Eu Es

En fin... ba bai!

Blog
Asteasu

Asteasuko emakume bertsolariak XIX. mende hasieran

2014-11-26
Categorías: Archivos, Asteasu,

1816ean Maria Ignazia Mugikakoak eta bere ahizpek, beraien aitak lagunduta, Maria Magdalena Lertxundikoaren aurka salaketa jarri zuten, lehenengoaren aurkako  irainak plazaratzeagatik (AsteasukoUA, 165-23). Auziaren afera ohikoa bada ere, dokumentazioak harribitxi batzuk gordetzen ditu, bereziki euskarari eta bertsolaritzaren historiari dagokionez. Izan ere, irainak bertsotan aditzera eman ziren. Halakoak errateko bidea ez zen nolanahikoa: bertsoak erabiltzeak publizitate handia zekarren eta honela, abesten zena hagitz azkar hedatu zitezkeen. Komunikabide bikaina ziren, zer erranik ez garai hartan irakurtzen zein idazten ez zekitenen kopurua hagitz handia zenean. Bertsoak, beraz, notizia, pasadizo, gertaera, zurrumurru eta bertzelakoen berri emateko komunikabide ezin hobea ziren, egia nahiz gezurra izan. Modu honetan, trikixa “inpernuko auspo”-tzat hartu den bezala, bertsoak “deabruaren tresna”-tzat hartu zitezkeen. Dokumentuak jasotzen zuen moduan:

“...se agrava la maldad al considerar que la afrenta se ha executado de la manera que recibe una publicidad escandalosa, y dificil de contener su pernicioso vuelo, porque la juventud que en todos los paises y no menos en esta provincia se entrega a tomar los versos de memoria para contarlos, se olvida con dificultad de ellos por el frecuente uso que hace de ellos, resultando de aquí la extensión de la mala nota con que se califica mi referida hija...”.

Bertze behin, Asteasuko udal artxiboa gure hizkuntza zein kulturaren munduan aritzeko aukera bikaina eskaintzen digu. Bertan gordetzen den dokumentazioari esker, euskararen inguruan aritzeko parada izan dugu behin baino gehiagotan; oraingoan, ordea, horrekin lotutako bertsolari munduaren inguruan zertzelada batzuk emanen ditugu.

Izan ere, “Mañazi” zenaren inguruan kantatu zituztenak eta bertsoak bota zituztenen izenak guregana iritsi dira. Dokumentazioak lau izen ematen ditu; eta hemen datza, informazioaren beste esparru azpimarragarrienetako bat: guziak emakumeak baitziren. Lekukotzen arabera, bortz bertsoen egileak honakoak lirateke:

- Teresa Antonia Beobidekoa (1.go bertsoa).

- Concepción Irazuztakoa (2-3 bertsoak).

- Maria Magdalena Lertxundikoa (4. bertsoa).

- Maria Antonia Etxeberriakoa (5. bertsoa).    

Beraiei buruz deus gutti erran dezakegu. Agidanez laurak zeharo ezezagunak dira edo bertsolaritza munduarekin lotuta, ez dago beraien inguruko daturik. Ez behintzat Bertsolaritzaren Datu-Basera joz gero (http://bdb.bertsozale.eus/).

Edonola ere, badago zer aipatua. Hasteko, kronologiaren nondik norakoa. Izan ere, XIX. mende hasierako auzi bat denez, emakume guziak XVIII. mendearen azken laurdenean jaiotakoak ditugu, lehenago ez bazen. Pello Errotaren herriak, beraz, tradizio luzea zuen halako jardunetan, bere sendiko alabek ongi islatzen duten bezala; arreba Sabina (1842an jaioa) eta Joxepa Iñaxi (1864) eta Mikaela (1869) alabak tartean. Orain berriz, bizpahiru belaunaldi lehenagoko bertsolari emakumeez ari gara. Honek ez du erran nahi halakoak Asteasun soilik ematen zirenik. Bertze herrietan gehiago izanen ziren halako lanetan, ziur. Hor ditugu XVIII. mendean jaiotako Maria Antonia Soloagakoa bizkaitarra eta Bixenta Mogel azkoitiarra. XIX. mende erdialdean, berriz, Donostiako Joxepa Anttoni, Xenpelarren arreba Maria Luisa, Hondarribiko Joxepa edota Iparraldeko Marie Argain eta Anna Etchegoyen daude, bertzeak bertze (ald.  http://www.euskonews.com/0056zbk/gaia5603es.html).

Antonio Zavala zenaren “Iru Bertsolari” lanari erreparatuz (http://www.euskaltzaindia.net/dok/iker_jagon_tegiak/auspoa/10642.pdf), badugu zer atera. Gure dokumentuan aipatzen den Teresa Antonia hori Luis Elola-Olasoren emazte moduan aurkezten da, eta bien izenak Zavalak jasotzen zuen eta 1816an jaio zen Jose Agustin Elola “Agustin Zakarra” delakoaren gurasoak dira. Era berean, bi bertsoren egile den Irazuzta, dokumentuan Domingo Mendiakoaren emazte moduan ageri zaigu. Baina bertzelako datuen inguruan, deus ez.

