Eu Es

En fin... ba bai!

Blog
Archivos

Garaia da

2017-06-12
Categorías: Archivos, Asteasu,

Gipuzkoa tradizionalean udalaren ardura zen auzokoen oinarrizko bazka bermatzea. Herriko ostatua ondo eta kalitatez hornituz; laboreen prezioa murriztuz; salmentetan erabiltzen neurtzeko gailuak kontrolatuz… Gorputzaren bazka ez ezik, izpirituarena ere zaintzen zuen udalak. Esate baterako, apaizak hautatzen zituen eta elizaren lanak eta mantenimendua bere gain hartzen zituen. Izan ere, gure egungo hizkeran, udal “azpiegiura” zen hura ere.

Tradizioa, baina, ez zegoen beti berrikuntzarekin borrokan. Tira, bai, gehienetan. Baina tarteka biak uztartzeko aukera zegoen. Hala gertatu zen orain dela 120 urte Asteasun. Eliza oso egoera kaxkarrean zegoen; udalak hura zaharberritzea erabaki zuen, istripurako arriskua oso nabaria baitzen. Horiek horrela, lanak abiatzear zirela 1896ko maiatzean, alkateak ordulari berria eta modernoa jartzea proposatu zion udalbatzari. Proiektu asko omen zeuden mahai gainean herrian, baina jada komunitatearen bizitza ez omen zen eskilen soinuan mugitzen, ordulariaren erritmoan baizik. Hala zioen alkateak: El Señor Presidente manifestó que según noticias iban a dar principio en breve las obras de reedificación de la torre de la iglesia, y que hallándose, como es notorio, en muy mal estado el reloj de la misma, sometía a la deliberación de sus compañeros el punto de si se debía acordar la adquisición de uno nuevo provisto de esfera y aunque son muchos los proyectos que el Ayuntamiento desea poner en  ejecución en el próximo ejercicio,  animados todos por los mejores deseos para llevar a cabo obra tan conveniente para el vecindario, se acordó autorizar al mismo Señor Alcalde para hacer las gestiones convenientes para su adquisición.

Horretarako, Inazio Zubillaga erlojugilearen eskaintza onartu zuten. Ordulariaren izaera modernoa beste behin ere uzten dute agerian: Reloj con 8 días de cuerda, horas con repetición y con cuartos de hora y toda la maquinaria de bronce, cuerdas metálicas, todo ajustado o arreglado al estilo de los últimos adelantos y con dos esferas. En 5000 reales.

Are, soldata ez ezik, lana egin bitarteko mantenua ere udalaren kargu dela zehazten da tratuaren baldintzetan:  Advirtiendo que las pesas y mi manutención del tiempo de colocación de dicho reloj serán a cuenta de ese municipio y todo lo demás así como transporte irá a mi cuenta. Tratuan beste elementu bat sartu zuten: ordulari zaharra, hain zuzen ere. Nonbait, Zubillagak haren piezak berriz erabiltzeko edo gailua bera konpontzeko interesa zuen. Horrela, Referente al nuevo reloj parroquial de esa (Villa) y sus condiciones, debo manifestarle a Usted y al Ayuntamiento de su digna presidencia que me comprometo a hacer y a instalar el nuevo reloj parroquial de esa bajo las condiciones ajustadas por esa corporación y por la suma de 1000 pesetas  y el reloj viejo.

Azkenik, lanak amaitu, erlojua elizan paratu eta funtzionamendua konprobatu egin zuen udalak berak, 1897ko urtarrilean: Y examinado dicho reloj después de su instalación por un inteligente declaró que el Ayuntamiento había hecho una excelente adquisición y en favorables condiciones…

120 urtean behin laguntza eskatzen duen laguna dugu ordularia. Izan ere, berriz ere matxuratuta dago. Hau konpontzeko auzolana da aukerarik onena. Denona baita erlojua; ondarea. Etorkizuna eta iragana batzen duen pieza da, zalantzarik gabe, denboraren tik-tak.

EKAINAREN 14an ORDULARIA NOLA KONPONDU AZTERTZEKO BILERA UDALETXEAN!

