Eu Es

En fin... ba bai!

Blog
Asteasu

Xahuketa dokumentala Asteasun

2018-09-06
Categorías: Archivos, Asteasu,

Berri honen bidez, artxibozainen beste lanetako bat plazaratu nahi dugu, beti ere dokumentuen kontserbazioa helburu delarik. Behin baino gehiagotan esan bezala, Udal Artxiboetan teknikariek euren egunerokotasunean sortzen eta ixten dituzten espediente administratiboak gordetzen dira. Hauek milaka zenbatu ditzakegu eta logikoa den bezala, udaletxeetan ez dago toki fisikorik Udal batek bere bizitza osoan zehar sortu dituen espediente guztiak gordetzeko. Asteasuko artxiboaren kasuan, fondo historiko aberats eta garrantzitsua gordetzen dugu gainera, eta nahiz eta idatzizko ondare kultural hau gordetzea oso positiboa den, ordainetan artxibo gelan tokia behar du. Horrela gauzak, Asteasuko Artxiboko gela ia guztiz beteta dago dagoeneko eta leku falta arazo larri bihurtzeko zorian dago. Hala eta guztiz ere, honek badu irtenbiderik, izan ere, artxibo sistema bat ezartzearekin bat dator toki berria egitea. Helburu hau xahuketaren bidez lortzen da, eta horrelako prozesu bat eraman nahi dugu aurrera Asteasun datozen hilabeteetan.


Xahuketa bat zer den azaltzeko, dokumentuen kontserbaziorako eta deuseztapenerako hautaketa prozesu bat dela esan dezakegu. Xahuketa baten helburua dokumentuak suntsitzea izango da. Prozesua amaitzen denean suntsitutako dokumentuak betirako desagertuko dira, horregatik metodologia bat jarraituz arreta handiz egin beharreko lana dugu hau. Ezin dira espedienteak nolanahi deuseztatu, baina era berean, egin beharreko lan bat da. Horretarako eragile desberdinek parte hartzen duten batzorde bereziak osatzen dira eta hauen esku egongo da serie desberdinen balorazioak egitea. Dokumentuek maila desberdinetako balioak dituzte, hau da, sortuak izan zirenean balio zehatz bat edukiko zuten baina espedientea ixtean balio hori galdu eta bigarren mailako bat duten hala ez baloratu behar da. Beste hitz batzuk erabiliz, espedienteek etorkizunean balio informatibo edo historikoa badute, betirako gordeko dira, bestela, xahuketa bidez aterako dira artxibotik. Balorazio hauek dira batzorde berezi horiek aztertu eta ezartzen dituztenak, eta horiekin batera, espedienteak zenbait denboraz gorde behar diren ere xedatzen dute. Beraz, balorazioekin batera hautaketa eta xahuketa taula osatuko dute eta kontserbazio epeak ere ezarriko dituzte. Horrela, artxiboetako langileek xahuketa bat aurrera eraman nahi dutenean, balorazio horietan ezarritako irizpideak jarraituz egin ahal izango dute. Euskal Herrian, Eusko Jaurlaritzaren organo bezala DOBAUBA dugu, Dokumentuak Balioesteko eta Aukeratzeko Batzordea, alegia. DOBAUBAren sorrera azaroaren 21eko 232/2000 Dekretuan, Artxibo Zerbitzuetako Araudia eta Euskal Autonomia Erkidegoko Dokumentazio Ondarea erregulatzeko arauak onartzen dituen dekretuan zehazten da, bertan bere betebeharrak eta funtzioak arautzen direlarik.  


Xahutzeko den dokumentazioa Artxibotik ateratzen denean, paper suntsiketa bermatzen duen enpresa batera eramango da, eta honek, prozesua egokia izan dela ziurtatzen duen agiri bat sortuko du. Modu horretan, beste gauza batzuen artean, datu pertsonalen babesa bermatuko da.


Asteasuko Udal Artxiboan 2018 urte honetan aurrera eraman nahi dugun xahuketa prozesu hau beraz, DOBAUBAk ezarritako irizpideak jarraituz egingo dugu, beti ere prozesu guztiaren erregistro eta kontrol zehatza bermatuz, gardentasunez. Azken finean, Administrazio publikoak sortutako informazioaren zentzuzko kudeaketa da xahuketa.


Amaia Mendizabal


Herrien iragana berreskuratzen

2018-07-02
Categorías: Archivos, Asteasu,


Artxibozainik gabeko herriek ez dutela iraganik ikasi dut urteen poderioz. Salbuespenak salbuespen eta berezitasunak berezitasun artxibozainik gabeko Udal batek ezin du aurrera egin abiadura egokian. Udal langileak ezin du berehala batean erabakiak hartzeko behar duen informazioa bildu. Denbora galtzen du, batzuetan egunak, eta askotan kanpoan eskatu behar du garai batean sinatutako hau edo bestea.


Ikerlariak ere ezin du aurkitu bilatu nahi duen datua. Inork ez dio bilaketa hori bideratuko eta sarreran geratuko da, eskaera dokumentuen espedientean, betirako. Ikerketak aurrera jarraituko du, baina artxibozainik gabeko herria ez da sartuko, kanpoan geratuko da. Gehienez, ohar bat besterik ez: “artxibo honetan ez dugu dokumentaziorik bilatzerik izan”. Beraz, herri horrek ez du iraganik izango.