Eliz-sakramentuen erregistroan kontsulta eginez gero (http://mendezmende.org/eu/partidas/) , ordea, beraien nondik norakoak topaturen ditugu. Lerro hauek ez dira beraien gorabeherez sakontasunez aritzeko lekua, baina halaz ere, etorkizunean lan horretan jarduteko asmoa dutenentzako helduleku batzuk eman nahi ditugu.  

Concepcion Irazuzta delakoa, Joseph Antonio Irazuzta Loinaz eta Maria Manuela Elola-Olaso Goikoetxearen alaba zen, eta “Maria Conceciana Yrazuzta Elola-Olaso” moduan bataiatua izan zen, Asteasun, 1772ko abenduaren 6an. Hogeita bederatzi urte zituela ezkondu zen Domingo Ignazio Mendia Mendiarekin, 1802ko urriaren 4an. Heriotzak, aldiz, ia 50 urte beranduago deitu zion: erregistroa 1851ko otsailaren 16koa dugu, hain zuzen ere.

Sistema bera jarraituta, bertzeei dagozkien datuak erdiesteko aukera dugu. Teresa Antonia Beobide Zatarain, 1781eko urriaren 15ean bataiatua izan zen, eta heriotza erregistroa 1856-12-27koa dugu. Ezkondu berriz, 1806eko otsailaren 10ean egin zen, aipatutako Luisekin. Maria Magdalena Lertxundi Sorarraini dagokionez, badakigu gure espedientearen urte berean Juan Bautista Bengoetxeakoa senar hartu zuela, urriaren 14an eta 21 urte zituela, 1795eko otsailaren 2an bataiatua izan baitzen. Bere biziaren uztearen berri 1867ko urtarrilaren 7an dugu. Maria Antonia Etxeberriakoari buruzko datuak, aldiz, zailagoak zaizkigu. Izan ere, Asteasuko XVIII. mendeko bataio-agirietan izen bereko hiru emakume ditugu: Maria Antonia Etxeberria Kerejeta (1773-04-21), Maria Antonia Etxeberria Etxabeguren (1789-06-29) eta Maria Antonia Etxeberria (1797-01-12). Ez ziren, beraz, adineko emakumeak. Gazteena Maria Magdalena dugu, 21 urtekoa. Zaharrena, aldiz, Concepcion, 44 urterekin.

Beraien bertsolari jardunari buruzko daturik ez izateak, plazetan aritzen ez zirelaren ideia ematen digu aditzera; datu berriak eskuratu ezean eman dezakegun behin-behineko ondorioa dela azpimarratu behar badugu ere. Baina jarduera “publiko” bat ez izateak, ez du erran nahi bertsoetan aritzen ez zirenik. Aitzitik, 1816ko salaketak halakorik bazela islatzen du. Ziurrenik, Asteasuko adibidea J. M. Lekuonak emakumeen paperaren ideien ildotik hartu behar dugu; hau da, bertsolaritzaren sugarraren euste-lanak emakumeek baserrietan jorratzen zituzten abestiei zein zuten bertsozaletasunari esker zor diogula. Bertso hauek bide horretatik joanen lirateke. Emakumeek beraien artean eginen zituzten, esparru pribatuan. Plazetan ez ziren arituren, baina bai beheko suaren berotan, artoa aletuz, garia jorratuz, behiak jetziz, harrikoa zein gorua eginez… Egunerokotasuna eta garaiko lanak eramangarriakoak egiteko. Baina baita, 1816ko honetan bezala, txutxumutxuak edo zurrumurruak akuilatzeko ere.

Argi dago beraz, euskal kulturaren hainbat eta hainbat gai oraindik orain uste baino guttiago sakondu direla. Gure ezjakintasunak handia izaten jarraitzen du eta zer ikertua badago. Hasteko, garai ezberdinetako dokumentazioa gordetzen den erakundeetara joz eta bertako idatziak kontsultatuz. Honela, duela hainbat mendetako hutsuneak betetzen joanen gara, ez bertzela. Lan hau burutzeko paleografia ezagutzak nahitaezkoak dira bai, baina hauek ezinbertzekoak dira emaitzek benetako balioa izate aldera eta hipotesi sasizientifikoak baztertuak izan daitezen.

Horregatik, dokumentuan biltzen diren bertsoen transkripzioa gaztigatu nahi dugu; horren bidez, ikertzaile, aditu edota zaleek, bertsolaritzaren zein garaiko euskararen inguruan sakontzeko tresna berri bat izan dezaten. Beraiek gu gai ez garen esparruetan aritzeko aukera polita izanen dute, ezbairik gabe.

Primer verso

Versua paratzeko bada motivoa

Juan Bautista Mañaciren ondora dijoa

Gorocenetaco(1) gaztañac itz eguiten balequi,

cer pasatu dan ongui esango luque nosqui.