Amagoia Piá


Aseguru sozialak Getarian

2017-06-08
Categorías: Archivos, Getaria,

Industria Iraultza eta mekanizazioaren pixkanakako aplikazioarekin lan-harremanen kontzeptu berri bat sortuz joan zen. Instituzio eta erakunde ezberdinen gai sozialekiko kezka edo ardura geroz eta handiagoa bihurtu zen, langile mugimenduaren bultzadaren ondorioz hein handi batean.   

XIX. mende amaieratik aurrera gai sozialei loturiko legeak ugarituz joan ziren europar lurralde osoan zehar, baita Euskal Herrian ere. Hala ere, euskal lurraldeetan hauen ezarpena oso geldoa izan zen, batez ere 1919 urtera arte. 1908an eratutako “Instituto Nacional de Previsión” izenekoaren eskutik aurrerapauso nabarmenagoak ematen hasi ziren eta 1919tik aurrera Derrigorrezko Aseguru Sozialen sistema aplikatzeko lehen pausoak ematen hasi ziren, gastu sozialaren hazkundea eraginez. 1919 eta 1935 urteen artean lau derrigorrezko aseguru garrantzitsuenak aplikatzeko legeak atera ziren argitara, ezarpen erritmo oso ezberdinekin: Derrigorrezko Langile Erretiroa (1919), Derrigorrezko Amatasun Asegurua (1922), Derrigorrezko Lanuzte Asegurua (1931) eta Derrigorrezko Istripu Asegurua (1932).

Getariaren kasuan lehenengo eta azkeneko aseguruen aipamen zehatzak ditugu udalbatzarretako aktetan. Lehenengo asegurua diogunean, Derrigorrezko Langile Erretiroaz ari gara. Aseguru honen hartzaileak 16 eta 65 urte artean eta urtean 4000 pezeta baina gutxiago jasotzen zituzten soldatapeko langileak ziren. Legea, ofizialki, 1919an argitara atera arren, Getariako udalbatzarretako aktetan ez da 1921eko urriaren 20 arte inongo aipamenik egongo. Bertan Probintziako Aurrezki Kutxako ikuskatzailearen komunikazio bat irakurtzen da, non udala, urtean 4000 pezeta baina gutxiago jasotzen duten bere langile guztiak Derrigorrezko Langile Erretiro aseguruan izen ematera behartzen duen. 1921eko azaroaren 5eko udalbatzarreko aktan aldiz, hartzaileak zeintzuk ziren zehazten zuen Probintziako Aurrezki Kutxaren zirkular bat irakurri zela aipatzen da.

Derrigorrezko Istripu Aseguruen legea, ofizialki, 1932an argitara atera zen, eta Getariako udalbatzarrean 1933ko apirilaren 6an aipatzen da lehen aldiz. Bertan Derrigorrezko Aseguru Sozialen ikuskatzailearen komunikazio bat irakurri ondoren, aipaturiko aseguruaren aplikazioa beste udaletan nola egin zuten informatzea adostu zuten. 1933ko ekainaren 1eko udalbatzarrean udal langileak aseguratzea adosten da “en las condiciones más ventajosas, incluso personal de obras como obreros eventuales”.

Xabier Etxeberria

Irudia: Derrigorrezko Langile Erretiroaren hartzaileak zehazten dituen pasartea (1921-11-5). Iturria: Getariako artxiboa


Udal aktak: Gobernuaren mamiaz gain, garaiko gizartera hurbiltzeko tresna

2017-06-05
Categorías: Archivos, Oiartzun,

2013 urtetik, Oiartzungo Udalak bertako artxiboan gordetzen den funtsen edukia hedatzeari ekin dio. Horretarako udal mailan sortutako dokumenturik esanguratsuenekin hasi da: udal-akta liburuekin hain zuzen ere. Ez da ekimen berritzailea; hainbat eta hainbat herri dira funts horien inguruan proiektu ezberdinak egin dituztenak, beti ere gure iraganaren zati garrantzitsu eta uste baino ezezagunagoak jendearengana hurbiltze aldera.