Udal langileek gogoan dute bere kutxak non utzi dituzten eta gutxi gora-behera non bilatu behar duten duela urte batzuek artxiboan gordetako espediente hura. Baina ez dakite beraiek ukitu eta ikusi ez duten dokumentazioa bilatzen. Zortez, hauen erantzuna izango da: “ate horretan duzu artxiboa, sartu zu”.


Gaur egun, teknologia berriekin ezta hori ere. E-mailez ematen zaizkio “kalabazak” kontsultari lasai asko. Dezepzio aurpegia susmatuz, baina elkar ikusten ez dugunaren babesetik. Kontsulta mota berri hauei egingo diegu tartea beste egun batean.


Horrelaxe heldu zen gugana Emeterio, artxibozaina duen herrira. Pui herrian apezpiku izandako Tolosako seme baten jatorri eta benetako abizenen bila. Artxibozainik gabeko herrian ezezko bi jaso ondoren, “gertutasunagatik, Asteasu Aitzondoko alkatetzako buru izanagatik, norbaitekin hitz egin ahal izanagatik…”. Bere ikerketan noraezean geratu zen, ezagunak zituen bide guztiak agortuta. Bide berriak ireki zitzaizkion Emeteriori eta erantzunak aurkitu zituen. Zeren artxibozainak, herriko artxiboko paper zaharren inguruan jakiteaz gain, beste hainbat artxibo eta tresna ere  ezagutzen ditu. Hauetaz baliatuz, herrien iragana ikasten laguntzen du artxibozainak.


Tokiko ikerketa historikoek nabarmen behera egin duten garai hauetan, Udalen lana beharko luke herriaren iragana zaintzea, ahazten ez ustea. Eta baita, laster iragana izango den egunerokotasuna ere egoki kudeatzen saiatzea, etorkizuneko ikerlariek non bilatu izan dezaten.


Asteasuko ogibide zaharrak

2018-05-11
Categorías: Archivos, Asteasu,

Lehenagoko berri batean Asteasuko  kaleak duela 150 urte aztertu genituen. Artxiboan bertan honen inguruan topatu genuen dokumentazio berezi baten arira. Gaurkoan berriz, dokumentazioa ez da oso bitxia, oraindik gaur egun sortzen den biztanleen errolda hartu bait dugu oinarri gisa. Askotan ikusi ditugu herritarren datuak jasotzen dituzten zerrenda luze horiek. Eta batek baino gehiagok gogoratzen dugu etxera etortzen zirenean orri berde handi batzuetan bertan bizi zirenen datuak betetzera. Baina errolda hau ez da berria, 1872 urtean egindakoa baizik.


Errolda hau (signatura: AUA, 23-05) aztertuta datu eta ondorio asko atera ditzakegu Asteasuko herritarren, bizimoduaren, populazioaren, ogibideen,... inguruan.  Gehiegi ez luzatzearren oraingoan azken honi buruz hitz egingo dugu. Ogibideak.  Argi dago, horretarako erroldak begiratu beharrik ez dago, duela 146 urte Asteasuk nekazaritza zuela ekonomiaren ardatz nagusi modura. Ehuneko gehiengo handienak nekazal eta abeltzain lanak egiten zituen.


Garbi dago ere ogibide hauetan egin behar den lehenengo bereizketa, noski, gizon eta emakumezkoen artekoa dela. Badaude ogibide batzuek emakumezkoek bakarrik egiten dituztenak (hilandera, costurera, cocinera, tendera,...).  Beste batzuek berriz, gizonezkoenak esklusiboak dirudite (herrero, cantero, carpintero, alpargatero, serrador,...).


Azkenik, zalantzarik ez dugu ezta ere lehengaia lantzeko (artisautza deritzoguna) ogibideak (panadero, confitero, alpargatero, albañil, trencero, ojalatero...) eta beste motako zerbitzuak eskaintzen zituztenak (maestro, maestra, cartero, organista, tamborilero, posadero...) gutxienekoak zirela.


Baina gure ikerketan pausu bat haratago sakondu nahi dugu gure ausnarketa. Honela, familiak ogibidean bertan duen eragina eta indarra ikusi dugu. Bai artisautzan edo zerbitzuetan aritzen direnen artean eta baita nekazal lanetan aritzen direnen artean ere. Gurasoek egiten duten lan berdina egiten jarraituko dute seme-alabek ein handi batean (salbuespenak dauden arren gutxienekoak dirudite).


Beste bereizitasun bat ere topatu dugu. Badaude ogibide batzuek, sendi kontzeptu horretan oinarritzeagatik edo,  naiz emakume edo gizon izan berdin betetzen direla. Beti familiaren barruan: nekazaria (senarra nekazari bada, baita emaztea eta seme-alaba guztiak ere hala azaltzen dira erroldan), jabea (errentetatik bizi diren gizon eta beren emazteek kontzeptu bera dute ere), errota zaindaria, posadero (hauek ere familia osoaren ardurapean hartzen dira),...


Ez da berdina gertatzen gainontzeko ogibideekin. Hau da, aurreko paragrafoan zehaztu ez ditugun ogibideen inguruan emakume (bai ama eta alabak) eta gizonezkoen (bai aita eta semeak) arteko proportzioa oso desberdina da. Gizonezkoak orduan gizonentzako bakarrik onartutako ogibidea badu (herrero, carpintero, confitero, alpargatero, panadero, tamborilero, carretero,...), bere emazte eta alabak jostunak (costurera e hilandera) izango dira eta semeak aitaren lana izango du.