Segundo

Zaldunieta gaubian(2),

yllaren ogueita bostian(3),

contentuago ciran

Gorozeneta gañian,

Juan Batista aurrian da

Mañaci atzian.

Etziran seguru ere

oz beren eltzian(4).

Tercero

Juan Batista Olazagaco,

mutil prudentia,

eztezu gaizqui consolatu

caleco jendia.

Basuan egoten da

ipiñita eultza(5),

ez dezu gaizki jorratu

Lizolaco beltza.


Cuarto

Juan Batista cenduanian(6)

Mañaci billatu,

Caravelaco aurrian

cenduan asiñatu:

“Zaldunieta gaubian(7)

diberti gaitian(8),

guacen Gorotzenetara

istante(9) batian”.


Quinto

Baratzan eder baitu

Ydarrac(10) lorea(11),

ez daucazue salduric

Lizolaco belia(12).


Amagoia Piá eta Iago Irixoa


Oharrak


(1) Bigarren bertsioan: “Gorotzenetaco”. Gaur egun, toponimoa Errezil eta Alegin mantentzen da. Hiru baserri daude izen horrekin (Gorotzene, Gorotzenea eta Gorotzenea Goikoa).

(2) Iñauterietako igandea: “Zaldun-igande”, “zaldun inaute” adierez ere ezaguna.

(3) Lehenengo bertsioan, zati hau ere bertsoaren lehenengo ilaran doa.

(4) Lehenengo bertsioan: “elcian”.

(5) Lehenengo bertsioan: “eulza”. Orotariko Euskal Hiztegiak “eultzadi” eta “eultzar” adierak biltzen ditu. Eultzadi erlategiren sinonimo bezala dute (Larramendik “eultzadi” hitzari “colmenar” esanahia ematen dio). “Eultzar”, aldiz, “eulitzar”-ren sinonimo moduan.

(6) Lehenengo bertsioan: “cinduanian”.

(7) Bigarren bertsioan: “gabian”.

(8) Lehenengo bertsioan: “gaican”.

(9) Bigarren bertsioan: “instante”.

(10) Idar = ilar. Orotariko Euskal Hiztegian, “ilar” hitza ere “gezur” hitzaren sinonimotzat ematen da.

(11) Bigarren bertsioan: “borea”.

(12) “Belea”-gatik, ziurrenik. Bi bertsioetan, hirugarren bertsoan “beltza” irakurtzen da, eta horrek esanahi zuzena du “belea”-rekin. Testuinguru honetan esanahi negatiboa duela antzeman daiteke: tristea, zorigaiztokoa… Ziurrenik Mañaziri aipamena egingo lioke.




Idatzitakoak artxiboan dagoenarekin bat egiten ez duenean

2014-08-05
Categorías: Archivos, Asteasu,

Asteasuko Andazarrate gainan zeuden burni eta igeltso meategietatik (San Miguel, Alerta Está, San Carlos, San Leopoldo, Ave Maria,...) Zarautzeko Moillarri ingurura minerala garraiatzeko eta untziratzeko aireko kable sistema osoa eraiki zen duela 100 urte baino gehixeago. Askok dute honen berri, Asteasu eta Zarautzen bereziki.

XX.mende hasiera zen eta meatzetako materialak itsasoko untzietara sartzeko modurik egokiena eta merkeena zirudien, hortik Europan zehar saltzeko.11 km inguruko ibilbidea okupatzen zuen kable hau burdinezko dorre batzuek eusten zuten eta bere otarretan minerala  garraiatzen zen maldan behera. Asko ez, baina hiruzpalau argazki ikusi daitezke dorre, otarre eta zamatzeko tokia jasotzen dituztenak.

Ildo honetatik jo behar zuen gure abuztuko berriak, baina, informazioa ahalik eta zehatzena izan dadin, dokumentazio lanak egitea beharrezkoa da. Eta orduantxe etorri dira komeriak. Gure bilaketa egitean topatutako hainbat artikuluk diotenez, 1906 urtean eraiki omen ziren dorreak, kableak,... lehenagotik zeuden meategien beharrei erantzuteko. Eta guztiz zentzuduna dirudi, artxiboko dokumentazioa ikusita. Bertan, 1905-1906 urteen bitartean kablearen ibilbideagatik kaltetuak izango diren jabeen desjabetzak egiten dira. Baina, bapatean, "paper galduen" artean 1904 urtean Alkateak Gobernadore Zibilari bidalitako gutuna topatzen dugu: "...que dicho cable se halla instalado en condiciones tales que no puede ser legalizado sin que introduzcan en él importantes reformas...".  Sortzen dituen arazoen artean: otarrak erraz erortzen direla, leku batzuetan lurra ikutu eta landarak puskatzen dituztela, bideak gurutzatzen dituztenetan jendea adi ibili behar dela kolpeak sahiesteko. Lehenagotik badago orduan estruktura hori edo antzeko bat. Eta arazoak sortzen zituela ikusirik pentsa dezakegu 1906 urtean egindakoa beste honen kalteak eragotzi eta legeztatze baimena lortzeko egin zela. Baita hori dela argazkietan ikusten dena eta gaur egun denek aipatzen dutena, baina ez egindako lehena.

