Eu Es

En fin... ba bai!

Blog
Archivos

Gaua argitzea ogibide zenekoa

2018-03-14
Categorías: Archivos, Zumaia,

Neguak iluntasuna dakar gure egunerokora. Eguzkiaren argi izpiek gero eta ordu gutxiago argiztatzen dute eta eguna iluntasunean murgiltzen da. Neguak barru giroa ekartzen du gurera, baina ez hotzak epelean egotera gonbidatzen gaituelako bakarrik, argitasun ezak ere gure bizi-senean eragiten duelako baizik. Izan ere, iluntasunak arriskua dakar eta argitasunak segurtasuna. Iluntasunak trabak sortzen dizkigu, ikusteko zailtasuna sortzen baitu. Bestalde, iluntasuna gaizkileen lagun ere bada, iluntasunak ezkutatzen eta beren asmoak erraztasun handiagoz gauzatzen laguntzen baitie.

Gaur egun, gaua argiz betetzeko ahalmena dugu elektrizitateari esker. Elektrizitaterik ez zegoenean, ordea, kalea argiztatzen zuten argiontziak zaintzea beharrezkoa suertatzen zen. Gauetan segurtasuna bermatu ahal izateko argiontziak zaintzen jarduten zuten farolariek. Gaur, beraz, galdurik dagoen lanbide baten inguruan jardungo dugu.

1848an probintziako agintari politiko gorenak Zumaiako alkateari hiribildua argitzeko 4 argiontzi berri erosteko baimena eman zion, argiontziak erosi eta behar zen lekuan jartzeko 672 errealeko gastua izatearen baldintzarekin. Urtebete geroago, hiribildua iluntasunetik aterako zuten 7 argiontzi zeuden Zumaian. Egoera berri horrek kale argiteria arautu eta argiontziak zainduko zituen norbaiten beharra sortu zuen.

Kale argiteria udazken eta neguan piztea adostu zuen udalbatzak: urtarrilean, otsailean, martxoan, urrian, azaroan eta abenduan. Urteko sei hilabete horietan argiztapenak 5 ordu iraun behar zuen gutxienez. Zeregin horretarako Jose Txapartegi izendatu zuten aho batez. Haren soldata urtean 800 erreal kuartokoa izango zen, lau hiruhilekotan zatitua. Soldata horrek, Txapartegiren lanaz gain, hiribildua argiztatzeko beharrezkoa zuen materialaren kostua ere barne hartzen zuen. Hau da, argiztapenerako olioa eta metxa eta argiontzien mantentzerako beharrezkoak ziren kristal, hodi, ontzi, eskala eta abar bere soldatatik ordaindu behar zituen Txapartegik.

Jose Txapartegik kargua hartu eta bost urte geroago, kale argiteriaren egoera tamalgarria zela dirudi. Zumaiako sindikoak jakinarazi zuen argiontzi gehienak arratsaldeko 8tarako itzaliak zeudela eta horren aurrean udalbatzak nolabaiteko erabakia hartu behar zuela. Egoera errepikatu ez zedin, aurrerantzean gaueko 10ak baino lehen itzalita zegoen argiontzi bakoitzeko farolariari 20 errealeko isuna jartzea adostu zuten. Arazoak, ordea, ez ziren hor bukatu.

1865ean kale argiteriaren egoera tamalgarria zen berriro ere. Oraingoan, farolariari isuna jarri beharrean, petrolioaren kontsumoa eta argiontzien gainerako mantentze beharrak aztertu eta lanpostua enkantean ateratzea adostu zen. Petrolio kontsumoaren eta argiontzien egoeraren ikerketa Jose Maria Resustari eskatu zioten. Urtebete geroago farolari berri baten bila zebilen Udala. Oraingoan, ordea, soldataren baldintzak ez ziren berdinak. Argiontziak pizten ziren bakoitzean 4 erreal kobratuko zituen farolariak eta kale argiztapenerako kontsumitzen zen petrolioa hiribilduaren kontura izango zen. Hala ere, badirudi kale argiztapenaren egoera ez zela hobetu eta farolari postua betetzeko zailtasunak egon zirela.

1870ean aldaketa bat sumatzen da. Ordurako farolari postua desagertua da eta hark egiten zituen lanak aguazilen zereginen parte izatera pasatu direla dirudi. Izan ere, urte horretan, Isidoro Amas aguazilak 2,5 erreal kobratzen zituen kaleko argiontziak pizten zituen egun bakoitzeko. Gauetan, argiztapena zaintzeaz gain, pixkanaka beste behar batzuk sortu zirela kontuan izan behar dugu, gehienak segurtasunarekin lotutakoak. Hori horrela, farolariek sereno edo gaueko aguazilei zabaldu zieten bidea. Gogoratu behar dugu Zumaian 1866an agertzen zaizkigula lanpostu horren inguruko lehen berriak. Gauean kaleak zelatatu eta araudia errespetatzen zela egiaztatu behar izaten zuten, baita argiteria zaindu ere. Horrela, farolariak sereno postuaren aurrekariak izan zirela esan daiteke.

Oihana Artetxe

Irudiaren iturria: https://laruinahabitada.org/2014/05/05/adios-al-farolero/

Erregistro Zibilaren sorrera

2018-03-14
Categorías: Archivos, Getaria,

Egun ez dago Erregistro Zibil publikorik gabeko udaletxerik, ez luke egon beharko behintzat. Ezinbesteko estatistika tresna bilakatu den hau orain dela mende eta erdi inguru hasi zen espainiar lurraldeko udaletxeetan zehar zabaltzen, ordura arte soilik parrokietan jasotzen baitzen aztergai daukagun Erregistro Zibilak biltzen duen antzeko informazioa. Parrokia hauetan demografikoki azpimarragarriak ziren gertaerak jasotzen zituzten (jaiotzak, ezkontzak, heriotzak, . . .), garai hartan estatu moderno baten kontrolerako ezinbesteko zen informazioa alegia.

1841an gaur ezagutzen dugun Erregistro Zibila sortzeko lehen pausoak ematen hasi ziren liberalak. Madrildik bidalitako aginduen arabera, 500 biztanle baino gehiago zituzten herri guztiak behartuta zeuden erregistroa aurrera eramatera, horretarako, jaiotzen, ezkontzen eta heriotzen kontuak jasoko zituzten hiru liburu izatea behartzen zelarik. Azken finean, parrokietan eramaten zen erregistro sistema berdina erabiltzen zen, baina oraingoan parrokian bertan egin beharrean udaletxeetan egiten zuten. Erregistroaren arduradunek egiten zuten gauza bakarra parrokoek bidaltzen zieten informazioa goitik behera udaletxeko liburuetan sartzea zen.

