Eu Es

En fin... ba bai!

Blog
Pasaia

Bidebietako Institutua

2017-11-25
Categorías: Pasaia, Reflexiones,

Irutxulon irakurri dugu: Bidebietako Institutua itxiko dute. Berri gehiagoren bila, "ghetto"tzat hartzen dutela irakurri dugu ere. Hara! Sikiera horrek Dangerous Mindseko Michelle Pfeiffer irakasle gisa izateko balio izan bazitzaigun!

Orduan ere ez zen Gipuzkoako ikastetxerik baloratuena; aitzitik, okerrena ez bazen, azken aurreko okerrena. Barregurea ematen zigun, gu baino pringao handiagoak zeudela irudikatze hutsak.

Ez dugu ukatuko: bai, Rob Brownek han ikasi zuela esatea sinisgarria da. Baina Institutu horretan guk ere Forrester izan genuen alboan.

PC zer zen inork ez zekienean, irakasle talde batek informatikan hasi behar ginela erabaki zuen. Sinclairrak eskutan izan genuen; Donostiko unibertsitate pribatuan, ordenagailua idazten eta bekarekin dirua PC batean gastatuta joando bakarrak izan ginen. Ghettokoak.

Goizueta eta Aranotik euskaldunak Bidebietara etortzen ziren. Ez galdetu nola ematen zen mirari hura. Eraman handi izan zuten gurekin, nork-nori-norrean trabatuak, euskaltegiko kumeekin. Errespetu handiz euskaraz egiten ziguten. Are, euskara ikasi beharrean, euskalduberri heldugabekoak euskaraz ikastera ausartu ginen,  euskarazko lehen liburuak, apunteak... bai eta baten batek zuzenean euskal filologiara egitera jo ere.

Idazten, marrazten, galdetzen... lanak bildu eta fanzinea egiten genuen; fotokopiagailua erabiltzea ez zen eskatu behar egin ere.

Ea, ea... Institutuak M-ak eta Takolo, Pirritx eta Porrotx Trintxerpeko frontoira eraman zituela zin dagizuet.

Sona handiko politikaria izango zenak literatura irakasten zigun, Garcilasorekin tematua; jakin gabe bere klaseetan, ipuinak idazten genituen eta postaz (hau da, kartazala selloa eta dena) elkarri bidaltzen genizkion. Sasi analfabetoak ginelakoan, Hesse, Tolkien, Ende (Mikel, sé donde curras y me debes un libro), Asimov, Brecht... (boh, bale, Vazquez Figueroa ere) ez ziren gure irakurgai bakarrak. Izan ere...

Oraindik egun, gure betiko herri horietako bateko institutuan liburutegirik gabe segitzen duten bitartean, institutuan liburutegia genuen. Presaka eta korrika iritsi behar, misterioa, nobela beltza eta komikiak (asterix, tintin, valerian y laureline, el víbora, cimoc-eko ale bereziak) eskuratzea ez zen batere erraza.

Institutuak bere espazioa eskaini zion auzoari: non ikasi ez (badakizue nolakoak diren etxe apostuluak?) eta liburutegia auzo osorako apaltasunez ireki. Nire CV-tik inoiz kenduko ez dudan aipamena da, Bidebietako liburutegiaren liburuzaina.

Ikasi? Jakina. Bizitzen ikasi genuen; Unibertsitatean lanak nola egin, hori jada Forresterrekin egiten genuen. Jendearekin nola portatu, elkarri irakatsi genion.

Ortzimuga gainbaloratua dagoela idatzi zuen batek lehengoan; Bidebietako institutuko ortzimuga bakarra zen mahaietara igo eta Asuncion-eko lehioetara begira eta agurtu; labiritinto igotzeak errazten zuen hori, arratsaldeko unerik zirarragarriena. Etxera hiru aldiz itzulta eta hirian txirrindaz ibiltzen ikasi bitartean.

Ez, ez zen xamurra izan. Colowall zeharkatu behar zen: eta Isasa parkea. Baina hil arteko iraungo duten laguntasunak eta etsaiak sortu ziren. Non egongo dira lagun galduak? Idatzi bitartean izen eta aurpegi! Izenak emateko lotsa gehiegi. Ondo al zaudete Fredi, Idoia, Susana, Laura, Kontxi, Eba, Jone, Mikel, Rober, Guti, Angel, Sergio? Besteak bai, ondo daude.