Ikusten da beraz, Asteasuko lanen banaketak ez duela garai hartako ereduarekin desberdintasun berezirik. Baina benetan esanguratsua iruditzen zaigu erroldak ikerketa hau egiteko aukera eman izana. Beste artxibo batzuetan ikusi ditugn urte horietako erroldek, gizonezkoen ogibideak jasotzeko ohitura bakarrik bait zuten eta emakumezkoen zereginak "quehaceres de su sexo" bait ziren, hauen nondik norakoak zehaztu gabe. 1872 urtean Asteasuko errolda bete zuenak ziur etzekien zenbateraino zen baliogarria berak egindako lana eta horregatik gaur artxibotik hau kaleratzea erabaki dugu.

Amagoia Pia

Yeribar de Susso en Asteasu

2018-03-27
Categorías: Archivos, Asteasu,

Artxiboetan gordetzen den dokumentazioa mota askotakoa da eta informazio desberdin asko eskaintzen du. Dokumentazio zaharra izaten da gehien nabarmentzen dena, ezagutzen ez dugun jendea eta gizartea hobeto ezagutzera ahalbideratzen bait gaitu. Gainera, nahiz eta idazteko momentuan testu bakoitzak helburu bat eduki, bere baitan datu interesgarri ugari gordetzen dute. Pentsa dezagun adibide bezala, bi pertsonen arteko kontratu batean. Bertan, kontratuan parte hartzen duten pertsonen (eskribaua eta lekukoak barne) izen abizenak eta bizitokia aipatzeaz gain, askotan lanbideak ere adierazten dira, beraz, informazio pertsonal asko eskaintzen dute, kontratua egiteko prozesu juridikoa islatzeaz gain. Datu guzti hauei esker, ikuspegi desberdineko ikerketa lan asko egin daitezke, horien artean zuhaitz genealogikoak aurkitzen direlarik.  

Asteasuko Artxiboan fondo historiko aberatsa gordetzen da XVI, XVII eta XVIII mendeetako dokumentu asko bait dauzkagu. Horien artean, ezkontza kontratuak, pertsonaia batzuen testamentuak (beste berri batean aztertu genuen Juan de Bulanorena bezala), aiton-semetzak eta eskritura gutxi batzuk ditugu. Erregistro zibiletatik eta elizbarrutietako artxiboetatik lortu dezakegun informazio guztia batu ondoren, aiton-semetzak oso erabilgarriak dira ikerketa genealogikoak aurrera eramateko. Familia edo leinu baten odol garbitasunaren frogagiri ziren eta eskatzaileak hiru belaunaldiz frogatu behar zuenez bere arbasoen jatorria kaparetasuna lortu ahal izateko, mota honetako ikerketetarako oso erabilgarriak dira. 

Dokumentu horiek familien noblezia maila islatzen dute eta askotan, kaparetasunaren eskatzaileek euren abizenaren oinetxera atzera egin nahi izaten zuten odol garbitasuna frogatzeko. Izan ere, oinetxeak leinuen abizenen jatorri dira, hau da, familiek jatorrizko oinetxetik hartzen dute abizena, horregatik da hain garrantzitsua kaparetasun auzietan atzeraino iristea.

Asteasuko Artxiboan 1649 urtean idatzi zen zerrenda bat dugu, non Gipuzkoako oinetxe desberdinak aipatzen diren (sig.: 267-17). Ez dira familia guztien izenak agertzen noski, baina bai mordoxka bat.

Dokumentu honek, orrialde bat besterik ez bada ere, oso informazio interesgarria jasotzen du bere baitan. Esan bezala 1649 urtean idatzia izan zen, abuztuaren 17an konkretuki, Joan de Alzola eskribauaren eskutik. Bukaeran irakurleari jakinarazten dio beste dokumentu zaharrago baten kopia dela “Yo Joan de Alçola escriuano del Rey nuestro señor y del numero de la alcaldia mayor de Aiztondo asiente en este papel de un papel biejo y antiguo que se hallo en la cassa solar y palacio de Lizaur”. Zoritxarrez, ezin dugu jakin zein urtekoa izango zen aipatzen duen paper zahar hori.

Testu honetan beraz, XVII. mende erdialdean Gipuzkoan zeuden Ahaide Nagusiak eta oinetxeak aipatzen dira, izenburu bezala “Las cassas solariegas y Parientes mayores de la muy noble y mui leal Poruincia de Guipuzcoa” duelarik. Honen ondoren 52 izen adierazten dira bi zatitan bereiziz. Alde batetik, eta beste batzuen artean, Lazcano (Lazkaon), Olasso (Elgoibarren), Balda (Azkoitian), Zarauz (Zarautzen), Iraetta (Aizarnan), Amezqueta (Amezketan), San Milian (Zizurkilen), Achega (Usurbilen), Ugarte la de Oyarçun (Oiartzunen), Çumaya (Zumaian) edo “En el Valle […] de Leniz son” Galarça, Otalora, Arcarasso eta Uribe (Leniz bailaran) familiak aipatzen ditu. Bigarren zati batean, desberdinduta, aipatzen ditu Açelayn (Sorabilan), Emparan (Azpeitian), Olazaual (Altzon), Azcue (Ibarran), Lili (Zestoan) edo Legazpia (Zumarragan?).  Azken hauen artean aipatzen da guri gehien interesatzen zaigun oinetxea: “Yeribar de Susso en Asteasu”.