Hau argitua geratu arren, irakurri dugu ere 1923 urtean utzi zela Mollarri zamatze tokia erabiltzeaz, Alerta Está meategia itxi zutenean (diote). Baina gure artxiboan gordeta dugun 1926 urteko gutun batek dio 16 urte inguru pasa  direla itxi zenetik. Beraz, 1910 urte inguruan itxi bazen Alerta Está meatzea, gainontzeko meatzeek hornituko zituzten kableko otarreak. Berrogehita hamargarren hamarkadan kable, dorre, otarre eta makina guztiak desmuntatu eta beste leku batzuetara eraman ziren.

Agian beste berriren batean, lan baldintzen, soldaten eta abarren inguruan topatutakoa erakutsiko dizuegu, baina oraingoz gauza bakar bat gehiago: gomendio bat, abuztua hilabete lasaia da eta zatozte artxibora  beharrezkoa den denbora egoteko asmoz. Bost minututan dokumentazioa bilatu, fotokopiatu eta eramateko asmoa baduzute, emaitzak ez dira inoiz berdinak izango.


Amagoia Piá

Bandoa euskaraz

2014-03-09
Categorías: Archivos, Asteasu,

Asteasuko Udal Artxiboa berriz ere euskararekin lotua agertzen zaigu. Aurrekoan bezala, gure lankide Amagoia Piá-k bertan egindako lanei esker gure eskura jarri digu aurreko mendeetako euskal hitz, esaldi, paragrafo edo testuak jasotzen dituen dokumentua. Aurrekoan ez bezala, aurkezten duguna garaikideagoa da. 1925eko apirilaren 5eko udalbatzarrean onartu zen bando bat, hain zuzen ere. Bertan, bost neurri aditzera ematen ziren, horietako batzuk aurreko mendeetan jakinarazten zirenen oso antzekoak, hala nola azienda edo txerriak kalean ibiltzea edo ur-zikinak lehioetatik behera kalera botatzea.

“BANDO
Erriya ontaco Alcate Jaunak jartzen ditu bertaco jendiaren jaquiñaren gañian bost gauza oyek:
1. Emendik aurrerá oso prohibituba izango dá errico placetan eta caletan leraquiñ carguetan ibiltzia.
2. Iñork ecarri biar badu errirá ó bialdu camporá material ó trunco aundiyak, placetan eta caletán pasatzeko biar du alcha lau curpillaren gañian, lurrik ez jotzeko moduan, camiyotan pasatzeiran bezela.
3. Modu berian prohibituba dago errico plazán petrallez barrendik sartzia gurdi, carro eta beste eocin coche clase, cargatuta edo utsik.
4. Ez dá permitithuco ere plaza eta plaza ingurutan ez ganarurik eta ez cherririk larrian.
5. Lenago esana dagon becela, eche ataritan prohibituba dago zapik jagoatzea eta ur ziquinak calea botatzea.
Gauza oitacon batian iñork faltatzen badu, jasoco du ordenanzak marcatzen duben multa.”

(Iturria: AUA, 280-2).

Dirudienez, oraindik ezezaguna ala oso ezaguna ez den dokumentua dugu. Horregatik, eta aurretik artxibo berean eskutan izan ditugun adibideak aintzat hartuz, testuinguru historikoari edo gaiari baino, interesgarria deritzogun beste gai baten inguruko hausnarketa egin nahi dugu. Beste behin ere, oraingo bandoak agerian uzten du gure hizkuntzaren aztarnak eta ezagueran sakontzeko, artxiboek gordetzen duten dokumentazioan murgiltzea ezinbestekoa dela. Horrek gure herriaren iragana ezagutzeaz gain, euskararen nondik norakoen berri emango digu, eta errealitatearekin zerikusia duten hipotesiak jorratzen lagundu.

Aurreko mendeetako dokumentazioak oraindik sorpresa handiak eman ditzake; Historiaz gain, baita Filologia eta Hizkuntzalaritza esparruetan ere. Horregatik, ezinbestekoa deritzogu arlo horietan lan egiten dutenek aurreko mendeetako eskrituren irakurketan duten hutsunea betetze aldera lan egitea. Honen bidez funts ezberdinetan gorde daitezkeen datu eskasak ikertzeko aukera handiagoa izango lukete, eta ez lituzkete filologiaz kanpoko irizipideak erabiltzen dituzten transkribaketak erabiliko. Ez dugu ahaztu behar askotan hauen helburua historikoa dela, filologikoa baino. Azken finean, formakuntza hobeak gaur egun hainbatetan azaltzen diren emaitzen partzialtasuna ekidingo luke. Honela, behin baino gehiagotan ikusten ditugun ustezko egiak edo frogatu gabeko hipotesiak alde batera utziko lirateke edo oinarri zientifiko handiagoa izango lukete.