Irakasleek egin gintuzten on. Gu txikitu nahi gintuztenek eta gu maite gintuztenek. Ghettotik ateratzeko aukera eman ziguten, ghettoa aldatzeko bidea eman ziguten. Merezi genuelako.

Ikusten ditut erreportajearen haurren aurpegiak. Ikaskideen seme-alabak izan zitezkeen. Ez dira inongo ghettokoak. Auzo langilearen alabak dira. Onera egin duten bi auzokoenak, hain zuzen ere. 49. Matematika Olinpiadetan brontzea irabazi zuen neskatoa nongoa zen ba? Eta sutean kaltetuentzat 1420 kapoi bildu zituztenak?.

Itxieraren arrazoia Trintxerpeko Karmengo Amaren euskarazko DBH berria balitz, gaitzerdi. (Hori bere baitan itzela baita). Baina honen atzean ez ote dagoen aurre iritzia eta urtetako utzikeria.

Lagun on batek bota zidan bezperan. Zein izan zen nire heldutasunerako urratsa. Amaren iritziaren aurka Bidebietako institutura joatea. Han ikasitakoa naiz. Hori da gordetzen dudan institutua (une txarrak bera eta nire artean geratzen dira).

David Zapirain

Denboraren menpe

2017-04-04
Categorías: Exposiciones, Pasaia,

Denboraren menpe (https://www.youtube.com/watch?v=EMmK859xtg8)

Ondarea eta historiaren inguruan lan egiteak denboraren zehar bidaitzeko aukerarekin parekatu dute. Fisikoki hori egiteak dituen arriskuak hartu gabe. gainera. Izan ere, denboran zehar desplazatzea ez da debalde (https://www.youtube.com/watch?v=-uHB4Wxyxr8)


Iraganak beti harrapatzen gaitu etorkizunean. Eta, bai noski, iragana eta etorkizuna gugan gorpuzten dira, orainaldian (https://www.youtube.com/watch?v=z4M2kFPj_mM)

Horregatik da horren garratzitsua gure buruari nahi eta opa diogun etorkizuna orain, haren iraganean, prestatzen hastea. Ekin diogu horri. Formakuntzaren bidez. Etorkizunak harrapatzen gaituenerako, hala administrazioa elektronikoa nola agirien gestio elektronikoaren ingurukoak, hala Ica-Atom nola RDA, hala liderazgoa nola liburutegiaren gamificationea... horretan trebatzen ari gara orain. Geroko.

Alderantziz gertatu zaigu eta. Gure iraganak ere orain harrapatu gaitu. Onerako (uste dugu). Adibidez, Apirilaren 5ean Victor Hugoren etxean (Donibanen) arratsaldeko 19.00etan Zabaldiya 4 aurkeztuko dugu: Pasaia argazki zaharretan. Eta horrekin batera, erakusketa. (http://www.pasaia.eus/eu/-/erakusketa-pasaiako-herritik-pasajes-en-blanco-y-negro)

Era berean, Oreretarako bisita gidatuaren katalogoa osatzen hasi eta Pasaiako egiten hasiko gara. Bai eta Oiartzungo artxiborako hileko berria idazten ere. Etorkizunerako adibideak emateko gai izango al gara?

Hori gutxi ez, eta 2016rako egindako HormekDioteren ondorengoak ere ezin positiboagoak izan. Batetik, Haatik-ek HormekDioteOnStage abiatu du (ez galdu!) (http://www.ereiten.eus/berria.php?uuid=160)eta Gure Hormek laburmetraiak sariz sari segitzen du, orain Malagan.

Hortaz, segi dezagun lanean gogor!

PD: Ah! Gure iraganak zuek harrapatzea nahi baduzu, gogoratu Komikigunean paratu Olariagari buruzko erakusketa ibiltari bihurtu daitekeela.

Ricardo Ugarte

2016-11-14
Categorías: Arte, Pasaia,

Abendu bukaera arte zabalik egongo da Ricardo Ugarteri eskainitako erakusketa. Trintxerpeko Ciriza Etxean eta San Pedroko udal aretoan, bere ibilbide artistikoaren zati bat aurkituko dugu, non, materia eta hutsaren arteko elkarrizketa, eta itsasoa diren gai nagusiak. Tamaina ezberdinetako eskulturek, obra grafikoak eta zenbait artelanen maketek osatzen dute artistari eginiko omenaldi xume baina hunkigarri hau.

