Eu Es

En fin... ba bai!

Blog
Patrimonio

Herriko memoria industriala berreskuratzen

2015-03-17
Categorías: Patrimonio, Zumaia,

Tarte hau Zumaiako artxiboan aurki daiteken informazio oparoaz aritzeko erabili izan dugu. Zumaiako historia gordetzen duten liburu eta orri horiek eman dezaketen informazioaren erakusleiho bezala. Bertan gordeak dauden dokumentuetan murgildu, igerian egin eta lerro hauek beteko dituzten altxor txikien bila ibiltzen gara horretarako.

Oraingoan, ordea, ez gara gu izan artxiboan murgilduta ibili garenok herriko historiaren sarea josten duten harien korapiloak askatuz. Kalean ibili bazarete, konturatuko zineten herriko zenbait txokoetan informazioz beteriko panel berriak jarri direla. Herriaren iragan industrialaren erakusgarri izan nahi duten 10 panel hain zuzen.

Zumaiako Industria-ondarearen Informazio Zentroa (ZIIZ) izeneko herriko taldeak jarri ditu Udalaren eta Geoparkearen laguntzaz. Panel hauen helburua, gure hilabetekari xume honen antzera, herriaren iraganaren berri ematea da. Taldeak urte batzuk daramatza bertako industri ondarea ikertzen eta informazioa biltzen. Iturri desberdinak erabili dituzte horretarako; horien artean Zumaiako artxiboa ezinbestekoa izan da iragan industrial oparoa ezagutzeko.

Garena ulertzeko nondik gatozen ezagutzea ezinbestekoa dela esan ohi da sarritan. Ziur behin baino gehiagotan entzun dugula iragana ezagutu behar dela gertatutakoa berriro errepika ez dadin. Talde hau ondarearen balioaren eta herriaren memoria ez galtzearen garrantziaren jakitun da. Han eta hemen informazioa biltzeko ardura izateaz gain, informazio hori ezagutzera emateak duen garrantzia ere ezagutzen dute. ZIIZekoek jarri dituzten panelek Zumaiako iragan industriala ezagutzera eman eta ez ahazten laguntzen dute. Herriak azken urtetan bizi izan duen aldaketa nabarmenena gogora ekartzen dute. Harrigarria da paneletan agertzen diren argazkiak ikusi eta herria nola itxuraldatu den ikustea.

Pertsonak animalia sozialak gara. Taldean bizitzeko beharra dugu. Hau horrela, iragan pertsonal bat dugun bezala, ezin dugu ahaztu iragan kolektibo bat dugula. Gure familia eta arbasoen argazki eta dokumentuak maitasunez gordetzen ditugun bezala, artxiboetan gure iragan kolektiboaren dokumentu eta irudiak gordetzen direla konturatu behar gara. Bertako informazioak erakusten digu Zumaia nola iritsi den gaur egun ezagutzen dugun bezala izatera. Horregatik, familiako argazki eta dokumentuak baloratzen ditugun bezala baloratu beharko genituzke artxiboko agiriak ere.

Herrian kokatu diren panel hauek iraganaren zati bat argiztatu dute eta, besteak beste, Udal artxiboko dokumentuek gorde dezaketen informazioaren erakusle dira. Hemendik, Zumaiako artxibora gerturatu eta bertan gordetzen diren altxorrak deskubritzera animatu nahi zaituztegu. Familiako argazki albuma noizean behin berrikusten dugun bezala, noizean behin ere artxiboa bisitatzeko ohitura hartzera. Alzheimer kolektiboan erortzea saihesten duen pauso garrantzitsu bat ematera.

 

Oihana Artetxe

San Telmo Baseliza

2014-08-07
Categorías: Archivos, Patrimonio, Zumaia,

Itzurun hondartzaren gainean, amildegia oinetan duela itsasora begiratzen duen eraikin txiki hau oso maitatua da Zumaiarren artean. Paraje berezian kokatua, txoko berezia du, baita ere, herritarren bihotzetan. Azken hilabete hauetan, ordea, San Telmo baselizaren izenak udalerriaren mugak gainditu ditu eta ospetxu egin da. “Ocho Apellidos Vascos” izeneko pelikularen sekuentzia bat bertan grabatu zenetik, Espainiako txoko guztietatik etorri dira bere bila galdezka. Denek atera nahi dute argazki bat eraikin xume honen aurrean. Baina noiztik du San Telmok gaur egun aurkezten duen itxura?