Iago Irixoa


Hasta que la lucha contra la violencia de género se vuelva negocio

2013-11-25
Categorías: Archivos, Asteasu,

Son 702 las mujeres que han muerto en los últimos diez años asesinadas por sus parejas o exparejas. Aunque solo fuera una, el número sería demasiado alto. Hoy se "celebra" el día internacional  de algo sobre ese tema.  ¿Por qué se hace tanto ruido solo una vez al año? ¿Por qué no se dice nada más a lo largo del resto del año? Si la lucha contra la violencia de género se volviese negocio seguro que las cosas serían de otra manera.

Desde aquí queremos hacer un pequeño homenaje a todas esas mujeres. Y lo haremos a través de la única manera que sabemos. Mostrando antiguos documentos, resucitando hechos olvidados del pasado y alimentando pensamientos contra las almas de todos aquellos hombres asesinos que han quedado sin castigo.

Por lo tanto, ya sabéis como acaba nuestra historia de hoy. Mal, muy mal, peor imposible. Nuestra protagonista es Josefa Olaskoaga. Se decía que iba a casarse con  Jose Iribar. Una tarde de 1721, después de comer en casa de sus padres, Josefa se fue con su hermana hacia el caserío Endaia de Aia. A mitad de camino, le dijo que se fuera a casa tranquila, que ella haría el resto del camino sola para poder hacer las "diligencias" que quería hacer. Y que si se hacía tarde volvería  de madrugada.

Pero la siguiente noticia que recibió Ageda sobre su hermana fue que "... en el puesto llamado Larreguicoerreca... en una carvonera antigua que se halla quasi pegante al riachuelo...estaba tendida en el suelo y muerta una mujer no conocida tapada y cubierta de cintura havajo con una camisa de lienzo blanco bien tratada y descubierta de pechos con unas mangas del mismo lienzo blanco, que asi mismo tenia puestas sin mas bertuaxe ni otra cosa alguna...". Según el cirujano "...reconocido el cadaver de la muxer...alla en el una estocada que al pareser emepezo por la boca y siguio por la garganta asta la parte yzquierda del cuello echa con un arma punzante y otra herida sobre el hueso parietal a la parte ezquierda segun de muestra echa con la misma arma, y dos contusiones sobre el hueso coronal echas segun vestixios con instrumento contundente...".

Al día siguiente de hallar el cadaver Jose Iribar desapareció y aunque el juez diera sentencia en contra de él, así acaba el documento que tenemos entre manos: "...debo mandar que en qualquiera parte donde pueda ser havido sea preso  y reducido a la caarcel publica de esta villa y  dentro de ella sea puesto a question y tormento y en el se le hagan las preguntas que subministraren los autos en razon a si el fue el perpetrador del homicidio de la dicha Josefa de Olascoaga y del robo de sus vestidos...".

Amagoia Piá

Argentinatik arbasoen bila

2013-10-07
Categorías: Archivos, Asteasu,

Artxiboan gertatzen diren kontuak artxiboan bertan geratzen dira beti.  Baina badira batzuk beren xarma berezia dutenak eta kontatuak izatea merezi dutenak.  Horrelakoa da duela pare bat egun Asteasuko artxiboan gertatutakoa. Ohikoa da Ameriketatik (Argentinatik bereziki) jendea etortzea bere aiton-amonen jatorria ezagutzeko asmoz, normalean zerbait aurkitzen dute nahiz eta datu handirik ez den izaten.

Bea ere horrela etorri zen. Izen bat besterik ez zekarren: Manuela Josefa Berakoetxea, bere birramona omen eta 16-17 urte besterik ez zituela Argentinara joana zena. Bi herri zituen: Asteasu eta Villabona. Bi horiei buruz hitz egiten omen zuen bizirik zegoenean. Horrela ba, gure artxiboan ezer gutxi aurkitzeko esperantzarekin etorri zen. Bere galderak ere bi ziren: zein egunetan jaioa zen eta zein baserritakoa zen.

Buelta pare bat eman ondoren eta dokumentu batzuk aztertu ondoren, emaitza inoiz baino hunkigarriagoa izan zen: Manuela Josefa 1871ko urtarrilaren 20an jaio zen udaletxean bertan. Garai hartan Manuela Josefaren aitak udaltxeko ostatua alokairuan zeukan eta horrelaxe ateratzen dira erroldatuak.

Momentu hunkigarria izan zen benetan, Bearen emozioa ikusgarria zelako.  Birramona “aurkitu” zuen, jaio zen etxean bertan aurkitu ere!

Ez dakigu zergatik joan zen gure amona Manuela Josefa Argentinara, baina garai hartan (XIX. mende bukaeran eta XX.aren hasieran) Ameriketara joandako euskal jende kopurua ikaragarria izan da.

Bereziki gizonezkoak edo senar-emazteak artzai lanetara, baina baita beste asko ere hemen izango ez zuten aukera baten bila. Pentsa, 16 urterekin ontzian sartu bakarrik eta guztiz ezezaguna den herrialde batera joatea, bai ausarta!         