Erakusketaren irekiera egunean Ricardo bera ezagutzeko aukera izan nuen. Presentzia handiko gizona iruditu zitzaidan; heldutasunak ematen duen zuhurtasunaren atzean, bere begirada biziak arreta deitu zidan. Berekin bi hitz trukatu orduko ohartu nintzen bere adeitasunaz. Plazer eta apaltasun handiz erantzun zituen erakusketara hurbildu ziren ikusleen galdera zein eskaerak.

Zabalik daraman denbora honetan adin eta baldintza guztietako pertsonak pasa dira erakusketaz gozatzera. Baina bada bereziki interesatzen zaidan pertsona mota bat. Atea zeharkatu orduko artean ezjakinak direla komentatzen didaten horiek, alegia. Kontu handiz hurbiltzen dira eskulturetara eta arretaz aztertzen dituzte beste mundu bateko objetuak izango balira bezala. Baina badago eskultura bat gainontzekoetatik bereizten dena: “Txalaparta”. Izenak aditzera ematen duen moduan, mailu txiki batzuekin kolpatuz musika sortu daiteke eskultura honekin. Beharbada horregatik, edo nahi gabe jolasarekin erlazionatzen dugulako, ikusleak mailuarekin kolpatzen duen unean arteari izaten zaion beldur moduko hori desagertaraztea lortzen du. Ideia eta aurreritzi guztien gainetik, altzairuari lapurtzen dizkioten nota horiek benetako gozamenaren isla dira.

Sara Etxebeste

Lafayette

2016-04-26
Categorías: Historia, Pasaia,

Pasaian eman diren gertakizun harrigarrien artean Lafayetteren bidaia dugu. Villaviciosa jauregian plaka bat eta han eta hemen errepikatzen den grabatu moduko bat. Bi lekukotasun horiek gogoan hartzen dute… zer demontre da gogoan hartzen dutena?

Izan ere, zein zen Lafayette? Zer egiten zuen Pasaian? Nora zihoan? Benetan adierazgarria da hori gure herriarentzat?

Alabaina, Lafayette izena ezaguna egiten zaigu denoi. Galeria komertzial ospetsuak dira. Ordea, La Fayetteko markes Gilbert du Motier nor izan zen eta zergatik ezagutu beharko genuke, hori garbi ez dugula uste dugu.

Horregatik, ea hura benetan ezagutzeko beharra edo derrigorra dagoen da galdetu behar duguna. Horri erantzuteko, baina, pertsonaia, gertakizuna,… aztertu eta baloratu beharko dugu. Izan ere, ez gaude behartuta iraganean gure inguruan eman zen guztia ontzat ematen; gure hautua da hori. Ezagutu ondoren erabakiko dugu gure tokiko komunitateak osatu nahi duen imajinariorako hartzen dugun ala ez. Ez gara juzkatzen ari zer egin zuten gure arbasoek. “Han” bizi ziren, toki arrotz batean, gurekin ia ingurunea ere komunean ez duen toki batean, eta ez-denbora batean.

Baina, era berean, iraganaren gainean egiten dugun irakurketak eta jabetzeak gutaz hitz egiten dute, gu islatzen gaituzte.

Hortaz, ez gaude behartuta. Alta, zilegi zaigu galdera eta interesa. Hortaz, zein zen bere izena bera eraldatzeko ausardia izan zuen Lafayette horrek? Izen aldatze horrek ez al du bere borondatea azaltzen? Hark ere iragana aztertu eta bere denborara eraman zuela? Egokitua, doitua, interpretatua, forma berri bat sortuta?

Esan bezala, Markes jaio zen Lafayette. Eta nerabea zenerako Erresumako ondasun handienetako jabe. Gaztaroan tertulia filosofiko eta politikoetan ohiko partaide. Jarrera politikoa sendotzen, lantzen eta tenkatzen hasi bezain pronto, Ameriketan ingelesek zuten kolonien aldeko jarrera hartu zuen. Are, Ipar Amerikako armadako kide bihurtu zen… Frantzian.

Etsaia ezagutzera joana zen ere, Ingalaterrako gortea ezagutzera hain zuzen ere, libertimendu puntu batekin. Frantzian bere asmoak zabaldu ziren, baita erregeak Lafayette xaxatu ere, buruan zuena ekiditzeko: Ameriketara joan Ingalaterra borrokatu eta koloniak askatzera laguntzea. Ez soilik abenturagatik, ez nagusiki abenturagatik, koherentziaz, sinistuta, elite gisa, talde txikian, lagunekin, logiakideekin izandako eztabaida partikularrak maila unibertsalera eraman nahian.