Akta liburuek diotenaren arabera, aipaturiko erregistroa sortzearen agindua 1843ko otsailaren 24an iritsi zen Getariara: “. . .expone el establecimiento de los registros civiles usando las reglas que se han de seguir al efecto y remitiendo los libros necesarios, y se acordo que se satisfaciere el importe de tres libros y se diese cumplimiento en el modo posible a lo que se ordenaba

1841etik 1870era arte indarrean egon zen erregistro horri behin behineko izaera eman zitzaion, egun ezagutzen dugun Erregistro Zibilaren aurrekari modura kalifika daitekeelarik. Gaur erabiltzen dugun Erregistro Zibila ez zen 1871era arte sortuko, benetan autonomoa eta Elizarekin inongo erlaziorik gabea. 1841etaik 1870era indarrean egondakoa guztiz ordezkatu zen, eta aldi horretako liburuak udaletxeetako dokumentu historiko sinple eta balio askorik gabeak izatera igaro ziren.

Xabier Etxeberria Lasa

Irudia: 1841eko Verako (Almeria) jaiotzen Erregistro Zibilaren liburua.
Iturria: http://blog.vera.es/cultura/2016/10/26/pedro-el-morato-pedro-maria-alonso-morata-octubre-de-1841/


Aldamar Jauregiko erregeak (II)

2018-02-20
Categorías: Archivos, Getaria,

Urtarrileko berrian aurkeztu genuen Blanquitak -Aldamar jauregiko 6 urteko txikiak- Errege Magoei eginiko oparien zerrenda. Bertan antzeman zitekeen moduan eta aipatu genuen bezala, ez zen inondik inora jatorri apala zeukan neskatila.  Zerrendako eskaerak aztertuz gero, pare bat kontu aipatu beharrean aurkitzen gara.

Alde batetik, neskatilak zeukan aurpegia aipatu behar da, beretzako opariak eskatzearekin nahikoa ez eta bere aita, ama, anaia, amona eta lagunentzako ere eskatzen baitzituen, eta ez edonolako opariak gainera.  Bestalde, ume behartsuentzako egiten duen jostailu eskaera azpimarragarria da, garai hartako moralitate kristauaren karitatearen erakusgarri. Azken kontu honi dagokionez, hor geratuko zaigu zalantza ea eskaera hauekin eskubazal eta persona on modura kalifika zitekeen Blanquita edo Errege Magoei itxura ona emateko estrategia hutsa besterik ez zen berea. Argi dagoena da, egindako zerrendarekin bere gurasoak ados zeudela "gutunaren amaieran firmatu baitzuten-, jakingo ez duguna da ea Errege Magoek eskaerei benetan kasu egin zieten.

Guzti honekin, zenbait galdera datozkigu burura: Zein familiatakoa zen? Garrantzitsua edo ospe handikoa al zen familia hau? Zergatik Aldamar jauregian?

Blanca de Aragón y Carrillo de Albornoz Getarian jaio zen 1892ko uztailaren 30ean eta Madrilen hil 1981ko azaroaren 16an. Blanca Carrillo de Albornoz y Elio, Torres Etxeko VI. Marquesa eta Baiguerreko XVII. Bizkondesa, eta Cesareo de Aragón y Barroeta-Aldamarren alaba zen. Torres Etxeko markesgoaren -1709. urtean Espainiako Felipe V.ak sortutako noble titulua- bizilekua izan zen Aldamar jauregia, Blanca amaren familiarena alegia. Mundu mailako goi-mailako joskintzaren bilakaerarako, aztergai daukagun familia hau aipaturiko jauregian bizi izana oso garrantzitsua izan zela esan genezake inongo beldurrik gabe, bertan biziko ez baziren, Cristobal Balenciagaren agerpenik egongo ez zela esan baitaiteke. Diotenaren arabera, Micaela Elio y Magallón, Blanca txikiaren amona, izan zen Balenciagaren lehen mezenasa eta Blanca ama bigarrena. 12 urterekin egin zuen Balenciagak bere lehen jantzia, eta hau Torres Etxeko markesak eskatua izan zen. Hortik aurrerakoa jakina da guztiongatik.

Xabier Etxeberria Lasa

Irudia: Blanca txikiaren eta bere gurasoen firmak.

Euskararen zizpriztinak gaztelaniaren uretan

2018-01-30
Categorías: Archivos, Oiartzun,

Aurreko artikuluan euskara eta hezkuntzari lekua egin bagenien, oraingoan gure hizkuntzarekin zerikusia duen beste gai bati helduko diogu. Lehenago ordea, akten hustuketa proiektuaren inguruko ohar batzuei leku egitea interesgarria dela deritzogu.

Jakina denez, hilabete hauetan plazaratzen joan garen (eta datozenetan argitaratuko ditugun) artikuluek Oiartzungo udalak bertako aktak hustutzeko lanetan dute oinarria. Plazaratutako estreineko idatzian hustuketa ekimen horren inguruan zer edo zer esan genuen. Ez gara berriz horretan sartuko, baina bidezkoa deritzogu Bailararen kasuan hustuketa ekimen horrek duen berritasun edo originaltasuna azpimarratzea, proiektua burutzeko aukeratutako hizkuntzarekin zerikusia duena. Aipatu genuen bezala, beste hainbat herritan ere euskara hutsean (edo euskaraz eta gaztelaniaz) burutzeko hautua egin zen. Gehienetan, ordea, gure hizkuntzan egindako lan horiek aro edo garai berrietan jarri dute begirada, erran nahi baita XX. mendean edo, asko jota, XIX. mendetik abiatutako denboretan. Eta hemen datza Oiartzungo udalak bere gain hartutako erronkaren gakoa, Antzin Erregimena izan baita lanaren abiapuntua. Mende haietan erabiltzen zen hiztegia arras ezberdina zen, hamaika kontzeptu galdu edo eraldatu egin zaizkigu, ez daude euskal hiztegietan jasoak (edo ez dirudi halakorik) eta dokumentazioa gaztelania hutsean dugunean, euskarazko baliokidea topatzea ez da batere erraza.

Beste behin ere azpimarratu behar dugu gaur egun euskarazko hiztegi historikorik gabe darraigula. Hamaika disziplina zientifikotan halako tresnak sortzen joan dira, baina Historian, aldiz, ez. Horrek herri honen gabezia eta mixeria handi bat agerian uzten du; gure iragana euskaraz eta zientifikotasunak ematen duen sakontasunez aztertzea, hagitz zaila edo ezinezkoa dela ematen baitu. Esan gabe doa guztion errua den mixeria bat dela; lerro hauen egilea ez da gutxiago, eta bere burua errudunen lehenengo eserlekuan jartzen du.