Erantzuna udal artxiboko dokumentuen artean topatu dugu. Zumaiako marinel-kofradiak eraikitako eta itsas izenpeko santua duen baseliza honen lehen aipena XVI. mendekoa da. Eraikinak sarritan behar izan du teilatua eta paretak konpontzeko beharra, agian kokatuta dagoen tokiak eskaintzen dion babes faltaren eraginez. 1945. urtean, ordea, benetako berritze proiektu bat aurkeztu zen. Dirudienez, baselizak berriro teilak aldatu eta paretak txukuntzeko beharra agertzen zuen eta, hau ikusita, Falangeko emakume sailak barrukaldea eraldatzeko proposamena bultzatu zuen. Azaroko idatzi batean, emakume sail honen kanpamentua baselizatik gertu kokatzen zela diote eta beraien zeregin erlijiosoetarako erabiltzen zutela San Pedro parrokiaren urruntasunarengatik. Baseliza udal eta San Telmo marinel-kofradiaren ardura izan arren eta hauen medioen falta ikusita, emakume sail hau altzari eta apainketarako diru-ekarpen bat egiteko prest agertzen da.

Berritze lana Ramón de Martiarenak zuzendu zuen, gerra ondorengo arkitekto nagusienetako batek. Bere egitasmoa artxiboan gordea dago, plano eta guzti. Bertan baseliza txiki honek jasan zituen aldaketak ikus daitezke; San Telmo baselizan egindako berritze lan garrantzitsuenak izan ziren hauek.

Planoetan ikus daiteke nola teilatua eta paretak, kanpotik eta barrutik, konpontzeaz eta egurrezko egitura berritzeaz gain, barrukaldean zenbait elementu berritu eta gehitu zirela. Alde batetik, egurrezko koro berri bat eraiki zen aurreko koruaren egitura berrerabiliz; bestetik presbiterioa, hau da aldarearen ingurua, berritu zen. Gainera, fidelentzako eserleku gehiago eta aitorleku bat ere eraiki ziren. Azkenik, pulpitua atondu eta barnekaldea apaintzeko marinel lanarekin lotura duten zenbait elementu erabili ziren; sare, arraun eta flotagailuak kasu.


Oihana Artetxe


Irudia: Indalecio Ojanguren. San Telmo Baseliza zaharberritu aurretik

Elkanoren izenean hiribildua biziberritzen

2014-07-29
Categorías: Getaria, Historia, Patrimonio,

Aski ezaguna da Getaria munduari bira ematen lehena izan zen itsasgizonaren sorterria dela. Juan Sebastian Elkano zenaren presentzia etengabea da Gipuzkoako kostaldeko herri honetan. Elkano izeneko kale, jatetxe eta arrantzale-kofradia; pertsonaiaren bi estatua eta monumentua; bere jaiotetxea non zegoen adierazten duen plaka… Baina bada lau urtetik behin errepikatzen den eta munduaren lehen zirkumnabigazioarekin lotura duen ekintza bat ere. Itsasgizonaren memoria harriaren zurruntasunetik aldendu eta bizirik mantentzeko ahaleginean edo, 1522an Victoria naoa San Lucar de Barrameda-ko portura iritsi zeneko momentua antzezten dute Getariako herritarrek. Noiztik egiten da ordea Elkanoren Lehorreratzea?

1922ko Irailaren 6an, Magallaesek hasi eta Elkanok bukatu zuen espedizioaren IV. mendeurrena betetzen zen. Data esanguratsu hori gogora ekartzeko eta herriko seme den itsasgizon handia goresteko nahiak, egun horretan ospakizun berezi bat antolatzera bultzatu zituen Getariarrak. Elkanoren izena nazioartean goraipatzeko asmoz ekintza sorta bat antolatu zen eta bertako eta atzerriko erakunde eta pentsonaia entzutetsuei bertaratzeko gonbidapena luzatu zitzaien. Programaturiko ekintzen artean Elkanoren desfilea zegoen, hori izan zen Elkanoren Lehorreratzea antzeztu zen lehen aldia.

Egun berean, Elkanoren Monumentua bezala ezagutzen den eraikinaren lehen harria jarri zen eta Ramón de Cortazar, Casa Torres-eko Markesa, Ignacio Zuloaga eta Elias Salaberria herriko semetzako izendatu zituzten, besteak beste. Ospakizun hauetan, Alfonso de Churruca jauna izan zen, Getariako udaletxearen eta mendeurrenaren batzordearen izenean, gonbidatuen aurrean hitz egiteaz arduratu zena.