19 urte baino ez. Trikimailuz trikimailu Pasaian dugu Lafayette, bigarrengoz, apirilaren 26an, Ameriketara. Harriduraz hasieran, eta harrituak gerrak aurrera egin ahala, Lafayettek amerikanuen miresmena irabazi zuen. Su zelaian irabazitako ospeari gaitasun politikoak erantsita, Lafayette sortzear diren Estatu Batuen heroia izango da, hauen enbaxadore Frantzian. Bi munduetako heroia, berriz, ideia politikoak barneratu eta kontinente zaharrera ekarri zituen.

Bide berriari ekin zion Frantzian. Iraultzan parte aktiboa izan zuen, erregezalea izanda, progresoaren ideiak landu zituen. Iraultza, kontrairaultza, Napoleon, errestaurazioa, gerrak, intrigak… Lafayetteren meriturik txikiena ez zen izan, ez, bizirik ateratzea. Tarteka baztertuta, ekintzaile politikoa izaten segitu zuen luzaroan.

Frantziak itota, Ameriketara egin zuen berriro saltoa, esker onez hartu zuten beste behin ere. Are, Bolibarrekin harremanetan jarri zen, bi Ameriken arteko zubi lanak esanguratsuak burutuz.

Zein da, baina, Lafayettengandik oraindik liluratzen gaituena? Pasaian egonaldi laburra eta Pasaiarik gabekoa izan zen berea. Gune estrategikoa zen portua, ozeanoa zeharkatzeko tokirik aproposena. Hori baino ez zion erakarri gurera. Akaso badian Ameriketatik ekarritako eta bertan inbertitutakoak haren arreta bereganatuko zuen. Akaso Bolibarri idatzi zionean, Caracaseko Elkargoaren egoitzaren ondoan ontziratu zela gogoratuko zuen Lafayettek: Pasaian hasi zela bere patua betetzen.

Gaztea zela, horrek ere erakargarria egiten du markesa. Eta hainbat ideia, abolizionismoarena esate baterako, Pasaian horren errotua dugun Hugorekin gogorazten digu.

Ororen gainetik, baina, ideien etengabeko debatea, ideien talka, teoria eta praktika, debate eta praxi politikoa, kontraesanak, borroka sutsuak (odoltsuak ere bai)… Lafayettek gure munduaren sortzaileetariko bat izan zen. Horregatik ikusten dugu sinbolo bat harengan, Pasaia berria irudikatzen eta munduan kokatzen lagun dugun sinboloa.

David Zapirain

Pasaia - Getaria

2015-03-02
Categorías: Archivos, Getaria, Pasaia,

Getaria eta Pasaiaren arteko antzekotasunak Getaria eta Pasaiaren arteko ezberdintasunak bezain nabariak dira.

Gipuzkoako arrantzaleentzat zein arrantza industriarentzat horiek dira bi portu nagusiak.

Hala arrantza mota nola arrantzari lotutako industria, baina, oso bestelakoak izan dira batean eta bestean.

1960. hamarkadan Pasaia da Getariak segitu nahi ez duen hirigintza eta garapen eredua, hitzez hitz udal aktetan jasota, esate baterako.

Alabaina, Getariako udal artxiboan Pasaiari buruzko oso bestelako materiala topatu dugu, ustekabean: hainbat argazkiren negatiboak, kristalezkoak! Oraingoz datatu ezin ditugunak.

Arandoko lanak, espigoiarenak, 1904koak dira. Argazkietan haren arrastorik ez dago. Eta kristalezko negatiboen erabilgarritasuna XX. mendearen hasieran bukatzen da. XX. mendearen lehen urteotan eginikoak dira, beraz.

Horrek, baina, ez die ikusgarritasuna kentzen.

Hona hemen haietako batzuk.







David Zapirain

Harriak

2014-06-24
Categorías: Pasaia, Patrimonio,

Herrian zehar paseatzeak ustekabeak ematen ditu. Txio sortari hasiera eman dion argazkia lekuko. Harri horiek buruan, Luzuriagako langileei buruzko liburua gogoan. Orduan idatzitakoa eta liburu bera errekuperatzea otu zaigu. Honatx.

