlos Casla Echarri, donde se especifica con detalle el inventario de la Escuela y donde por supuesto lo primero que aparece detallado son la bandera Nacional, un crucifijo, el retrato del Caudillo y un cuadro del Caudillo. Además del resto de menaje y material escolar, como mapas mundi, plumillas…

Las primeras noticias que conservamos de la fundación de una Escuela Nacional en Amasa data del año 1954 es el Proyecto de Casa para escuelas, vivienda y servicio municipal obra de Luis Alustiza, importante arquitecto donostiarra que se dedicó a levantar a lo largo de la geografía guipuzcoana distintas escuelas. Parece ser que el proyecto de esta escuela rural no llegó a realizarse, y hubo que esperar cuatro años más hasta que Amasa contara con un centro escolar público propio. Este se ubicaría en los terrenos del Caserío de Amallo frente a la Iglesia de San Martín.

Hoy en día nos puede llamar la atención que en el mismo edificio de Escuela se ubicara también la vivienda del maestro, pero después de la depuración llevada a cabo por el Régimen con los maestros republicanos, donde era obligatorio presentar documentación de los curas, alcaldes y comandancias para demostrar su adhesión al nuevo orden, la sistemática devaluación de su sueldo, un maestro en el año 1958 cobraba aproximadamente unas 1.321 Ptas., la masificación en las aulas, falta de recursos, la casi inexistencia de la jubilación. No es buen momento para ser maestro, extendida estaba la expresión "pasa más hambre que un maestro de escuela". Es de suponer que tener un techo podría servir de aliciente para enrolarse en esta aventura.

Con la transición se convierte en unos de los primeros centros donde se pasará a dar integramente su línea curricular en euskera, para años más tarde desaparecer.

Almudena Coronado