Leinu desberdinen arteko liskarrak oso ohikoak izaten ziren, hauetatik famatuenak Oinaztarren eta Ganboatarren artekoak izanik, XV. mendeko Bandoen Gerren protagonista nagusiak. Nahiz eta hauek zehazki testuan ez agertu, gerra edo istilu horietan parte hartu zuten Ahaide Nagusi eta oinetxeak bai irakur ditzakegu: Lazkaotarrak, Amezketatarrak, Alzegatarrak, Unzuetatarrak, Murgiatarrak edo Baldatarrak baten edo bestearen alde egon ziren garai horretan. Dena den, liskar horiek XIV eta XV. mendeetan gertatu ziren, hau da, testu hau idatzi baino bi mende lehenago. 1649 urterako ordea, giroa askoz lasaiagoa zen. 

Dokumentuaren beheko aldeko ezker aldeari so eginez gero, ohar moduan idatziriko beste testu txiki bat irakurri daiteke eta bertan, arreta erakarri digun bigarren ekarpena dugu: Asteasuko Yeribar de Susso familiaren armarria deskribatzen digu eskribauak. Armarriak familia nobleen irudi izango ziren, euren ikur bezala. Yeribar familiak Asteasun botere handia aintzinetik eduki zuela badakigu, izan ere, gure Artxiboan gordetzen dugun XVI. mendeko auzi batetan (sig.: 59-01), Juan Lopez de Yeribarrek auzi bat aurkezten du Asteasuko biztanleek euren haziak beste errota batetara eramaten dituztelako berera eraman beharrean. Auzi horrek 1399 urteko kontratu bati egiten dio erreferentzia, orduan hitzarmen bat idatzi baitzen herritarren haziak Yeribar familiako errotara eramateko. Familia honen armarriari buruz, Joan de Alzolak ondorengoa dio: “Las armas de la cassa solar de Yeriuar de susso en Asteasu son dos jabalis, un lebrel y dos coraçones en campo de plata. Un castillo con su torreon eminente y dos leones que abraçan el escudo por ambos lados”.

Gaur egun Yeribar de Susso baserria Ibargain edo Ibargaraikoa bezala ezagutzen dugu, baina tamalez, testu honetan deskribatzen den armarria dagoeneko ez dago ikusgai eraikuntzaren fatxadetan.

Amaia Mendizabal

Testamentuek diotena

2017-10-30
Categorías: Archivos, Asteasu,

Asteasuko artxibo honetan, beste dokumentu mota desberdinen artean, baditugu gordeta hainbat testamentu XIX. mende aurrekoak, horien artean zaharrena XVI. mendekoa izanik. Hortaz hitz egingo dugu oraingoan.


Testamentuek informazio asko gordetzen dute bere baitan eta oso baliagarriak dira mota desberdinetako ikerketak egiteko. Beste gauza batzuen artean, informazio ekonomikoa, erlijiosoa edo juridikoa eskaintzen digute. Baita ere ahaidetasun erlazioak ezagutzeko edota heriotzaren inguruko ohiturak ezagutzeko dira erabilgarriak, izan ere, dokumentu mota honen bitartez heriotzaren momenturako gai pertsonal guztiak argi uztea lortu nahi zen, horregatik islatzen ziren hainbeste datu testuetan.

Kasu honetan esku artean dugun testamentua Asteasuko Juan de Bulanori dagokio. Juanek bere gauzak prest utzi nahi izan zituen hil ondoren arazoak suertatu ez zitezen bere seme-alaben, ondorengoen eta zordunen artean. Baina badu beste helburu bat ere testamentua hau egiteko. Zehatz mehatz adierazten du non nahi duen hilobiratua izatea eta ospatu beharreko hileta-elizkizunak. Dokumentu hau egin zuenean Etxarri Aranazen bizi zen, baina jaiotzez Asteasukoa zenez, hil ondoren bere jaioterrira bueltatu nahi du eta bertako eliza parrokialean hilobiratua izan nahi du “Joan de Bullano mi hijo a sus propias costas mi cuerpo aya de llevar y lleve al dicho lugar de Asteasu y sea enterrado en la iglesia del dicho lugar dentro de la dicha iglesia en la sepultura donde [a mi Joan mi hijo] y mis herederos les pareciera”. Baita ere idatziz agintzen du bere omenez bederatziurrena, urteurrena eta beste hiletak ospatzea nahi duela, guztiak bere semearen kontura.   

Behin bere hiletak argituta, zorren gaira pasatzen da, hil baino lehen ezin izango zituen denak kitatu eta. Hori dela eta, zerrenda bat egiten du eta bertan zehazki aipatzen du zeinbait diru (dukat) zor dion nori edo nork zor dion zenbat berari eta zergatik. Bera hargina zen, beraz hornitzaile askorekin negozioak egiten zituen, adibidez, Catalina Lordenarekin (?). Emakume honek kare bizia saldu zion eta ondoren Juan de Bulanok harriaren inguruko lan batzuk egin zizkionez “son seys ducados o lo que ella en su conciencia diciere mando le sean pagados”. Honetaz gain, errementariei, zapatariei eta bestelakoei ere zor zien. Bestalde, kontrakoak ere badaude, adibidez, Hondarribiako Tomas batek berari zor zion harategian egindako lan batzuengatik. Modu honetan zordunen zerrenda 6 orriren bitartean luzatzen da.