Der Bilbao-Song idatzi eta urte batzuetara, Bertold Brechtek Langile baten galderak liburu baten aurrean (Fragen eines lesenden Arbeiters) 1930eko hamarraldian idatzi zuenean ez zuen galdetu zeinek egina zen Kontxako baranda ospetsua: Liburuetan Errege izenik baizik ez da ageri. Erregeek garraiatu ote zituzten harritzar handiak?… Lima distirant hura eraiki zuten langileak, ze etxetan bizi ote ziren? Txinako Harresia bukatu zen iluntzean: nora jo zuten harginek?… Hamar urtez behin gizon handi bat. Nork ordaintzen zituen haren gastuak?… Laboak gerturatu zizkigun galdera horien artean, ordea, baluke lekurik beste hark. Galdera-erantzunak Historia bezainbeste dira eta. Galde-erantzunetan eta langileen Historian datza, hain zuzen ere, liburu honen muina.

Erantzunak emateko, baina, milaka langile, mila istorio dugu. Ezinbestean, bizipen asko gelditzen dira jaso gabe, bildutakoak baino apalagoak akaso, baina hauek bezain interesgarriak. Hor dugu, bistan dena, lan ildo bat urratua. Beste bat gehiago. Hautaketa beharrezkoa zen. Emaitza ikusgarria izan da. Garai baten lekukotasuna, langileen kulturaren ereduak.

Hemen jasotako historia pertsonal batzuek, denek ez esatearren, beste mundu batekoak dirudite. Egun nagusi dugun espekulazioaren ekonomia amoral mundu honetakoak ez dira bederen. Aitzitik, lanaren kulturakoak dira. Gizonek eta emakumeek gauza praktikoak ekoizten zituzten orduan. Balorea eta balioa zuten gauzak. Hauetako lan batzuk mitologiatik ateratako izaki erraldoiek egin zituztela ematen badu ere gure aiton-amonek, gure gurasoek egin zituzten, liburua irakurri ahala ikusiko dugun bezala. Bai, Kontxako baranda eta beste anitz.

Gipuzkoako kostaldean Pasaia salbuespena izan da urteotan. Hiria, ezen ez herria. Industriala, ezen ez tradizionala. XX. mendearen hasieran abiatu zen eraldaketa industrialak gizarte modernoa sortu zuen; eta XX. mendeko garairik ilunenetan argi izpia ez zen amatatu. Alderantziz, badiaren inguruko dinamoek argi hori indartu baino ez zuten egiten. Eta horrekin batera, dinamoez arduratzen ziren gizon-emakumeak. Industriala baita gure ondarea, gure nortasuna. Onerako eta txarrerako.

Erantzunak onak, apasionatuak, ikusgarriak badira ere, galderak ez dira makalak.  Oakley Hall-ek esana, Egiaren berri ematea fikzioaren lana da. Eta Koldo Izagirreren fikziozko lanaren atzean egia, errealitatea, dago. Askotan, gainera, Pasaian kokatua. Oraingo honetakoa, baina, ez da fikzioa, askotan hala irudituko zaigun arren. Gertatuak dira. Ez urrutiko jendearenak, oso gertuko senide eta lagunenak baizik. Haien ahotsa da jarraian duguna, zuzenean jasoa, lanaz, politikaz eta bizitzaz.


David Zapirain


Azkuene berria

2014-01-04
Categorías: Historia, Pasaia, Reflexiones,

Trintxerperi izena ematen dion etxean izan zen lehen sua.

Azkuene baserria gogoratzen zuen eraikinetako batean izan zen bigarrena.

Andonaegik Trintxer baserria eskuratu, jauregia eta lorategia sortu eta langileentzako etxe berriak eraikitzean, gure auzoaren izen modernoa ere sortu zuen. Bere jauregi ala txaleten azpiko etxe multzoari Trintxerpe deitu zion eta. Trintxerpe izenak dena hartu zuen bere baitan.

Gerora, 60. hamarkadako anabasa urbanistikoak Azkuene kalea sortu eta Azkuene auzoa goiko partean irudikatu dugu beti. Azkuene baserria eta haren ondorengoan, baina, behean zeuden hasiera batean. Eta tartean, esan bezala, suak kiskaldutako Azkuene berria eraikina.

Esan bezala, Trintxerpe izenak gure auzoko txoko honek Azkuene zuela izena estali du.