                         
Non egongo da gure Lampedusa?


Amagoia Piá

La herencia de los Urbieta: la probanza del capitán Juanes

2013-07-08
Categorías: Archivos, Asteasu,

Era un 19 de noviembre de 1550 cuando el vecino de Hernani Juanes de Urbieta otorgaba un poder a favor de su yerno, el donostiarra Juan de Estirón, y a los hernaniarras Andrés de Olazabal y Martín de Elduayen.

Al parecer, Esteban, hermano del famoso capitán, había fallecido dos meses atrás. Además, había dejado este mundo sin descendientes y sin nombrar heredero. Una situación propiciada por carecer de hijos y haber muerto sus padres. 

Para entonces Juanes ya era famoso. El apresamiento del rey de Francia Francisco I en la batalla de Pavía (1525), había posibilitado que su fama aumentase considerablemente. No en vano, la detención del monarca supuso un hito para Juanes, cuya actividad militar es el reflejo de un recurso habitual como exitoso para numerosos miembros de la sociedad de aquella época. En el caso de Juanes, famoso porque además de llevar el título de capitán, el hecho le aportó escudo de armas y ser nombrado Caballero de la Orden de Santiago. Habitual, porque esta actividad militar también la ejercieron otros miembros de su familia: su padre Esteban era conocido con el apodo de “Escudero” y el hermano de Juan, Esteban, también estuvo al servicio del rey; en este caso como artillero.

Estar al servicio del rey podía suponer la adquisición o garantía de gloria, fama y honor para las familias, linajes, casas o solares. Sin embargo, en muchas ocasiones estos recursos no tuvieron reflejo económico; es decir, el rey no pagaba a sus vasallos dentro de los plazos esperados. El caso de Esteban parece ser uno de ellos. De hecho, el poder otorgado por el capitán Juanes tenía un claro objetivo: recoger testimonios que probasen que era el pariente más propincuo o cercano de su hermano.

Pero aun persiguiendo este objetivo, Juanes apenas especificaba los bienes o el patrimonio de Esteban. Tan sólo hacía una aclaración, pero que no deja de ser significativa. No en vano, no mencionaba ningún bien de Esteban; tan sólo el dinero que le debía el rey:

el qual [Esteban, su hermano] dexó, entre otras cosas, de resçivir en Su Magestad çiertos créditos y resçybos del sueldo del artilería, como paresçe por los libros e nóminas de sus contadores”.

Y por supuesto, Juanes hacía la siguiente afirmación:

…los quales dichos créditos y resçivos me pertenesçen como a su heredero legítimo del dicho Esteban”.

En consecuencia, se realizó la correspondiente probanza ante el alcalde-juez de Hernani. En ella declararon el vicario Juan de Egurrola (a quien Juanes nombraría como albacea en su codicilo) y los vecinos de Hernani Juanes de Basaun y Pedro de Artzamendi. Desgraciadamente, y aunque pueda sorprendernos, ninguno de los tres aportaba datos concretos sobre las hazañas de Juanes o la actividad de Esteban: tan sólo se centraron en mencionar a los padres de Esteban y Juanes (su padre Esteban y su madre, Catalina de Perkaztegi; lo que permite afirmar que el apellido de la familia no era Berastegi, como se ha dicho en ocasiones, sino Perkaztegi), señalar que Esteban había muerto hacía unos dos meses y que no había dejado herederos ni hijos. Vista la fama que Juanes poseía para ese momento, es posible que para lograr su objetivo le bastase simplemente con unas mennciones genéricas que afirmasen que ambos eran hermanos?

Iago Irixoa

El lavadero desaparecido de Elizmendi

2013-04-17
Categorías: Archivos, Asteasu,


El año 1910 se construyó el nuevo lavadero del barrio  de Elizmendi. Sus características arquitectónicas eran muy simples: planta rectangular de reducidas dimensiones,  pequeño tejado a cuatro aguas, 9 ventanas estrechas para su iluminación y una sola puerta como entrada, en el centro del edificio una única bañera rectangular con una plancha de piedra para frotar la ropa en cada una de las esquinas. También la decoración exterior es simple y sencilla: pequeña rejería en la parte más alta del tejado, tejavana muy corta sobre la puerta (realizada más con un objetivo decorativo que con el fin de guarecer), la parte inferior del edificio rodeado con un zócalo de yeso y en la parte superior de las ventanas (uniendo estas en todo el entorno) 3 molduras paralelas también de yeso, cuadradas y finas. Suficiente para los vecinos. En fin, era para trabajar.