Lehen Elkanoren festa hau ezin hobeto joan zela dirudi. Izan ere, festaren biharamunean eginiko udal batzarrean baloraketa oso positiboa egin zen. Pozik azaldu ziren Getariara mendeurrena ospatzera etorri ziren pertsona eta ordezkaritzak ikusita, tartean Espainiako Erregeak eta munduko potentzia garrantzitsuenen itsas ordezkaritzak.

Festaren prestakuntza, ordea, 1919. urte inguruan hasi zen. Donostian ohorezko batzorde bat eta zuzendaritza batzorde bat osatu ziren eta Elkanoren urteurrena ospatzeko batzordetarako ordezkariak aukeratu ziren Getarian. Hauek festaren egitaraua zehazteaz eta hori gauzatzeko beharrezkoa zen dirua lortzeaz arduratu ziren, besteak beste. Baina Elkanoren festa egituratzeaz gain, Getariarrek herrian zenbait hobekuntza egiteko aukera paregabea ikusi zuten IV. mendeurrenaren antolakuntza aitzaki. Aipatzekoa da ospakizunak antolatzeko lortu zuten diru laguntzaren zati bat herrian zenbait obra eta berrikuntza egiteko aprobetxatu zela. Hau horrela, 1922ko uztailean, batzordeko idazkari nagusia zen Ramon Luis de Camio jaunak, mendeurrena ospatzeko Getariako udaletxea egokitzeko beharra azaldu zuen. Udaletxeari beste eraikin bat gehitzea zen asmoa, eta horretarako Gipuzkoako Foru Aldunditik eta Estatutik jasotako dirulaguntzak baliatzea adostu zuten. 50 urte beranduago ere, 1972ko Elkanoren festa antolatu zenean, Getariarrek antzeko zerbait egin zuten. Oraingo honetan, aukera udaletxe zahar eta berrian zenbait berrikuntza egiteko eta Elkanoren Monumentuan zenbait aldaketa burutzeko baliatu zuten. Hau ikusirik eta V. mendeurrena begien bistan dagoen honetan, zer izango dute esku artean Getariarrek?

Oihana Artetxe


Congreso 'The World of the Newport Ship' (Bristol, 17-18 de julio de 2014)

2014-07-29
Categorías: Bristol, Historia, Patrimonio,

En 2002, durante los trabajos de construcción del nuevo teatro de Newport, aparecieron unos fragmentos de madera. Ante esta situación las obras se detuvieron mientras se realizaban las excavaciones de urgencia. Las excavaciones depararon un espectacular resultado con la aparición de más de 2.000 tablas y unos 300 objetos; casi todos ellos, pertenecientes a un barco datado, tras las pertinentes investigaciones, a mediados del siglo XV. Unos resultados que hace escasos años fueron expuestos en el Koldo Mitxelena de San Sebastián. La razón: que los análisis dendrocronológicos, realizados por Arkeolan, parecieron concluir el origen euskaldun de la madera. (http://www.gipuzkoakultura.net/index.php/eu/museoak-eta-ondareak/107-arkeologia/2058-la-madera-con-que-se-construyo-el-barco-medieval-de-newport.html http://www.arkeolan.com/dendrocronologia/).

Como podemos suponer, durante los últimos años se ha continuado el examen, análisis, conservación, defensa y difusión de este impresionante elemento de patrimonio marítimo (http://newportship.org/). Curiosamente, a pesar de ese posible origen vasco, son pocas las investigaciones que en nuestro entorno se han hecho eco de este hallazgo, siendo una de las más destacables la publicada en el número de la colección Sorginarri del Ayuntamiento de Pasaia dedicado al patrimonio marítimo (http://issuu.com/ereitenkz/docs/s8._pasaia_atl__ntico_-gazteleraz-). En todo caso, es en este contexto de relevancia del hallazgo donde debemos insertar una iniciativa tan reciente como importante, celebrada en Inglaterra.

Efectivamente, los días 17 y 18 de julio la Universidad de Bristol, en el número 17 de Woodland Road, ha acogido un abarrotado congreso que ha reunido a diversos expertos, investigadores y profesores para tratar sobre los últimos estudios y conocimientos del tema, enmarcándolo en el contexto histórico inglés e internacional (http://www.bristol.ac.uk/history/events/conferences/newportship2014/).