XVII. mendetik aurrera maiz agertzen zaigu Azkue baserria sagardoari lotua. Ez dakigu dolarea zegoen bertan, baina haren sailetan sagarrondoak bai.

1893. urteko plano batean Azkuene baserriak zutik zirauen.

1903. urtean, ordea, Azkuene etxe zahar eta zaharkitua da.

1913. urtean ere etxe bakarra da Azkuene, errepidearen ondoan eta ilunpetan dagoena.

1920. urtean, berriz, Pedro Cirizak eta Hermenegildo Artolak Azkuene guneko etxeetara ura eramateko baimena eskatu zuten, eta lanaren dirua aurreratzeko prest zeuden.

Artolaren etxea, bistan dena, Artolaenea da. Euskadi etorbidea eta Jaizkibel kalearen arteko izkinan dagoena.

1922. urtean Azkuene izena etxe bat baino gehiagori egokitzen zaio. Multzo bati edo gune bati, hobeto esanda. Etxe horiek egungo Euskadi Etorbideko 3-5koak dira.

Lehena, Amistad taberna dagoen eraikina, Azkuene baserriaren orubean bertan dago. 1921. urtean taberna-jatetxea jartzeko baimena jaso zuen Juan Marcosek.

1922. urtean bertan, gainera, Ciriza eta Ziganda biltegi bat eraikitzeko baimena eskatzen dute, Azkuenen bertan.

Laburbilduz, Azkuene kalearen hasieran (botika dagoen tokian) Azkueneko garbitokia zegoen. Parean, Jaizkibel kalearen hasieran, Artolaenea. Ondoan, Azkuene baserria zegoen tokian Azkuene eraikina dugu, 1921. urtetik aurrera jatetxea eta dena. Jarraian, orain erre den Azkuene berria eraikina. Beheko solairua, ohi bezala, altua da, biltegia baitzen. Horregatik ere, etxebizitzen sarrera atzetik dago.

Etxe multzo hau xumea da, baina zaindutako fatxadak erakusten ditu. 1922. urtean ez dago eraikin gehiago kalearen zati honetan, Ilunbe baserria, Augeren etxea eta Trintxerpe multzora iritsi arte.

Nolabaiteko garapen estilistikoa atzeman daiteke, Azkuene gunetik Trintxerpe multzora. Eta zer esanik ez segituan altxatuko ziren gainontzeko etxe dotore eta handiak. Mariñelen etxeak dira, ziren. Arrantzale auzo berri bat, gainontzeko Gipuzkoako kostak ez duena: arrantza industrialaren hastapenetakoa.

Gure lagunen eta auzokoen etxeak erre dituzte. Amorratuta gaude. Gure langile-historia zati bat ere erre dute.


David Zapirain


Historia de la mujeres pasaitarras

2014-01-03
Categorías: Memoria histórica, Pasaia,

Las mujeres de Pasaia han tenido por primera vez la ocasión de reunirse para compartir sus vivencias, para narrar sus experiencias de vida, y en algunos casos también para dejar testimonio de la vida de sus madres y abuelas.

La iniciativa de crear este espacio de encuentro ha partido de la Mesa de Igualdad de Pasaia, plataforma en la que participan distintas asociaciones pasaitarras compuestas por mujeres y el Área de Igualdad del municipio, y en total se han producido cuatro reuniones, una por cada distrito de la localidad; el 8 de octubre se celebró una primera reunión en la Casa de Cultura de Antxo, el 28 del mismo mes otra en la Tenencia de Alcaldía de Trintxerpe, el 18 de noviembre en el Udal Aretoa de San Pedro y finalizaron el 4 de diciembre con la sesión de Donibane en el Salón de Plenos del Consistorio pasaitarra.

Estos encuentros forman parte de una labor dirigida a la recuperación de la memoria histórica reciente de las mujeres del municipio, ya que las historias de las mujeres que han acudido a estas reuniones son también parte de la Historia de Pasaia y de una Historia que no tenemos recogida por escrito. Por este motivo, para recuperar y conservar las experiencias de nuestras hermanas, madres y abuelas, las sesiones han sido grabadas a través de medios audiovisuales y serán guardadas en el archivo municipal.

Los temas a tratar eran diversos, desde la infancia y la educación, la familia y las unidades familiares, al trabajo (el trabajo doméstico no remunerado y el trabajo asalariado) y la participación sociopolítica de las mujeres. Si bien, las reuniones han estado abiertas a muchas cuestiones, y han surgido multitud de temáticas merecedoras de mayor atención.