Hiztegi gabezia hori dela eta, eta proiektuak proiektu eta lanak lan, akten hustuketa lanak bideratzerako garaian gaztelaniatik euskarara itzultzeko hamaika kontzeptuk berebiziko zalantzak eta mugak planteatu dizkigute. Horrek, guztiz zuzenak ez diren erabakiak eta behin-behineko adostatunak hartzera eraman gaitu. Egoerak anitz denboran bere horretan jarraituko duelakoan gaude, denon artean fundamentuzko akordioak hartu arte; erran nahi baita historialari, hizkuntzalari, filologo, arkitekto edo injeniarien artean, baina baita baserritar, basozain, nekazari, mariñel, artzain edo unaiak aintzat hartuta, horiek guztiak baitira hamaika terminoren biziraupenean lan eskerga egin dutenak, beraien eguneroko lanbideei esker.

Zalantzarik gabe, hiztegia osatzerako garaian mugarik nabarmenena dokumentazioak berak ematen digu, garaian sortutako eta guregana iritsitako idatzien  %99-a erdara hutsean baitago. Jakina da Euskal Herrian historikoki eta administratiboki euskarak izan duen isla eskasa. Modu honetan, erakundeek sortutako dokumentuen gehiengoa populazioaren gehiengoak erabiltzen ez zuen hizkuntza batean ageri zaigu (gaztelania, frantsesa, latina, nafar-erromantzea, gaskoiera…), salbuespen batzuk badaude ere (1). Egoera hau, ordea, ez da bizi dugun hiztegi tekniko baten gabeziaren errudun bakarra, faktore gehiago daude. Tartean, profesionalek iturriak behar den moduan ez profitatzea. Horrek muga, interpretazio eta ondorio zalantzagarriak ekarri ditu. Izan ere, Historia alde batera utzita, euskararekin lan egiten edo euskara beraien ikerkuntza esparru duten beste disziplinetako profesionalek dokumentazioa irakurtzeko zailtasunak dituztela (edo esparru horretan alfabetatugabeak dira). Halaber, beste batzuetan, izan ditzakegun tresnei muzin egin diete edo ez dituzte aintzat hartu (2).

Hala ere, gure hizkuntzak egoera dokumental diglosiko nabarmena bizi izan bazuen ere, egunerokotasunean erabiltzen zen tresna izaki, ia edozein zirrikitutik igarotzeko aukera izan zuen. Hori dela eta, dokumentazioan hainbat aztarna utzi ditu;  euskaldun ia elebakarra zen gizarte baten baitan, ezin bestela izan.

Akta liburuei dagokienez, adibideak hasieran uste duguna baino gehiago dira. Gainera, kronologian aurrera egin ahala, hitz gehiago topatzeko aukerak handiagoak dira. Hein handi batean, arrazoia udal akta liburuen egitura eta eduki bereziei zor diegu, bileren erregistroaz gain memorial edo txostenak, hitzarmenak, iritzi-idatziak, azterketa edo ikuskatzeen nondik-norakoak eta abar gordetzen baitituzte.

Alde batetik, udalbatzaren hainbat erabaki eta mandatu elizan eta jendearen aurrean jakinarazterako garaian, euskaraz egiten zirela badakigu, dokumentazioak berak hori adierazten digulako. Horren zantzuak lehenengo momentutik ditugu, akta liburu bezala identifikatuta dagoen lehenengo sortan halakoak aditzera ematen baitira. 1658ko urtarrilaren 6ko bileran hartutako erabaki eta mandatuak, adibidez, elizan eta euskaraz argitara eman zitezela adostu zen eta hala egin zen: “en alta e inteligible voz, en lengua bascongada” (A-1-1-1, 4 au.). Ia 50 urteren ondoren, 1705eko urtarrilaren 1ean, gauzek beren horretan zirauten: “al tiempo del apertorio [sic] de la missa popula de oy, en lengua bulgar bascuenze publicó y dio a entender lo contenido en las ojas antezedentes al pueblo de este Valle” (A-1-12-2, 5 au-at.). Halaber, udalbatzaren batzarrak euskaraz egiten zirelaren zantzuak eta datu zehatzak daude baina zoritxarrez, halako jakinarazpenen erregistrorik ez zaigu iritsi eta ezin dugu jakin, zehatz-mehatz, zer-nolako euskara erabiltzen zen.

“En el valle de Oyarçun, seis de henero de mill y seisçientos y çinquenta y ocho años, don Sebastián de Arpide, vicario, estando la gente oyendo la missa popular, al tiempo de ofertorio, en alta e inteligible voz, en lengua bascongada, dio a entender los capítulos del decreto de suso y en fee de ello firmé. Juan de Magierena de Zubieta”.

Halakoez gain, dokumentazioan bertan hamaika euskal hitz eta kontzeptu ikusteko parada dugu; batzuk ezagunak dira, oso ohikoak, gaur egunean ere barra-barra darabilzkigunak edo nolabaiteko erabilera dutenak. Hauetako asko abeltzaintza edo nekazaritzarekin zerikusia dute: ainu (“espliego silbestre, alias añoa”), ainizkar (“yerba que llaman ‘añazcarra’”), ametz (“…robres carauallos que llaman en basquençe amezas…”), arbazta (“necessita algunos troncos de castaños y arbastas…”), arpiko, arraska, borra, enbor, fago/pago, heskai (“zerrar de nueuo de escayas”), kartola, larre-ote (“larotea”), ote-motz (“otamocha”), mazo, sega edo txerto bezalakoak. Beste batzuk, aldiz, gizartearen ohitura, usadio eta beste jardun batzuekin lotuak ageri zaizkigu. Honela, mozorro (“los mozorros o mascarados de San Juan y San Pedro”), segizio (“…se escuse el salir los hombres de cimiterio al modo de seguicio…”), edo Oiartzunen tradizio handia izan duen tobera musika tresna.

(“…nesecito [sic] asta quarenta rastadas de añoa y árguma llamada otamocha que se alla en el término llamado Ozalecu…” (A-1-12-1, 297 au. folioa; 1704 urtea)

Ezegunak eta ohikoak diren hitz horien aldetik, aurreko paragrafoan aipatu dugun “txerto” hitzak artikuluaren hasieran aipatu ditugunei heltzeko balio digu. Izan ere, hitz horrek, dokumentazioan zuzenean eta inolako bitartekaririk gabe murgiltzeak dakartzan aurkikuntzen adibide argia da. Orotariko Euskal Hiztegira hurbiltzen bagara, “txertatu” aditza Iparraldean tradizio handiko hitza dela aipatzen du, XVII. mende hasieratik dokumentatu daitekeelarik. Hegoaldean, berriz, egile gipuzkoarrek XIX. mende erdialdetik aurrera erabiltzen dutela dio. Gure aldetik, aipamenik zaharrenak 1700 urtetik datozela ematen du, alegia, uste baino mende t’erdi lehenagotik (¡?). Honela, urte hartako maiatzean Frantzisko Erretegik gaztainondoetan egin beharreko txertatzeei buruzko memoria edo txostena aurkezten du: “Memoria jurado que yo, Francisco de Retegui, tengo en chertar los castaños con diferentes sujetos” (A-1-10-2, 101 au.).