Pero, cabe destacar que el proyecto de este lavadero lo redactó el famoso arquitecto Guillermo Eizaguirre (1878-1932). Procedía de Tolosa y realizó numerosos trabajos actualmente apreciados sobre todo en Gipuzkoa (las escuelas de Zizurkil, el mercado de Beasain, las escuelas-ayuntamiento de Errezil…) desarrollando significativas características de cada una de sus etapas. El lavadero de Asteasu se enmarca dentro de la parte final de su segunda etapa. En esta etapa destaca la influencia del estilo de la secesión de Viena, caracterizada por rechazar la exagerada decoración anterior, y por la construcción de edificios cada vez más simples, con escasos relieves (dejando de lado flores, hojas, cabezas y demás que anteriormente realizaba) siempre geométricos y finos…

En este marco redactó la obra que hemos descrito más arriba, destacada por sus características arquitectónicas y por el renombre del arquitecto en si. Pero también debemos indicar que el interés del arquitecto iba más allá del meramente arquitectónico. Tal y como se puede observar en el pliego de condiciones su preocupación se centraba también en la calidad y plazos de ejecución. La materia prima con la que se construiría el lavadero debía ser de la mejor calidad y si no se lo parecían podía rechazarlos él mismo. También detallaba como debían aplicarse las garantías y liquidaciones de las diferentes fases (Adjudicación, construcción,…). Pero, lo que a nosotros realmente nos parece que debe destacarse en este pliego es el último punto, en el que se señala que el constructor tenía la obligación de cumplir con la ley de accidentes laborales. Texto que, aún hoy 100 años después, da mucho que hablar.

Por ultimo, debemos añadir que este edificio no existe en la actualidad, aunque seguro que más de un vecino aún recuerda su ubicación y aspecto.


Amagoia Piá

Una pionera en Asteasu

2013-03-08
Categorías: Archivos, Asteasu,

Llegando el día de la mujer nos hemos encontrado con estos textos que no podemos dejar en el olvido. Nos hallamos ante el nombramiento del nuevo cargo de administrador de arbitrios municipales. Este cargo lo venía ocupando siempre, siempre, siempre, un hombre (o varios, dependiendo del tamaño de la ciudad). Pero a principios del año 1937, Alejando Uzkudun hace saber que deja su cargo de administrador de arbitrios municipales y telefonista en cuanto el Ayuntamiento encuentre el sustituto adecuado para ese puesto. Escasos 15 días después Concepción Esnaola decide optar a esta vacante, pero su candidatura queda pendiente ya que se trata de una mujer y el pleno "acordó dejar sobre la mesa para su estudio por encontrar alguna dificultad en que no sea hombre quien haya de desempeñar dicho cargo". Pero ocurre que pasan los meses y no se presenta ningún otro interesado (hombre) para cubrir la plaza, por lo que al fin, en abril del mismo año, se decide nombrar a Concepción administradora de arbitrios municipales.

Estamos seguros de que en Asteasu ésta habrá sido la primera mujer en ocupar tan importante cargo, no en vano era la encargada de controlar todo el género (vino, verduras, carne, telas,...) que entraba, de pesarlo y de cobrar el impuesto correspondiente. También estamos seguros de su valentía y así se la reconocemos en su lucha por hacerse sitio en un mundo sólo de hombres. Poco más sabemos sobre Concepción, tan solo que fue presentando ante el pleno los informes de su trabajo puntual y eficazmente.


Amagoia Piá


Bizitzea ez baita debalde

2012-12-04
Categorías: Archivos, Asteasu,

Ohitzen ari gara jendea kalean bizitzen ikusten. Ohitu ahala guri bost. Urrun ikusten dugu egoera hori, nahiz eta gertu gertuan atzeman. Egoera hau, baina, ez da berria. Gure aurrekoek ere horrelakoak ezagutu dituzte. Kalean bizitzearen errua kalean bizi zenaren errua zen orduan.

1760ko ekaineko pasadizo batek hori argitzen du Asteasun. Poliziaren garaia baino lehen, ordena publikoa zaintzea alkatearen lana izaten zen. Alkatearena eta herritarrena.

Gabeko errondan, jaso du berria alkateak. Bayeta goitizena duen batek salatuta. Bikote bat zirriak elkarri egiten Ieribar Goikoaren atarian. Trago bat sagardo hartzeko eta palanka jaurtitzeko tokia da hura. Sukaldean atzematen dute bikotea. Gizona, azpeitiarra, udaletxeko ziegan sartzen dute. Emakumea, Arrasatekoa, eta berarekin doan haurtxoa, herriko ospitalean. Goizean, itaunketa. Badira bi urte eta lau hilabete gizonak lana azkeneko aldiz egin zutenetik. Orduez geroztik, eskupekoak eskatzen ditu. Ezaguna da Asteasun, horretan eman du-eta urtebete. Ezkongabea da emakumea; bere bikotea Malagan dago desterruan, bortxazko lanetan. Dirua eskatzea du bizimodu.

Epaia berehalakoa eta ohikoa: Gizonari arloteen eta alferren zigorra ezarri diote: 4 urtez armadan; emazteari, itxialdia Iruñeako ospitale nagusian, iñude bezala aritzeko.

Ez batak ez besteak ez du merezi tokiko komunitatearen laguntza. Arrotzak dira Asteasun eta ez dute ematen gaixotuak. Errukirik ez. Zigorraren aldean erori dira. Ez da, ordea, zigor hutsa. Zigorrak bi hauek gizartearentzako gizaki baliogarri bihurtzen ditu. Dohain egingo dute lan hemendik aurrera, bata armadan, bestea edoskiarazten.