Un día antes, el 16 a la tarde, tuvo lugar el acto inaugural con un pequeño recorrido a lo largo del canal de Bristol en la réplica del Matthew, la carabela con la que, en 1497, el italiano Giovanni Caboto realizó su travesía desde Inglaterra hasta Terranova. El éxito de asistencia originó que en vez de una única salida inicial programada, fuesen dos (http://www.matthew.co.uk/).








Las ponencias se dividieron en dos grandes bloques. Por un lado, y previa presentación y diversas notas realizadas por los principales organizadores del evento, los profesores Evan Jones y Richard Stone, las 8 conferencias presentadas durante el primer día abordaron la propia excavación arqueológicas y el contexto histórico de Newport y del estuario del Severn durante el siglo XV. Las exposiciones de Toby Jones y Nigel Nayling se centraron en el ámbito arqueológico y sus resultados. El profesor Nayling fue precisamente quien estuvo presente en aquella presentación del Koldo Mitxelena; en esta ocasión presentó los interesantes estudios dendrocronológicos. Por su parte, Ian Friel se ocupó de la evolución de los barcos desde el siglo XV hasta inicios del XVI, remarcando que en Inglaterra se tendió hacia un triunfo de la pequeña embarcación. Susan Rose llevó a cabo un repaso e interpretación a las actividades violentas, piráticas y bélicas ocurridas en la zona, tomando como punto de partida los vestigios defensivos y armamentísticos del barco de Newport. Del contexto más local (político, económico…) de Newport se ocuparon Bob Trett, Ralph Griffiths y Rowena Archer. La ponencia del primero de ellos destacó precisamente la importancia del descubrimiento del barco y su interesante contribución a la historia de Newport, cuyo papel parecía ser más discreto: no en vano, según él, lo que menos se esperaba era encontrar en Newport un barco como aquel, con tanta información y relevancia. Finalmente, debemos destacar la contribución hecha por Peter Fleming, de la University of the West of England, quien, a través del estudio de documentación notarial (en especial los 179 testamentos entre 1400-1500 y los más de 1.300 contratos de aprendizaje entre 1532-1542), estableció las pautas y relaciones entre Bristol y las comarcas de alrededor.

Durante el segundo día, el congreso puso el énfasis en un contexto más amplio: el del comercio internacional, especialmente las relaciones de Bristol con Castilla y Portugal, así como un apartado dedicado a Euskal Herria y la construcción naval. Evan Jones y Margaret Condon, ambos de la Universidad de Bristol, se ocuparon de la zona del Severn y Bristol a través de las informaciones que aportan los registros de la aduana o el “Great Red Book”. Por su parte, Francesco Guidi (Universidad de Florencia-Universidad de Bristol) se centró en las relaciones mercantiles entre el mundo mediterráneo y el atlántico, analizando además las diversas dinámicas de los casos genovés y veneciano. Flávio Miranda fue quien con su excelente intervención cerró el congreso. Su ponencia, realizada conjuntamente Hilario Casado (ausente por motivos de calendario), versó sobre el papel que Portugal y los comerciantes burgaleses tuvieron en el comercio con Inglaterra.






Fue durante este segundo día donde se vio la oportunidad de analizar el papel vasco. En este sentido destacaron la conferencia de Wendy Childs, pionera en el uso de las fuentes inglesas para el estudio de las relaciones medievales entre Castilla e Inglaterra, y quien ha recopilado numerosos datos para Gipuzkoa, tal y como lo reflejó en su ponencia. Así mismo, la representación “vasca” corrió a cargo de Michael Barkham, un viejo conocido y miembro activo de nuestra historiografía, en especial en lo referente a temas marítimos, tales como las pesquerías de Irlanda y Terranova. De esta forma, expuso ante los expertos y público ingleses una visión muy interesante de la construcción naval, especialmente de la zona guipuzoana; aspectos que son más conocidos para nosotros.

En total, fueron 14 ponencias elaboradas por 15 expertos, divididas en bloques de dos. Tras la conclusión de cada bloque se daba lugar a un turno de preguntas y debates que resultaron muy interesantes y amenos. Estos aportes se vieron rematados por las horas finales del congreso, donde los participantes realizaron un balance de ambos días, dando lugar a un nuevo turno de preguntas.