Agirien aukerak, ordea, ez dira hor gelditzen. Izan ere, hitz ezagunez gain, topa daitezkeen beste ele batzuk  ezezagunagoak dira eta gaur egunera iritsi zaizkigun idatziengatik ez balitz, zeharo galduta leudeke (3). Hauek dira interes handiena piztu dezaketenak; ez bakarrik alboratutako hitzak azaleratu daitezkeelako, beste egoera bat islatzen dutelako baizik: euskararen aberastasuna eta dinamismoa, teknologia, industria eta bestelako esparruetan garatutako hiztegia agerian utziz.

Burdinolen mundua da, zalantzarik gabe, diogunaren lekukorik bikainena: bai euskararen erabilera agerian uzten duelako, baita hamaika kontzeptu zeharo arrotz egiten zaizkigulako. Oiartzungo Olaberria burdinolarekin zerikusia duten agiriak dira hiztegi hau ageri-agerian geratzen dutenak. 1694an egin zen inbentarioa adibide ezinhobea da (A-1-8-2, 79 au.-81 au. folioak). Bertan euskarazko kontzeptuak etengabe ageri zaizkigu: agerrietako-kakoa, agoagorrika, aldabarra, boga, burniperekia, eskanbela, gorba, makoa, suar(e)a, tormentatokia, traba, zamargorrika, zigilua… Honako testua adibide azpimarragarria da:

“…hazer entrega de las herramientas de la dicha herreria a Miguel de Ynchaurrandieta… y en cunplimiento, justas sus concienzias, declararon lo seguiente:

Primeramente (…) vnas gorricas suficientes; vna palanca de aboapalanca; dos palanquetas de fundidor; otra palanqueta para limpiar la tobera; vnas gorricas para apanar agoas; otras gorricas que llaman agoacorrias; otras gorricas para partir las agoas y su talladera; vna (…) tres arpones; vn mazo mayor; otro mazo biejo que está en el fogón; dos bogas de fierro que están en el fogón; una cruz de pessar fierro con sus tablas y cadenas que no están de prouecho; vn quintal de pesar fierro; otra pessa de dos arrobas; vn perequi de fierro; vn gancho de fierro; la cadena llamada aguerrietacocacoa; tres gorricas con su talladera, mayores que de la de arriba; vn junque; vn perequi de fierro; vna suara; vnas mojorretas.

Y para las cosas que rezeuió el dicho Ygnacio de Olaizola, faltan en esta entrega y deue entregar al valle dicho Ygnacio: vna pala de fierro; vn burniperequi de fundidor para la fragoa; vnas samargorricas; dos aldabarradas de fierro; vn martillo para enderezar la planchuela; tres martillos del prestador para la mena.

Y además de ello ha entregado dos escanbelas, dos argollas y dichas escanbelas, dos macoas, todas de fierro; quatro cepos de dicha barquinera con sus cauillas de fierro; unas gorbas de apañar las piezas. // r.º Y el miembro llamado zigilua se ha de hazer nuevo a costa del dicho Ygnacio de Olaizola, quien hademás [sic] de las cossas referidas deue entregar un gancho de fierro que falta de las que rezeuió (…).

Y los dichos Miguel de Aldaco y Miguel de (Aldaco) Ysasti como tales carpinteros, so cargo del dicho juramento, declararon hauer reconozido (…) las anteparas de dicha herrería (…)

Yten, por quanto en la parte llamada tormentatoquia, digo barquinera, vn fierro llamado traua, le condenan al dicho Ignacio por su balor (…)

Yten declaran que las estoldas están limpias y en buen estado con sus ballados.

Yten la galdurra de la pressa falta y conbiene que se aga con toda breuedad a costa del Valle porque está en gran peligro la pressa”.

Urte ezberdinetan han egindako konponketa lanetan ere (besteak beste A-1-10-2, 41 au.-46 at.; A-1-11-1, 131 au.; A-1-11-2, 144 au.-145 au. folioetan), hainbat hitz daude: bioholadura (“violadura”), gezurraska, gailur (“galdur”), uztarri, uzkurriko (“uzguerrico”), alasea, errezuma, burukotegi, zinguna, azpizungile edo azpizunbilkoak ditugu. Goizueta eta Oiartzunek Urraideko zubian konponketak egiteko 1701an adostutako hitzarmenean, aldiz, zumizamarrak, zapatak, karelak, uztarriak eta, berriz ere, “zinguñak” (A-1-11-1, 162 au.-164 au.). Azken hitz hau, adibidez, “zinkuna” aldaera jasota, berriki burdinolen inguruko hiztegitxoa plazaratu duen Iñaki Azkuneri esanahi ezezagunekoa zaio (4).

Bestalde, euskara eta toponimia uztartzen dituen datuak ere topatu ditugu; erdarazko dokumentazioan agertzen diren herri edo herrialdeen euskal formak, hain zuzen ere. Honela, Donostiako udal-diruzain Sebastian Larreandiak Oiartzungo udalbatzari 1696ko maiatzaren 27an idatzi zionean, Mutrikuko Batzar Nagusietako banaketa-sutenaren inguruko kontuak zirela eta, “de lo repartido en la de Mutricu” adierazten zuen (A-1-9-1, 123 au.-at. folk.). Bestalde, 1697ko urtarrilean egin ziren Migel Agirrekoa agotearen aurkako kanporatze-autoetan, Agirrek honela deskribatzen zuen bere burua: “dijo que es vezino y natural del lugar de Arbona, en la Prouinçia de Lapurdi, Reyno de Francia, de edad de veinte y dos años (...) y su oficio es de jular [sic]” (A-1-9-2, 48 at) (5).

Argi dago, beraz, orain arte egindako lanez gaindi, euskararen ezagutzan sakontzeko udal aktak (eta bestelako dokumentazio historikoa) etorkizunean jorratzeko zain dugun sail edo alorra direla, sastraka eta sasi artean ezkutaturik ditugun fruituak noiz bilduko zain dagoena.

Iago Irixoa

(1) Errealitate arras desberdinak zirela ikusteko, berriki Peio Monteanok argitaratutako liburuan agertutakoak irakurri besterik ez dugu. Bere kasuan, Nafarroa Behereko XVI. mendeko eta XVII. mende erdialdera arteko dokumentazio administratiboa, pribatu eta notariala gaztelaniaz zegoela jakitea. Ikus MONTEANO SORBET, P. J.: El iceberg navarro. Euskera y castellano en la Navarra del siglo XVI. Iruñea: Pamiela, 2017, 142 orr. eta hh.