En términos generales, gracias a los relatos de estas mujeres podemos conocer un poco mejor cómo era la vida cotidiana de las mujeres pasaitarras desde los años 50 hasta nuestros días. Por un lado nos han hablado sobre cómo era su trabajo al cuidado de la casa; aparte de las tareas domésticas, recaía en ellas el peso del cuidado y la educación de los hijos, la atención de los familiares ancianos y, en muchos casos realizaban trabajos para sacar adelante la economía de la casa, como coser hasta altas horas de la noche… Por lo general, éstas también llevaban la gestión económica de lo que entraba y se gastaba en casa, aunque luego, socialmente, se reconocía como figura incuestionable de autoridad al marido, como cabeza de familia, y no a ellas.

Otras tantas mujeres trabajaban además fuera de casa; algunas vendiendo el pescado que traían sus maridos cuando volvían de alguna campaña de pesca, algunas otras se dedicaron al estraperlo, otras trabajaron en los comercios de la zona, muchos de ellos negocios familiares, y otras tantas en las distintas fábricas que existían en la localidad (Luzuriaga, Bianchi, Meipi, etc.). Las tareas de estas últimas eran igual de difíciles o incluso más duras que las de sus compañeros varones, pero ellas percibían un salario menor. Luego, son varias las mujeres que nos han contado que al contraer matrimonio tuvieron que dejar esos trabajos porque, durante determinada época del franquismo, una vez casada lo habitual era quedarse al cuidado de la casa. No se cuestionaba esta renuncia a la vida profesional de la mujer. De la misma forma era impensable que una mujer pudiese hacer su vida al margen del matrimonio, o inconcebible que no entrase entre sus planes el formar una familia.

Además del trabajo dentro y fuera de casa, muchas de estas mujeres han desarrollado una importante labor en Pasaia con la creación de distintas asociaciones, así como impulsando procesos de euskaldunización en la población. Dentro de las asociaciones creadas y compuestas por mujeres más antiguas podemos citar las de Keixaldi y Lagun Artea del distrito de Antxo y la asociación Azkuene del distrito de Trintxerpe. Durante muchos años estas organizaciones han llevado a cabo talleres, cursos y otras tantas actividades para cubrir necesidades e inquietudes formativas de las mujeres, pero en verdad han mantenido una auténtica dedicación dirigida a satisfacer necesidades de la población en general, constituyendo unos verdaderos motores de desarrollo local. En este punto cabe también destacar el esfuerzo de las mujeres que, comprometidas con la mejora de la educación de los más pequeños y jóvenes de la localidad, impulsaron y participaron en los primeros pasos de la ikastola Pasaia Lizeoa.

Durante las reuniones hemos escuchado recuerdos de la infancia, se han rememorado momentos de ocio como los bailes y las verbenas de las fiestas (fiestas en las que las chicas jóvenes tenían toque de queda pero no así sus hermanos varones…), hemos hablado del noviazgo, del matrimonio, etc. Y también hemos vivido testimonios muy duros como los referidos a la práctica de abortos clandestinos o a la violencia doméstica durante la época del franquismo. La mujer se encontraba entonces en una total indefensión. Si sufría cualquier tipo de violencia no podía denunciarlo ni tenía dónde recurrir. Ni el médico que veía los golpes ni ningún tipo de autoridad civil o religiosa era de ayuda y, además, tenía muy pocas posibilidades de evitar a su agresor; si decidía salir de casa e ir a otra donde tal vez pudiese contar con la ayuda de sus familiares o allegados, podía ser denunciada por abandono del hogar y perder la facultad de volver a ver a sus hijos.

Recuperando las vivencias de estas mujeres nos hemos percatado de una constante; a pesar de sus distintas experiencias, todas ellas son unas mujeres trabajadoras, muy activas y sobre todo luchadoras. Han tenido que hacer frente a muchas exigencias sociales, han tenido que adaptarse a unas normas preconcebidas para ellas, y aún careciendo de plena autonomía y de libertad en sus movimientos, han ido dando pequeños y también grandes pasos sin hacer ruido.