Ikusten da nahiz eta urteak eta mendeak pasa, badaudela hainbat gauza eta ohitura ez direla aldatu. Aurrean dugun dokumentua 1558 urtean sinatutakoa da, hau da, orain dela 459 urte, eta urte guzti hauetan zehar badaude zenbait gauza ez direnak aldatu, alde batetik, eliza ospakizunak, bederatziurrena eta urteurrena adibidez, oraindik ere egiten dira. Bestalde, heriotzak harrapatzen gaituen momenturako gure gai guztiak eta ondorengotza ondo lotuta uztea esate baterako. Izan ere, testamentuak erromatar garaian ere egiten ziren, beraz, esaten den bezala, guk ez dugu ezer asmatu.

Amaia Mendizabal

Parte hartzea artxiboan

2017-09-07
Categorías: Archivos, Asteasu,

Badira bost urte Udal Artxiboko dokumentazioa oinarri hartuta herriaren inguruko berri bat idazten hasi ginela. Orain arte aukeratutako gaiak ugariak eta oso desberdinak izan dira. Baina denek izan dute helburu berdina: herritarren artean artxiboan dauden altxorrak eta bitxiak zabaltzea,  hauek ere bereak bezala ulertu eta sentitu ditzaten. Lan honetan lagun izan ditugu Asteasuko Udala eta Aiurri aldizkaria. Bieri, nola ez, gure eskerrik beroenak.

Noski, berri edo artikulu guztiek izan duten harrera ez da berdina izan. Gehienek, interesa sortu dute irakurleen artean. Batzuek hainbat ikerlari edo ikusbera ekarri ditu Artxibora bertara gehiago entzuteko jakinminez: Argentinatik arbasoen bila, Bandoa euskaraz,... Beste batzuek eskualdetik kanpo ere oihartzuna izan dute: emakume bertsolariak, Elizmendiko Guillermo Eizagirreren garbilekua,... Gutxi izan dira inongo erantzunik gabe geratu direnak.

Azken hauen artean zegoen duela lau urte Concepción Esnaolari buruz idatzi genuen artikulua. Bertan esaten genuen bezala 1937 urte amaieran emakume honek udal administrari eta telefono zaindari karguak eskatu zituen, Osoko Bilkuran bere gaitasunak zalantzan jarri zituelarik. Zalantzan jarri bai, baina kargua eman ere eta honela bilakatu zen aintzindari. Artikuluaren amaieran diogun bezala, urte askotan zehar bete zuen lana txukun eta zuzen (1953 urtean oraindik ere soldata ordaintzeko erabakiak daude akta liburuetan). Baina bertan adierazten dugu, baita ere, bere bizitzari buruz ezer ez dakigula.

Azkenean, emakume honi buruz Gillermo Etxeberriaren eskutik heldu zaizkigu hainbat argibide. Concepción Esnaola eta bere ahizpa Florencia Asteasuko Udal Idazkaria izandako Dario Esnaolaren alabak ziren. Muño Handi baserrian bizi ziren arren Ikaztegietakoak ziren sortzez. 1935 urtean zendu zen Dario. Alabak bertan bizitzen jarraitu zuten. Florentxi maistra zen Muño Handi baserri azpiko gela batean. Azken honek ere, emango du aurrerago artikulu txiki bat idazteko.

Eta hau da azken finean blog honetan argitaratzen ditugun berriekin lortu nahi duguna. Herritarren partehartzeari esker herriko kultura, jakituria, historia,... elikatu eta balioan jartzea. Irakurleen elkarlanari esker, Udal Artxiboan gorde ez den informazioa ere denon zati izan dadila.

Amagoia Piá


Garaia da

2017-06-12
Categorías: Archivos, Asteasu,

Gipuzkoa tradizionalean udalaren ardura zen auzokoen oinarrizko bazka bermatzea. Herriko ostatua ondo eta kalitatez hornituz; laboreen prezioa murriztuz; salmentetan erabiltzen neurtzeko gailuak kontrolatuz… Gorputzaren bazka ez ezik, izpirituarena ere zaintzen zuen udalak. Esate baterako, apaizak hautatzen zituen eta elizaren lanak eta mantenimendua bere gain hartzen zituen. Izan ere, gure egungo hizkeran, udal “azpiegiura” zen hura ere.

Tradizioa, baina, ez zegoen beti berrikuntzarekin borrokan. Tira, bai, gehienetan. Baina tarteka biak uztartzeko aukera zegoen. Hala gertatu zen orain dela 120 urte Asteasun. Eliza oso egoera kaxkarrean zegoen; udalak hura zaharberritzea erabaki zuen, istripurako arriskua oso nabaria baitzen. Horiek horrela, lanak abiatzear zirela 1896ko maiatzean, alkateak ordulari berria eta modernoa jartzea proposatu zion udalbatzari. Proiektu asko omen zeuden mahai gainean herrian, baina jada komunitatearen bizitza ez omen zen eskilen soinuan mugitzen, ordulariaren erritmoan baizik. Hala zioen alkateak: El Señor Presidente manifestó que según noticias iban a dar principio en breve las obras de reedificación de la torre de la iglesia, y que hallándose, como es notorio, en muy mal estado el reloj de la misma, sometía a la deliberación de sus compañeros el punto de si se debía acordar la adquisición de uno nuevo provisto de esfera y aunque son muchos los proyectos que el Ayuntamiento desea poner en  ejecución en el próximo ejercicio,  animados todos por los mejores deseos para llevar a cabo obra tan conveniente para el vecindario, se acordó autorizar al mismo Señor Alcalde para hacer las gestiones convenientes para su adquisición.