(2) Horren inguruko hainbat ausnakerta, honako artikuluan: IRIXOA CORTÉS, I.; eta PRIETO GIL DE SAN VICENTE, M.; “Abelbidetik Zaborrera: Erdi Aro eta Aro Berriko euskararen ikerkuntzari buruzko hainbat ohar eta hitz zerrenda bat”. In: Euskalerriko Adiskideen Elkarteko Boletina, LXVII (2015), 129-172 orr.

(3) Ikus ibidem eta laster plazaratzea espero dugun IRIXOA CORTÉS, I.; eta PRIETO GIL DE SAN VICENTE, M.; “Agarriatik Zuzijakira: Iragan mendeetako euskal hitzen bilaketarako hainbat ardatz eta adibide”. Azken honetan Oiartzungo adibide batzuk jaso ditugu.

(4) AZKUNE, I.: “Zestoako burdinoletako euskal terminologia (1519-1544)”. In: Euskalerriko Adiskideen Elkarteko Boletina, LXVII (2015), 217-231 orr.

(5) “Lapurdi” aldaera, XV. mende amaierako Gaztelako administrazioak sortutako dokumentazioan ere topatu dezakegu. Ikus AGS. RGS, 1488-III, 198 folioa.


Aldamar jauregiko erregeak (I)

2018-01-23
Categorías: Archivos, Getaria,

Errege Magoen inguruko lehen aipamena orain dela mende askotakoa den arren, opariek alaitzen duten ume eta ez-hain umeei bideratutako ospakizun honi XIX. mendearen erdialdera eman zitzaion hasiera.    

Ospakizunaren zergatia? Batek daki. Kuriosoa dena da, orain dela mende eta erditik, gizarte osoko zoko ezberdin eta ugarietako haurrak engainatzen ditugula. Iruzur honi itxura emateko, ahalmen ekonomikoa ezinbestekoa izango da, eta ahalmen hau familia batetik bestera edo etxe batetik bestera oso ezberdina izan da beti. Egun nabaria bada, pentsa nola izango zen 1898an.

Argi dago, ospakizunari hasiera eman zitzaion unetik ume askori izugarrizko ilusioa piztu zitzaiela. Eskatu, ezin jakin hauetako bakoitzak zer eskatu izan duen, baina ez dago zalantzarik ume batetik bestera izaki magiko hauek sortutako ilusioaren prezioa oso ezberdina dela. Bestela, galde diezaiotela Espainiako Erregearen alabari edo edozein kaletar xumeren seme-alabei.    

1898ko biztanle xume baten seme-alabek zer eskatzen zuten ez digu esaten Udal Artxiboak, baina bai Aldamar jauregiko alaba gazteak zer eskatzen zuen. Getariako soto partikular batean aurkitutako gutun baten hasierak honela dio: “Yo Blanquita Aragón y Carrillo de Albornoz Barroeta Aldamar y Elio expongo . . .”

Momentu horretan 6 urte zituen aztergai dugun gutunaren egilea den honek. Blanca Carrillo de Albornozen alaba zen, Torres Etxeko markesarena alegia. Estatus altuko familia hau Aldamar jauregian bizi izan zela jakina da, Torres Etxeko markesgoaren bizilekua izan baitzen urte askoan. Aurreko lerroetan aipatu bezala, ahalmen ekonomiko handia zeukatela ukaezina da, eta “Blanquitak” osatu zuen oparien zerrenda da horren isla garbiena:

- Kolore askotako arropak dituen panpina, eraztun urdin turkesa eta gozokiz betetako zakua, besokoa eta belarritakoak beretzat.

- Velazquezen eta Holbeinen artelanak eta eraztuna bere aitarentzat.

- Belusezko gorbata berde iluna, jantzia, txapela, Ama Birjinaren irudi urdina eta Jesusen irudi arrosa amarentzat.

- Astotxo bat eta kolore askotako arropak dituen panpina eta eserita ibiltzeko orgatxo bat Pepito anaiarentzat.

- Txakurtxo bat Cesarin anaiarentzat.

- Zetazko gorbata eta Ama Birjinaren irudi bat amonarentzat.

- Perlita zuriz betetako urrezko jostorratz bat, aingerutxoen irudi txuria, jantzi beltza eta txapela Constancerentzat.

- Jostailuak ume behartsuentzat.

Xabier Etxeberria Lasa

XX. mende hasierako nekazal mundua

2018-01-23
Categorías: Archivos, Getaria,

Euzko Nekazarien Bazkunak Getarian izandako presentziaren inguruko zenbait datu eman ziren aurreko idatzian. Baina, hau izan ahal zen herrian egon zen lehen nekazal elkartea? Artxiboko dokumentazioak argitzen digunaren arabera, galdera honen erantzuna ezezkoa izango litzateke. Beste sindikatu baten aipamena, zeharka bada ere,  aurki daiteke, argi eta garbi bere existentzia frogatzen duena, nahiz eta elkarte honen izaera ez dagoen batere argi.

1910eko urriaren 2ko udal akten arabera, Gipuzkoako Aldundiak zabaldutako zirkular baten aipamena egiten da, non nekazal sindikatuek zituzten abantailak herrian zehar zabaltzeko ardura Getariako udalari ematen dion. Badirudi honek bere eragina izan zuela, 1918an sortu baitzen Getariako nekazal sindikatua.

XIX. mendean zehar nekazal munduan zailtasun ugari egon ziren arren, XX. mendearen hasieran aurrerapen nabarmena eman zen produktibitate indizeek adierazten dutenaren arabera, bai espainiar lurralde osoan eta baita euskal lurraldean ere. Kontuan izan behar da euskal lurraren lanketaren ehuneko handiena esplotazio minifundistek egiten zutela, laborantza lurrez inguratutako etxe isolatuek. Aski ezagunak diren baserriak alegia. Nekazaritzaren suspertzeak ez Estatuak eta ezta norbanako edo baserritarrak aurre egiteko prest ez zeuden inbertsioaren hazkundea exijitzeen zuen. Nola egin zitzaion aurre egoera honi? Nekazal asoziazionismoa izan zen baliabide urriak zituzten baserritarren aukera bat.

Egungo Euskal Autonomi Erkidegoa osatzen duten  probintzietan sindikalismo katoliko modura ezagutzen denak pisu garrantzitsua izan zuela esan daiteke, batez eta Arabaren kasuan. Gipuzkoan aldiz, oso presentzia mugatua izan zuen. Sindikalismo katolikoak sindikatu modura ezagutzen ziren nekazal kooperatibak zituen herri ezberdinetan. Probintzia bakoitzean federazio bat edukitzen zuten, guztiak Confederación Nacional Católico Agraria izeneko Espainia mailako erakundeak gidatzen zituelarik.