Sin duda, conocer a estas mujeres y escuchar sus vivencias nos ha acercado a un pasado no tan lejano y no tan bien conocido como esperábamos. Sus testimonios nos conducen a matizar muchos aspectos, por ejemplo, sobre los procesos migratorios de la población, e incluso han tratado cuestiones poco discutidas delante de un público más o menos amplio como pueden ser la prostitución, el aborto o los métodos anticonceptivos. No obstante, al margen de todo interés de tipo histórico, esta iniciativa tiene como valor ante todo la de ser un merecido reconocimiento a las mujeres de nuestro entorno más cercano, mujeres que con sus esfuerzos han contribuido tanto a la mejora de nuestra sociedad.


Estíbaliz González


*Imagen: Elena Viñas

Hondotik ondora: jornadas sobre patrimonio marítimo en Pasaia

2013-04-19
Categorías: Conferencias, Pasaia,

La ponencia celebrada el 14 de marzo en el Udal Aretoa de Pasai San Pedro y el 15 de abril en el Koldo Mitxelena Kulturunea de San Sebastián, dentro de las jornadas "Hondotik ondora" sobre patrimonio marítino, versó sobre las pesquerías vascas en Canadá durante el siglo XVI. En ella, Michael Barkham Huxley, doctor en Geografía por la Universidad de Cambrigde y asesor científico-histórico del Gobierno de Canadá, trazó las principales líneas de la actividad pesquera que llevaron a cabo los vascos en Canadá y Terranova, especialmente durante la segunda mitad del siglo XVI.

Se trata de un tema que ha despertado numerosos estudios e investigaciones, muchas veces bajo el halo de la espectacularidad o "épica" de la caza de la ballena. El doctor Barkham, sin embargo, nos advirtió de que no estamos ante una actividad espontánea e idílica.

Nos recordó que las pesquerías vascas se fueron desarrollando durante la Edad Media y en diferentes ámbitos: la de bajura, la cantábrica y la de altura o la desarrollada en Irlanda-Sur de Inglaterra. De igual forma, no dejó pasar la oportunidad para recordar que la llegada inicial a las latitudes canadienses vino dada por el intento de Giovanni Cabotto de buscar una ruta hacia las Indias (1497), y que durante los años posteriores fueron los portugueses, normandos y bretones los que llevaron a cabo una serie de campañas, destinadas no a la caza de la ballena, sino a la pesca del bacalao.

Aunque los primeros viajes vascos ya los tenemos constatados en 1515, la verdadera expansión y organización de la explotación de la costa canadiense no ocurrirá hasta la segunda mitad del siglo XVI, cuando el contexto bélico de las coronas castellana y francesa remita. Será entonces, y a lo largo de un período de unos 25-30 años, cuando dé comienzo la verdadera aventura.

Esta empresa no estará exenta de peligros: las inclemencias  meteorológicas del viaje o de la propia estancia, el peligro de la caza de la ballena o los ataques piráticos o corsarios sufridos a la vuelta serán algunos de ellos. Numerosas personas perdieron la vida en los viajes o murieron en Terranova y Canadá, como constatan el casi centenar y medio de esqueletos que se han encontrado o los testamentos que hicieron redactar marineros de localidades como Orio, que fallecieron allí, a miles de kilómetros de sus casas. Unas escrituras que, por otro lado, forman el primer acervo documental canadiense. Por lo tanto, no resulta extraño que junto a la constancia documental de diversos naufragios, las excavaciones arqueológicas submarinas hayan hallado los vestigios de barcos hundidos: tan sólo en Red Bay, son 5 los pecios encontrados.

La labor de recuperación de este apasionante episodio se inició a comienzos de los 70, de la mano de Selma Huxley. Una investigadora que, paradójicamente, no recibió ayuda para llevar a cabo su trabajo: su solicitud de beca hecha a organismos canadienses fue rechazada alegando que era un tema que se había investigado en profundidad. Este impedimento no pudo con la voluntad de una historiadora que, durante décadas, se ha dedicado a rescatar miles de datos sobre la actividad de los vascos en aquellas frías latitudes. De esta forma, durante los últimos años sus estudios ha merecido el reconocimiento de diversas instituciones de Canadá y de algunas instituciones de Bizkaia.

En fin, la ponencia del doctor Barkham, acompañada de diverso material audiovisual, sirvió para contextualizarnos y ponernos en contacto con un aspecto muy interesante de nuestro pasado, vinculado al mar y que ha dejado pistas materiales al otro lado del Atlántico.  


Iago Irixoa