Horretarako, Inazio Zubillaga erlojugilearen eskaintza onartu zuten. Ordulariaren izaera modernoa beste behin ere uzten dute agerian: Reloj con 8 días de cuerda, horas con repetición y con cuartos de hora y toda la maquinaria de bronce, cuerdas metálicas, todo ajustado o arreglado al estilo de los últimos adelantos y con dos esferas. En 5000 reales.

Are, soldata ez ezik, lana egin bitarteko mantenua ere udalaren kargu dela zehazten da tratuaren baldintzetan:  Advirtiendo que las pesas y mi manutención del tiempo de colocación de dicho reloj serán a cuenta de ese municipio y todo lo demás así como transporte irá a mi cuenta. Tratuan beste elementu bat sartu zuten: ordulari zaharra, hain zuzen ere. Nonbait, Zubillagak haren piezak berriz erabiltzeko edo gailua bera konpontzeko interesa zuen. Horrela, Referente al nuevo reloj parroquial de esa (Villa) y sus condiciones, debo manifestarle a Usted y al Ayuntamiento de su digna presidencia que me comprometo a hacer y a instalar el nuevo reloj parroquial de esa bajo las condiciones ajustadas por esa corporación y por la suma de 1000 pesetas  y el reloj viejo.

Azkenik, lanak amaitu, erlojua elizan paratu eta funtzionamendua konprobatu egin zuen udalak berak, 1897ko urtarrilean: Y examinado dicho reloj después de su instalación por un inteligente declaró que el Ayuntamiento había hecho una excelente adquisición y en favorables condiciones…

120 urtean behin laguntza eskatzen duen laguna dugu ordularia. Izan ere, berriz ere matxuratuta dago. Hau konpontzeko auzolana da aukerarik onena. Denona baita erlojua; ondarea. Etorkizuna eta iragana batzen duen pieza da, zalantzarik gabe, denboraren tik-tak.

EKAINAREN 14an ORDULARIA NOLA KONPONDU AZTERTZEKO BILERA UDALETXEAN!

Amagoia Piá


“...Será observado durante 40 días…”

2017-05-23
Categorías: Archivos, Asteasu,

Denek dakigu nor den Louis Pasteur (1822-1895), pasteurizazio prozesu famatuaz gain beste hainbat aurkikuntza egin zituen medikuntzaren inguruan. Antisepsiaren gurasoetako bat izan zen, ebakuntzetan erabiltzen zen materialaren esterilizazioari esker heriotza eragiten zuten hainbat gaixotasun saihestuaz. Baina gainera, infekzio-gaixotasunen ikertzaile handia ere izan zen. 1880 urtean hegaztien koleraren inguruko ikerketak egin zituen eta 1885 urtean amorrua (hidrofobia izenez ere ezaguna) gaixotasunaren aurkako bakuna lehenengo aldiz frogatu zuen haur batean.

Bitartean Asteasun Osasun Batzordeak hainbat neurri abian jartzea erabaki zuen 1867 urteko gutun batean ikusi dezakegun bezala. Hidrofobia gaixotasun kutxakorrak hain eragin beldurgarriak zituen neurri benetan zorrotzak proposatzen zirela. Batetik, zakurrek gaixotasuna hartu ez zezaten: “...todos los perros de esa villa (...) se encierren por un periodo cuando menos de 40 días (...) disponiendo acto continuo la muerte de todo aquel que se encuentre fuera de su casa...”; bestetik, gizonen bat kutsatua izan den ikusteko “...el hombre mordido por dicho perro será observado todos los días por los facultativos(…) durante al menos 40 días (...) y propinándole durante dicha observación los medicamentos que aconseje la ciencia”; eta gainontzeko aziendak kutsatu badira, “Respecto  a los ganados mordidos se reconozcan todos los días y a la menor indicación de estar enfermos (...) se matarán sin consideración de ninguna especie y serán enterrados con una profundidad conveniente.”

Honelako babes neurriak hartzeko idatzitako 2 gutun ditugu artxiboan, bata 1853 eta bestea 1867 urtekoa. Azken hau da goian aipatutako neurri zorrotzak agintzen dituena. Lehenengoan, 1853 urtekoan, behi batek zakur gaixotu baten hozkada jaso zuela eta listua jariatzen zegoenez hil eta sakon lurperatzeko agindu zuten, baserriko gainontzeko aziendak ere ikuskaritzapean geratuko zirelarik.

Baina, 1889 urtean Pasteur jaunaren amorruaren inguruko aurkikuntzak ongi ezagunak ziren. Ordundik aurrera ditugun gutunetan azienden babes-neurriak berdinak izaten jarraitzen zuten arren, gaixoturik gerta zitezkeen pertsonenak oso bestelakoak ziren. Honela dio gutunak: “...que un perro ha mordido al niño José Manuel Sarasola...disponga su envío al Instituto Pasteur de Paris o al de Ferran de Barcelona…”. Haur honen kasu zehatzean Parisera bidali zuten gastuak Udalak eta Foru Aldundiak erdibana ordaindu zituztelarik.

Amagoia Piá

Argazkia: Asteasuko Udal Artxiboa, 0017-02.