Bizitzea ez baita debalde. Gaurkotasunezko diskurtsoa? Asko aurreratu al dugu?


David Zapirain

Oguey eta amamar milla ta bosteunda laroguetaçorçi

2012-09-21
Categorías: Archivos, Asteasu,



Asteasuko Udal Artxiboan gordetzen diren XVI. mende hasierako protokoloetan xumea bezain ez-ohikoa den datua topatu dugu: euskaraz idatzitako hitzak, hain zuzen ere. Garai horretako orain arte azaldutako hitzekin alderatuez gero, Asteasuko hau oso bestelakoa dela esan behar dugu. Salbuespenak badaude ere, orokorrean izenak, esaldiak, esaera zaharrak edota hitz askeak gaztelaniazko testuinguru batean txertatzen dira. Hau da, erdarazko testuetan sartuta daude. Hala ikus dezakegu artxiboan bertan topatutako beste adibide baten bidez:

la dicha Estebanía de La Rentería enbyó a esta que depone [Katalina Aranokoa] e a María de Narbarte para el dicho mançanal con vnas baras largas llamadas “baldoas”, para que aquellas despusiesen a los mançanos del dicho mançanal en ayuda que con la gran carga del dicho fruto no se quebrasen los mançanos” (1544ko abuztua. Asteasuko Udal Artxiboa, E-6-III-203-2, 8 at. folioa).

Oraingoan, baina, inolako testuinguru dokumental argirik gabeko hitzen aurrean aurkitzen gara. Askotan, notario-idatziak jasotzen dituzten sorten folioetan, eskrituretako gaiekin zerikusirik ez duten idazkera froga edo kontaketa operazio ugari agertzen zaizkigu. Txuriz zegoen tarterik txikiena erabiltzen zen horiek egiteko, baita balio juridikoa mantentzen zuten eskriturek izan zezaketena.

Aurkezten dugun kasua halakoa da: euskaraz idatzitako zifren aurrean baikaude. Hitzak 1500-1512 urte bitarteko eskriturak biltzen dituen sortan daude, baina beraien letra mota beranduagokoa da; gure ustetan, mende horren bigarren erdialdekoa.

Sorta horretako 102 folioaren atzeko aldean hainbat batuketa azaltzen dira, zenbakiz idatzita. Horien artean aurkitzen da 30.588 zenbakia. Zifra hau da guztien artean idatzita azaltzen zaiguna. Ohikoena gaztelaniaz idatzita egongo zelaren ustearen aurrean, baina, euskarazko testu baten aurrean aurkitzen gara. Honakoa dio:

Oguey eta amamar milla [sic] ta bosteunda laroguetaçorçi

Halako adibideak ez dira oso ugariak, ezta gaztelaniaz ere. Orokorrean, urtea adierazteko ez bada, gutxitan azaltzen dira letrez idatzitako zenbakiak. Horrek misterio handiagoa ematen dio esaldiari. Euskaraz egoteak ere ezaugarri hau areagotzen du, diru kontutan euskaldunek kalkuluak gaztelaniaz egiten zituztela askotan pentsatzen baitugu. Argi dago, baina, aurreko mendeetan egoera ezberdina zela.

Bai esaldiaren eta baita horrekin batera azaltzen diren zenbakien zergatia ere, guztiz ezezaguna zaigu. Baina ez dugu erotu behar; are gutxiago zirriborroen ondoan dauden edo sortan ageri diren eskriturekin izan dezaketen lotura aztertzerako garaian. Harreman logiko bat topatzea oso zaila da; aitzitik, gehienetan halakorik ez dago. Idazkera zirriborroak zein kalkuluak egiteko, eskribauek eskura zituzten folioak erabiltzen zituzten askotan; baita aurretik idatziak zeudenak ere. Horregatik, paperean azaltzen diren oharrak eta negozio juridikoak loturatik gabekoak direla azpimarratu nahi dugu. Pertsona ezberdinek burututako bi ekintza ezberdin dira: bata, paper horietan azaltzen zaigun eskritura; bestea, atzealdean dauden batuketak (eta euskarazko esaldia). Zeharo gauza ezberdinak dira.

Idazten zekitenek edo ikasten ari zirenek folioetan txuriz zegoen edozein zati hartu eta beraien zirriborroak bertan idazteko aprobetxatzen zuten (dela batuketak, dela eskritura probak). Euskarazko esaldia edo batuketak bertan egoteak, ez du esan nahi folio horietan islatzen den negozioarekin zerikusirik dutenik. Kontutan izan behar dugu, alfabetatuak zeuden XVI. mende amaierako pertsonek, orokorrean, ez zekitela mende horren hasierako letra irakurtzen. Horregatik, berrerabili edo “birziklatu” egiten zituzten aurreko hamarkada eta mendetako eskritura asko eta asko.


Iago Irixoa