Getariako artxiboko dokumentazioak eta Espainiako Sustapen Ministerioak eskaintzen diguten informazioaren arabera, Getariako sindikatua ez zen aipaturiko konfederazioaren zati. Egia esan, harritzekoa ez dena, 1934ko datuen arabera, Gipuzkoan zeuden 28 sindikatuetatik 8 bakarrik baitziren katolikoak. Dagoen informazioarekin, bi ondorio atera daitezke:

Getariako nekazal sindikatua 1918ak sortu zen, iturri ofizialen arabera.

Ez zegoen C.N.C.A. izeneko erakundearen barnean.

Zein izaera edo joera zuen Getariako nekazal sindikatuak?

Xabier Etxeberria Lasa

Irudia: San Blas baselizako pintura, aztergai daukagun garaian itsasoak eta baserriek zuten garrantziaren isla. Iturria: http://www.guregipuzkoa.eus

Artxiboetan zer?

2018-01-23
Categorías: Archivos, Villabona,

Artxiboetan egiten dugun lana eta aurrera eramaten ditugun ekimen desberdinak ezagutaraztea eta gerturatzea da berri honen helburua. Artxiboak, orokorrean, toki ezezagunak direla esan dezakegu, bertan lan egiten dugunok eta ikerketaren munduan lan egiten dutenak alde batera utziz gero. Imajinario kolektiboan, Artxibo bat irudikatzean paper multzoz betetako gela ilun eta zahar bat datorkigu burura, dena antolatu gabe eta trasteleku bat balitz bezala irudikatzen dugu. Honen aurrean esan beharra dago, nahiz eta hau noiz behinka horrela izan, normalean irudi okerra dela. Gelak apalez beteta egoten dira, eta apal horiek ondo antolatuta eta ordenatuta dauden paperak edo espedienteak dituzten kutxaz beteta daude, denak hurrenkera bat jarraitzen dutelarik zenbakiekin markatuta, kontsultatu behar diren espedienteak ahalik eta azkarren eta era eraginkorrenean bilatzeko. Batzuetan gainera instalazio moderno eta erosoak dituzte apal konpaktu mugikorrekin.

Bertan mota askotako dokumentazioa aurkitu dezakegu: obra haundi eta txikien proiektuak eta planoak, errolda desberdinak, udaletxeko sail desberdinek aurrera eramaten dituzten ekimenen espedienteak,… Eta noski, garai ezberdinetakoa: pasa den urtekoak edota, Villabonaren kasuan, orain 500 urtekoak. Dokumentazio hau, edo ia dena, eskuragarri dugu artxiboan norbaitek kontsultatu nahi izan ez gero. Hori baita artxiboetan lan egiten dugunon helburu nagusietako bat, jendeari arreta ematea.

Esan beharrik ez dago, gure helburu nagusia dokumentazioa ahalik eta egoera hoberenean gordetzea eta zaintzea dela. Dokumentazio hori ez da paper hutsa, baliorik ez duen paper multzoa baizik eta gure ondarea da, idatzizko ondare kulturala da eta babestu behar dugu. Zerbaitek ondare izaera edukitzeko ez du monumentu izan behar, objektu txiki bat izan daiteke edo hitz gutxiko testutxo bat. Beraz, ondo gorde behar da, gaur egundo dokumentu berrien etorkizuna bermatuz eta dokumentazio zaharra baldintza egokietan mantenduz.

Dokumentuen kontserbaziorako, artxibo gelak baldintza berezi batzuk bete behar ditu. Alde batetik, toki asko behar da, papera pilatuta eta airerik gabe  badago, kaltetua izan daiteke eta, hortaz bere espazioa behar du estutasunik gabe. Beste alde batetik, tenperatura eta hezetasun maila zehatzak mantendu behar dira, hauek desegokiak direnean dokumentazioa arriskuan jartzen duten izurrite desberdinak gerta daitezkeelako, onddoak, pipia, xomorroak… ager daitezke.

Gerta daiteke baita ere, beste arrazoi batzuengatik dokumentuak kaltetuak izatea. Villabonako Artxiboan badauzkagu egoera txarrean dauden hainbat eredu. Hauetako bat izango da 1828 eta 1829 urteen artean Tolosako Pedro Nolasco de Telleriak idatzitako obra proiektu bat eta eskuz egindako planoak. Udaletxea Napoleondar gerren bitartean erre egin zuten eta Udalak aipatutako arkitektoari eskatu zion eraikuntza berriaren proiektua. Villabonako dokumentazio guztia udaletxean zegoen Artxiboan zegoen, eta sutearen ondorioz ia guztia galdu egin zen, horregatik dugu fondo historikoan hain sorta gutxi. Aipatutako obraren espedientea, ordea, Artxiboan dugu eta kontsultagarri dago momentuz. Planoak tolestuta gordeak izan ziren eta denbora pasa ahala tolesdurako tokitik puskatu egin dira, gainera egoera okerrera doa hezetasunak ere kalte egiten dielako. Egoera honek horrela jarraitzen badu kontsulta murriztu egin beharko da edo guztiz debekatu. Arazoak baina, badu konponbide erraz bat: planoen zaharberritzea. Dokumentuak aditu bati bidaltzen zaizkio eta honek konpondu egiten ditu murrizpenak kenduz edo saihestuz. Mota honetako lanak ohikoak izaten dira artxiboetan, izan ere, paperak arrazoi desberdin askorengatik sufritu dezake. Arrazoi batzuk, ez daude artxibozainen esku, baizik eta dokumentuen ezaugarriek eragindakoak izan daitezke. Hau gertatzen zaie Villabonako artxiboko dokumentu zaharrenetako biri. 1561 eta 1799 urteen bitarteko auziak eta epaiak jasotzen dizuten bi liburu dira. Horietan Villabonako mugak, Amasa eta Villabonaren arteko liskarrak, Piedadeko ermitaren jabetzaren inguruko auzia eta hainbat zentsuren kitapenak jasotzen dira besteak beste. Garai hartan ohikoa zen liburuetan marka batzuk egitea dokumentua benetakoa zela jakiteko, kasu honetan, sigi-saga itxurako mozketak. Mozketa horiei tinta ferrogalikoaren erabilera eransten badiogu, orrietan gertatu diren kalteak oso haundiak izan dira, horregatik zaharberritzea beharrezko bihurtu da.

Gorago hitz egin dugu gure ondareaz, XIX. mendeko eta XVI. mendeko bi dokumentu horiek gure ondare kulturalaren parte dira eta gure esku dago horien kontserbazioa. Kasu honetan konponbide erraza dute gainera. Horregatik, 2018 urte honetan horien zaharberritzea aurrera eramaten saiatuko gara.  