Kontu bitxiak artxiboetan: idazkera frogak eta zirriborroak

2016-12-07
Categorías: Archivos, Asteasu,

Dagoeneko blog honetan plazaratu diren artikuluek artxiboetako funtsetan hamaika gauza daudela frogatu dute; bai espero daitezkeenak, baita aurreikusten ez direnak ere. Egoera berezi honek modu askotan aurkezten den informazioa topatzea dakar, logika duena edo logikarik gabekoa; azken finean, ohikoagoak direnez gain, antzinako paperen artean gauza bitxiak eta atentzioa ematen duten batzuk topatzen dira. Xelebretasunaren munduan mamitsuenetarikoak, zalantzarik gabe, idazkera frogak dira; hau da, notario edo eskribauen ikasleek edo apopiloek beren etorkizuneko lanean trebatzeko idazten zituzten zirriborroak.

Halakoek anitz gauza islatzen dituzte; deigarriena, adibidez, non idazten ziren ikustea da. Izan ere, idazkera froga hauek edozein lekutan egin zitezkeen, baita balio juridiko-administratiboa zuten dokumentuetan ere. Notario-eskriturak horren lekuko bikaina dira, adibideak ugariak direlarik; halako idatziak gordetzen dituzten sortetan, orduko zein beranduagoko idazkera frogak topa daitezke. Baina ez dira hor bakarrik ageri: Asteasuko 1558-1559 urte bitarteko kontu liburuek ere, adibide asko aurkezten dituzte.

Deigarria gerta dakiguke dokumentazio originala zirriborroak egiteko aprobetxatzea. Hori egiteko arrazoiak ugariak izan daitezke. Batzuk ematearren, bi aipatu ditzakegu. Batetik, irakurketa gaitasun eza; hau da, mutiko horietako askok, eta beraien maisuek, ez zekiten aurreko mendeetako edo hamarkada luze batzuk lehenago sortutako dokumentaziorik irakurtzen; gaur egungo “orri zikinen” funtzioa betetzen zutela esan genezake.

Bestetik, dokumentuari berari garrantzia gutxi ematea. Aurreko urte, hamarkada edo mendetan idatziak izaki, iraganari lotuak hartzen ziren eta modu honetan, sortu eta urte gutxiren buruan beraien balizko balioa pasata zegoela uste zen. Udal-kontuei dagokienez, behin kontuen ikuskatzea egin eta azaltzen ziren zenbatekoei adostasuna emanda, “benetako” balioa galtzen zutela ematen du. Gorde, gorde egiten ziren, baina iraganeko kontutzat hartzen ziren eta honela, kontserbatzeko edo (ber)erabiltzeko irizpideak gaur egun izan ditzakegunen oso bestelakoak ziren.

Aipatzen ditugun zirriborro horietan modu askotakoak aurkitu daitezke. Badaude ariketa matematikoak islatzen dituzten frogak; hauetan bitxienetako bat beste batean jaso genuen euskarazko zenbakiekin harremana du. Izan ere, halako idazkera froga moduan euskarazko testuak edo esaldi gutxi batzuk topatu izan dira, Asteasu beraren kasuak edo Gipuzkoako Protokoloen Artxibo Historikoarenak ondo adierazten duten bezala(1).

Asteasuko udal kontuetan ikus ditzakegun zirriborro horiek beste hainbaten ezaugarriak dituzte. Froga horietan ohikoenak hizki solteak dira, bokaleak edo kontsonanteak, silabak, baina hitz osoak ere egon daitezke, edo pertsonen izenak. Honela, aipatutako kontu-liburuetan “Domingo de Camio”, “Don Antonio de Çauala. Don Miguel de Aguirre”, edota “Don Pedro de Ayalde, beneficiado de la tierra” bezalakoak ikus ditzakegu.

Beste batzuetan notario-dokumentu baten hasierako esaldi edo hitzak jaso ditzakete, hala nola: “Joanes de Lizarraga, vezino de la tierra de Asteassu, a diez días del mes de setiembre de mill e quinientos y cinquenta”, “La merced que V. Merced hizo a mi hermano”, “memoria de los maravedís (?)”,“De la memoria de mí, Marticho”, eta abar. (Ikusi 1.go irudia)

Askotan, gehienetan, froga hauek ez dute zentzurik edo esanahi argirik; azken finean, zirriborroak edo trebatzeko ariketak baitira, besterik gabe. Baina hainbatetan, eguneroko bizitzaren printzak eskeintzen dizkigute, gerora gutun edo beste dokumentuen zati izango ziren zatiak hain zuzen ere:

“La merced que V. Merced hizo a mi hermano la hestimo en ssumo grado por (… ) Vesso a V. M.  las manos ynfinitas vezes. Escríueme que pague a V. M. (…)  treynta mill reales. Escríueme que pague a V. M. treynta e nueue mill reales. Escríueme que pague a V. M. treynta”. (Ikusi 2.garren irudia).

Edota:

“Sepan quantos esta carta de testamento y postrímera voluntad. Ayer a la mañana escriuí a V. M. largo con el hordinario. Después acá, lo que se ofresce es que Antonio de Armora, Ascenio [sic] de Armora, a uenido a ssu casa con entera salud y larga vida”. (Ikusi 3.garren irudia).

Are interesgarriakoak dira filosofia erlijiosoaz bustitako testu luze zein motzak, garaiko pentsamolde, heziketa eta hezkuntzaren lekuko direnak. Batzuetan otoitz liturgiaren esaldi motz batzuen amaigabeko zatiak dira, irakurriz gero mantra baten modukoak liratekeenak:

“María Santíssima, conceuida sin pecado oreginal, amén. María Santíssima, conceuid [sic] sin pecado oreginal, amén. María Santíssima, conceuida sin pecado oreginal, amén. María Santissi”. (Ikusi 4.garren irudia).