Una de las conclusiones más interesantes fue la remarcada por la profesora Wendy Childs. Destacó que la aportación del barco de Newport no cierra ninguna interpretación o conclusiones; al contrario, los resultados documentales y arqueológicos han abierto aún más el tema y por lo tanto, no pueden hacerse afirmaciones categóricas sobre cómo y por qué llegó hasta allí, a quién pertenecía… Todavía queda camino por recorrer.

En resumen, dos días y medio compartidos con un numeroso elenco de personas que nos acercaron a un tema apasionante.

No nos queda más que dar nuestra más sincera enhorabuena a todos los ponentes y asistentes al congreso, y agradecer de forma muy especial a Evan Jones y Richard Stone la oportunidad que nos brindaron para poder acudir al congreso.











Iago Irixoa

Harriak

2014-06-24
Categorías: Pasaia, Patrimonio,

Herrian zehar paseatzeak ustekabeak ematen ditu. Txio sortari hasiera eman dion argazkia lekuko. Harri horiek buruan, Luzuriagako langileei buruzko liburua gogoan. Orduan idatzitakoa eta liburu bera errekuperatzea otu zaigu. Honatx.

Der Bilbao-Song idatzi eta urte batzuetara, Bertold Brechtek Langile baten galderak liburu baten aurrean (Fragen eines lesenden Arbeiters) 1930eko hamarraldian idatzi zuenean ez zuen galdetu zeinek egina zen Kontxako baranda ospetsua: Liburuetan Errege izenik baizik ez da ageri. Erregeek garraiatu ote zituzten harritzar handiak?… Lima distirant hura eraiki zuten langileak, ze etxetan bizi ote ziren? Txinako Harresia bukatu zen iluntzean: nora jo zuten harginek?… Hamar urtez behin gizon handi bat. Nork ordaintzen zituen haren gastuak?… Laboak gerturatu zizkigun galdera horien artean, ordea, baluke lekurik beste hark. Galdera-erantzunak Historia bezainbeste dira eta. Galde-erantzunetan eta langileen Historian datza, hain zuzen ere, liburu honen muina.

Erantzunak emateko, baina, milaka langile, mila istorio dugu. Ezinbestean, bizipen asko gelditzen dira jaso gabe, bildutakoak baino apalagoak akaso, baina hauek bezain interesgarriak. Hor dugu, bistan dena, lan ildo bat urratua. Beste bat gehiago. Hautaketa beharrezkoa zen. Emaitza ikusgarria izan da. Garai baten lekukotasuna, langileen kulturaren ereduak.

Hemen jasotako historia pertsonal batzuek, denek ez esatearren, beste mundu batekoak dirudite. Egun nagusi dugun espekulazioaren ekonomia amoral mundu honetakoak ez dira bederen. Aitzitik, lanaren kulturakoak dira. Gizonek eta emakumeek gauza praktikoak ekoizten zituzten orduan. Balorea eta balioa zuten gauzak. Hauetako lan batzuk mitologiatik ateratako izaki erraldoiek egin zituztela ematen badu ere gure aiton-amonek, gure gurasoek egin zituzten, liburua irakurri ahala ikusiko dugun bezala. Bai, Kontxako baranda eta beste anitz.

Gipuzkoako kostaldean Pasaia salbuespena izan da urteotan. Hiria, ezen ez herria. Industriala, ezen ez tradizionala. XX. mendearen hasieran abiatu zen eraldaketa industrialak gizarte modernoa sortu zuen; eta XX. mendeko garairik ilunenetan argi izpia ez zen amatatu. Alderantziz, badiaren inguruko dinamoek argi hori indartu baino ez zuten egiten. Eta horrekin batera, dinamoez arduratzen ziren gizon-emakumeak. Industriala baita gure ondarea, gure nortasuna. Onerako eta txarrerako.

Erantzunak onak, apasionatuak, ikusgarriak badira ere, galderak ez dira makalak.  Oakley Hall-ek esana, Egiaren berri ematea fikzioaren lana da. Eta Koldo Izagirreren fikziozko lanaren atzean egia, errealitatea, dago. Askotan, gainera, Pasaian kokatua. Oraingo honetakoa, baina, ez da fikzioa, askotan hala irudituko zaigun arren. Gertatuak dira. Ez urrutiko jendearenak, oso gertuko senide eta lagunenak baizik. Haien ahotsa da jarraian duguna, zuzenean jasoa, lanaz, politikaz eta bizitzaz.


David Zapirain