Gorago hitz egin dugu gure ondareaz, eta kontutan hartu behar dugu XIX. mendeko eta XVI. mendeko bi dokumentu horiek gure herriaren ondare kulturalaren parte direla. Gure esku dago, beraz, horien kontserbazioa bermatzea. Horregatik, 2018 urte honetan Udalak horien zaharberritzea aurrera eramateko ekimena abiatuko du. Hau aurrerapauso garrantzitsu bat da Villabonan, bertako ondare dokumentala oso eskasa bait da. Kontutan hartu behar dugu herriko udaletxeak gorago aipatutako sutean artxiboa ia osorik galdu zuela. Datu modura, erantsiko dugu artxiboan dauden 12.000 erreferentzia ingurutik 100 besterik ez direla XVIII mendea baino lehenagoko dokumentuak (hauen artean akta liburuak). Beraz, gure herriaren ondarea babesteko asmoen barruan dokumentuen zaharberritzea eransteko bideari ekitea jakinarazteko berria da!

Amaia Mendizabal

1. irudia: Tolesduratik puskatuta dauden planoen eredua (sig. 1092-01). Argazkia M. Gatell.

2. irudia: Sigi-sagan mozketak dituen liburuetako baten eredua (sig. 117). Argazkia M. Gatell.

Urte amaierako ezkila-hotsa

2018-01-03
Categorías: Archivos, Zumaia,

Gainean dugu Abenduaren 31, gainean urtearen amaiera. Egun horretako azken minutu eta segundoak noiz iritsiko zain egoten gara urte zaharrari agur esan eta berriari ongietorria emateko. Gauerdian, elizako ezkilek 12 aldiz dilin-dalan jotzen dituztenean da unea.

Ezkila-hotsa, ordea, urte osoan entzuten dugu. Denbora zehaztu eta aditzera ematen du. Bizi erritmoa markatzen du gailu hauen soinuak. Horri jarraiki ekin diogu Zumaiako Udal Artxiboan guretzat aurtengo azken idatzia izango dena osatzeari.

Lehen dilin-dalan hotsak 1770. urtera garamatza. Zumaiako kanpandorrearen egoera nahikoa tamalgarria zen une hartan. Hori zela eta, mugakide zuen Debari, kanpandorrea eta teilatua osatzeko beharrezko materialak prestazio komunetik bidaltzeko eskaera luzatu zion. Lanek aurrera jarraitu zuten eta lau urte geroago, 1774ko urtarrilean, parrokian zegoen eta “Santiago” izenez ezagutzen zen ezkila saltzeko batzorde bat sortu zen. Dirudienez, nahikoa kanpai bazen herrian eta hau sobra zegoen. Modu horretara salmenta bidez diru apur bat ateratzea erabaki zuten. Hauxe da Zumaiako parrokiko ezkilei buruzko lehen berri zuzena. Izan ere, aitortu beharrean gara, parrokiko ezkila-hotsei dokumentazioan jarraitzea ez da batere erraza izan. Gezurra dirudien arren, mendetako isiluneak topatu ditugu. 1844koa dugu hurrengo aipamena. Urte horretako uztailaren 21ean, San Telmo baselizako kanpaia parrokiara lekualdatzeko adostasuna jaso zen.

Bi aipamenak laburrak baina adierazgarriak dira. Alde batetik, ezkila bakoitza izendatu egiten zutela ematen zaigu aditzera. Beste aldetik, ezkila hauek berrerabili edota birziklatu egiten zirela. Nahiko ohikoa izaten zen ezkila zaharra edo matxuratua kanpaigile-maisuari bidali eta hura urtuaz berri bat egiteko eskaera egitea. Aintzat hartu beharra dago garai haietan metalak izan zezakeen balioa eta kanpai berri bat egitearen kostua ez zirela  nolanahikoak izango.

XX. mendearen hasierara egin behar dugu salto ezkila-hots ozenak berriz entzuteko. 1914an jasota dago Zumaiako parrokoak eskerrak ematen dizkiola Udalbatzari ezkila berri bat edo bi erosteko diru-bilketari 100 pezetarekin hasiera emateagatik. Hori horrela, agerikoa da Zumaiako parrokia ezkila berrien beharrean aurkitzen zela. Hala ere, ez da harritzekoa, dokumentazioak gezurrik esaten ez badu behintzat, eta bertako isiluneak aintzat hartzen baditugu, parrokiko ezkilek mendeetan makina bat dilin-dalan emanak izango ziren eta!

Ezkila-hotsak atzean eta ezkila-hotsak aurrean. Urte amaiera eta urte hasiera. Mitologia erromatarreko Jano jainkoaren gisan. Urte amaierak etorkizuna baikortasunez begiratzeko uneak biltzen dituela esan dezakegu. Guk ere horrela bukatu nahi dugu 2017a, urte berrian tarte hau zuekin partekatzen jarraituko dugula eta bertan topo egingo dugula pentsatuz. Zumaiako Udal Artxiboan muturra sartuta, gai berrien ezkila-hotsen atzetik topatuko gaituzue datorren urtean ere.

Goza ditzazuela Urtezahar gaueko dilin-dalan soinuak eta 2018 oparoa izan dezazuela!

Oihana Artetxe


Sepulturak komunitate baten ispilu zirenekoak II: San Pedro Parrokiako San Anton kapera

2018-01-03
Categorías: Archivos, Zumaia,

Aurreko idatzian Elorriaga leinuaz eta San Bernabe kaperaz aritu ginen. Familia horrek 1503an San Pedro elizan kapera egiteko baimena lortu zuela ikusi genuen. Dokumentu hartan, ordea, zeharka bada ere, San Pedro elizaren kudeaketaren inguruko informazioa jasotzen zela nabarmena izan zen. Bestalde, agerian geratu zen, baita ere, elizan familia edo leinu baten sepulturaren kokapenaren garrantzia. Hau ederki adierazten da urtebete geroagoko, 1504ko irailaren 1eko, antzeko beste dokumentu batean.