Baina bertzeetan idatziek mami gehiago dute:

“Todo fiel christiano es muy obligado a tener deuoción de todo coraçón de la Santa Cruz de Christo, nuestra luz, pues en ello quisso María por nos, redemir de la cautiuidad de nuestro pecado y del enemigo malo. Y por tanto, te as de acostumbrar a signar y santigoar aciendo tres cruzes: la primera en la frente, la segunda en la boca, la tercera en los pechos. Ablando con Dios, nuestro Señor, mostrad cómo en el nombre del Padre y del Hijo y del Espíritu Sancto, amén, por qué os signastes en la frente porque nos libre Dios de los malos pensamientos. La segunda en la boca, porque nos…

Todo fiel cristiano es muy obligado a tener debozión de todo…”. (Ikusi 5.garren irudia).

Funtsean, balio juridikorik gabeko idatziak dira, esanahi argirik gabeko testuak, besterik ez; baina batzuetan, zirriborro horietatik tanta batzuk izatetik, zuku eder bat ateratzera iritsi gaitezke; garaiko gizartera hurbiltzen uzten diguna.

Iago Irixoa

(1) Asteasurako, http://www.ereiten.eus/blog_view.php?uuid=24&cat=Asteasu; AZPIAZU ELORZA, J. A.: “Palabras y textos vascos antiguos”. In: Cuadernos de Sección. Hizkuntza eta Literatura, 7 (1988), 7-14, bereziki 12. orr.  (http://www.euskomedia.org/PDFAnlt/literatura/07/07007014.pdf); eta batez ere, IRIGOYEN, A.: “Dos textos arcaicos del siglo XVI”. In: IRIGOYEN, A.: De re philologica linguae vasconicae II. Bilbo: Deustuko Unibertitsatea, 1987, 231-235 orr. Azken testu hauen irudiak artikuluan bertan eta Gipuzkoako Foru Aldundiko artxiboen web-ean ere ikus daiteke:  http://w390w.gipuzkoa.net/WAS/CORP/DKAVisorArchivoJSWEB/estatico/index.html?consulta=GPAH&fich=GPAH70097_A_000100v.jpg&numImages=2&sec=null.

Pello Errota bertsolariaren sinadura

2016-06-06
Categorías: Archivos, Asteasu,

Gaur egun denek dakigu nor de Pello Errota. Asteasuko bertsolari handia. Denek dakigu izena nondik datorkion ere. Errota batean bait zuen bere ogibidea. Hainbat libururi esker dakigu 1840 urtean jaio eta 1919an zendu zela. Bertsolari bikaina zela eta, bigarren diru sarrera bat lortzen zuen plazatan arituaz. Askok dakigu ere bere benetako izena Pedro Jose Elizegi Maiz zela.

Baina, zer dugu Asteasuko artxiboan bere inguruan? Erroldatan azaltzen da noski. 1885 urtean bere emazte eta seme-alabekin Ekialdeko 18.garren etxean erroldatua zegoen orduan. Irakurtzen eta idazten bazekien. Errolda horren arabera, familia osoan bakarra zen ordea, emazteak eta seme-alabek ez bait zekiten. Hori bai, denak errotako langile bezala seinalatuak ziren.

Baditugu artxiboan Pello Errotaren beste sei agiri. Denak auziak. Bat izan ezik, denak diru kontuak tartean. Bi bereziki bitxiak. Pedro Jose Elizegik Agustin Elola deitu zuen ahozko auzi batera diru zor batengatik, bi egun beranduago ordea, Agustin Elolak Pedro Jose Elizegik berdina eskatu zuen Pedro Joseren aurka, honek ere diru kontuengatik. Agustinek dio bere aita dela etxea gobernatzen duena eta berari dirurik ez eskatzeko, gainera Pedro Josek duela zorra berarekin. Pello Errotak dio Agustini diru asko utzi diola eta berarekin zorrik ez duela. Bietako inork benetako frogarik aurkeztu ez eta epaileak bertan behera utzi ditu auziak.

Bigarren auzi "bitxi" bat ere badugu. Lursail baten alokairuaren ingurukoa. Pello Errotak bere jabeari ordaintzen zion urteroko alokairuaren dirua. Baina bigarren alokatzaile bat ere azaldu zen, etxea eta lursail guztiak berak alokatu zituela esanaz, eta Pello Errota lursail hartatik botatzeko eskatuaz. Pellok argudiatu zuen alokairua jaberari ordaintzen ziola eta jabearen aginduak bakarrik beteko zituela.

Gainontzeko auziak diru kontuengatik sortutakoak dira. Denak 1880 eta 1885 urteen bitartean gertatutakoak. Ez lehenago, ezta ondoren ere ez da beste arazorik jasotzen. Agian artxiboan ez direlako gorde, agian urte horiek izan zirelako beretzako txarrak. Batek daki...

Bukatu dezagun beste bitxikeria batekin. Bere sinadura. Pedro Jose Elizegi Maizek normalean Pedro Elizegi bezala sinatzen zuen, nahiz eta behin Pedro Jose Elizegi ikusi dugun. Hortxe bere eskuz sinatutako ohar bat.

Amagoia Piá