Oraingo honetan Bachiller Jofre Ibáñez de Sasiolari Zumaiako San Pedro Elizako Santa Katalinaren omenezko aldarearen azpiko lurra saldu zitzaioneko dokumentua dugu. Ondoren transkribatzen dugun zati honetan lur hori lortzeko prozesua azaltzen da:

“… otorgamos e conosçemos que por cabsa e rrazón que la dicha yglesia de sennor Sant Pedro e la fábrica d’ella está al presente en mucha nesçesydad para fazer e çerrar la capilla mayor de sobre el altar mayor, e vos el Bachiller Jufre de Sasyola, vasallo del Rey e de la Reyna nuestros sennores e de su Concejo, para suplir la nesçesydad presente de la dicha yglesia e fábrica d’ella ofreçistes e prometistes çinquenta ducados de oro para los luego pagar por el suelo de la capilla qu’es debaxo del altar de Santa Catalina en la dicha yglesia, para lo que teníades vos el dicho Bachiller, liçençia e premisyón del Vicario General del obispado de Panplona, la qual dicha postura e preçio de los çinquenta ducados vos fue pujada por Martín Ybannes de Arteaga e por Juan de Arteaga, su nieto, fasta que llegaron las dichas pujas de entre vos, el dicho Bachiller, e las otras partes a çiento e sesenta ducados de oro. E después vos, el dicho Bachiller, pujastes el dicho suelo de capilla de quarenta ducados más e los pusystes en preçio de dosientos ducados de oro, e las otras partes non fisieron más puja sobre vos, el dicho Bachiller, rrematado commo en mayor pujador por los dichos manobreros. E por ende, nos el dicho conçejo, alcalde, preboste, jurados, oficiales, omes fijosdalgo suso dichos, commo patrones que somos de la dicha yglesia, en vna conformidad e concordia, desimos que loamos, rratyfycamos e aprobamos el dicho rremate del dicho suelo de capilla en vos el dicho Bachiller.”

1504an San Pedro elizako obrek jarraitzen zutela nabaria da, baita horiek gauzatzeko zuten diru falta ere. Finantzaketa modu bat elizan lurperatzeko lurraren salmenta izan zen argi eta garbi. Kasu honetan, Elorriagatarrekin gertatu bezala, elizako gune nabarmenetako bat eskuratu zen, baina prozesua guztiz desberdina izan zela ikus daiteke. Oraingoan, lur zati hori, enkante moduan atera zuten salmentara eta horri esker jakin dezakegu hura lortzeko egon zen borrokaren eta botere talkaren berri.

Zumaiako bi leinu garrantzitsuk nahi zuten eremu hori: Sasiola eta Arteaga leinuek. Biek komunitatean zuten boterearen erakusgarri izango zen sepultura nahi zuten elizaren barruan. Azkenean, Sasiola leinuak lortu zuen urrezko 200 dukaten truke. Gogoan izan, urtebete lehenago, Elorriagatarrei urrezko 40 dukateko eskaera egin zitzaiela kapera egiteko. Hala ere, kontuan izan behar dugu, elizako tokirik nabarmenean kapera egiteko azken aukera zela enkantean jarri zena. Hau da, Elorriagatarrek aldare nagusiaren eskuinaldeko eremua eskuratua zuten jadanik kapera egiteko. Beraz, 1504an Sasiola eta Arteagatarrek borrokatu zutena aldare nagusiaren ezkerraldean kapera egiteko aukera izan zen. Sasiolatarrek egingo duten kapera gaur egun Zumaiako Parrokian dagoen San Anton kapera da.

Bi dokumentu horiek XVI. mendearen hasierako gizartean familia edo leinuaren sepulturaren kokaguneak zuen garrantziaren berri ematen digute. Hori horrela, garai hartako elizako sepulturen kokaguneak orduko Zumaiako komunitatearen berri emango ligukete. Sepultura horien planoa XVI. mende hasierako Zumaiako gizartearen isla litzateke.

Oihana Artetxe


Euskararen alfabetizazioa Getarian

2017-12-13
Categorías: Archivos, Getaria,

Gaurkoan, urrian  aipatutako alfabetizazioaren gaia, denboran salto bat emanda, eta euskara erlazionatuko ditugu 1970eko hamarkadan. Abenduan euskararen gaia jorratzearen zergatia argia dela esan daiteke, hil honetako 3. egunean ospatzen baitugu Euskararen Nazioarteko Eguna.

Jakina den moduan, XX. mendean gure hizkuntzaren osasuna oso aldakorra izan da arrazoi ezberdinak direla medio. Urrian esan bezala, XIX. mendearen amaieran euskara ia hezkuntzatik at zegoen, ekimen pribatuaren bidezko eskola planteamenduak agertzen joan arren. 1857etik 1970era bitartean indarrean egon zen Moyanoren legeak gaztelaniazko gramatikaren derrigorrezko irakaskuntza ezarri zuen espainiar lurralde osoan.

1917an, Hego Euskal Herriko hiru probintziek Euskal Herriko Mankomunitatea sortzeko bideari ekin zioten, eta horren isla dira Gipuzkoa eta Bizkaiko Diputazioetako administrazioan euskararen erabilera dokumentatu izana. 1918an Eusko Ikaskuntza, 1919an Euskaltzaindia eta 1927an Euskaltzaleak elkartea sortu ziren. Bigarren errepublika izango da erabilerari dagokionez ordura arteko aro garrantzitsuena.

Gerra Zibilaren ondoriozko Francoren agintaldiaren garaiak atzerapauso nabarmena suposatu zuen. Guda Zibilean eroritako azken euskal lurraldearekin batera, euskarak hilabete gutxi batzuetan gozatutako ofizialtasuna ere galdu zuen. Ofizialtasuna galtzeaz gain, hizkuntza bera erabiltzeko mugak handituz joan ziren. Gerra ondoreneko urteetan, euskara irakasten jarraitu zuten gutxi batzuk, oso baldintza zail eta arriskutsuetan.

Euskaltzaindiak bultzatuta, 1966an euskaraz alfabetatzeko lehen kanpaina jarri zen martxan, eta urte honetan jarri ziren AEK-ren (Alfabetatze eta Euskalduntze Kordinakundea) eraikuntzaren lehen harriak.

Francoren heriotzak eta diktaduraren erorketak euskarari bideak ireki zizkiola esan daiteke, pixkanaka, erakunde publikoen aldetik euskararen alfabetatze prozesuan erraztasunak eskaini baitziren. 1976ko otsailaren 26ko 573/1976 Errege Dekrektuaren bidez gobernuaren onarpena lortu zuen Euskaltzaindiak. Hortik aurrera, aipatutako erakundeak bere eragina handitu egin zuen nabarmen.  Horren erakusgarri dugu Getarian jazotakoa. Udal akten arabera, 1976ko azaroaren 30ean Ignacio Zulaicak , “profesor titulado por la Academia de la Lengua Vasca”, baimena jaso zuen Eskola Nazionalen lehendakariaren eskutik, Hezkuntza eta Zientzien Delegazioaren bidez, euskarazko alfabetizazio klaseak eman ahal izateko zehazki aipatzen ez den Elkano kaleko lokal batean. Baldintza bakarra jarri zitzaion, erabili beharreko materialaren gastuak berak ordaintzea.

Xabier Etxeberria Lasa