Dokumentazio horri ekiteko irizpide ezberdinak eman dira, bai kronologikoki, bai proiektuaren beraren mamitik: lana egiteko hautatutako materialak ez du beti hurrenkera duen denbora-irizpideri izan eta, era berean, batzuetan digitalizazioa burutu da, beste batzuetan hustuketa eta hainbatetan, bi lanak uztartu dira: Pasaian edo Errenterian esaterako. Oiartzungo Udalak aurretik digitalizazioari leku egin zion; aipatutako urtetik, ordea, hustuketari bideak ireki dizkio, hau da, akta liburuetan gordetzen den informazioaren ildo nagusiak euskarri informatiko batean islatzeari, bertako gaien inguruko laburpenak datu base batean ipiniz. Euskara hutsean egindako lana dugu, gainera. Azken irizpide hau azpimarratzekoa dugu, batzuetan halako proiektuak elebidunak izaten direlako edo aitzitik, gaztelaniaz bakarrik daude; alde batetik praktikotasuna bilatu daiteke, aktak hizkuntza honetan baitaude eta hustuketa lanak azkarrago egiten dira.

Lana burutzeko ardatz kronologikoa aintzat hartu da, liburu zaharrenetik hasi eta hurrenkera kronologikoa jarraituz. Izan ere, materialik zaharrenak normalean irakurketa aldetik zailtasun handiagoak aurkezten ditu. Modu honetan, 2013-2016 epean 1658tik hasi eta 1707 urtera arteko dokumentazioa hustu da: 33 liburu, ia 7.000 orri eta 4.700 fitxa pasatxo.

Egiari zor, ez dira oso akta zaharrak. Hau hala izateko arrazoiak anitzak izan daitezke: bilerak idatziz islatzeko ohitura falta, behar eza, gerrate, sute, uholde edo bestelako gertakariek eragindako kalteen ondorioz gertatutako dokumentazio galera… Edonola ere, horrek ez du esan nahi dokumentazioaren muina antzua dutenik, ezta gutxiago ere.

Datozen hilabeteotan hori frogatzeko aukera izango dugu. Udalak 2016ko urtarrilean ateratako oharrak prentsan izan zuen oihartzunaz gaindi (1), oraingoan beste ekimen bat abian jarri da; egindako lana ikusgarriago egiteko asmoz eta ildo honetatik, jendeak bere herriak gordetzen duen dokumentazioak ematen dituen aukerak helarazteko helburuaz. Horretarako, hilero berri txikien bitartez aktetan topatutako datuei lekua egiten saiatuko gara: batzuk ezagunak, ohikoak izango dira; beste zenbait, aldiz, ilunagoak; hainbat eta hainbat, ustekabekoak. Guztiek, baina, herriaren izena eta izana, iragana eta oraina ulertzen laguntzen dute. Helburua, funtsean, jendeak “paper zahar eta zatar” moduan hartu ditzakeen dokumentuak gaur egungo gizartean balioan jartzea da. Honela, XVII. mendearen erdialdetik XVIII. mende hasiera arteko gertakari edo erabakien berri emango dugu.

Aktetan hamaika gai dira jorratzen dira. Horietan udalbatzaren ikuspegia gailentzen da, eta bereziki bere interesak agerian geratzen dira: garia, haragia, ardoa, sagardoa edo olioa bezalako oinarrizko produktuen hornidura; txistularia, organojolea, erlojuzaina, medikua, botikaria edo maisua bezalako funtsezko hainbat zerbitzuen bermaketa, udal-ondasunen errentamendua, gastu eta beharrei aurre egiteko dirua lortzeko bideak, bideen mantenua, basoenganako ardura… Baina horrez gain, oiartzuarren kezka, eskaera eta arazoei buruzko berriak biltzen dira. Izan ere, udal-batzarreen ohiko erregistroez gain, sortetan bestelako dokumentazioa agertzen zaigu: erakunde zein pertsona ezberdinek udalbatzari zuzendutako idatzi, eskaera, gutun eta abar, hain zuzen ere.  


(1) Udaleko web-gunean 2016-I-19an eskegi zen oharra ikusteko: http://oiartzun.eus/eu/Iragarki_Taula/Udal_berriak/20160119/Artxiboaren_hustuketa_euskaraz_hutsez_egiten_ari_da_Udala_lehenengoz). Bertako, eskualdeko zein Gipuzkoako hainbat hedabideek ere, notiziaren berri eman zuten. Besteak beste, Aski Prexko-k, 137. zenbakian (2016ko urtarrila) (https://issuu.com/oiartzungoudala/docs/137_ap); Oarsoaldeko Hitza-k, 19an bertan (http://oarsoaldea.hitza.eus/2016/01/19/xvii-mendeko-udalen-akten-hustuketa-euskara-hutsez-egiten-ari-dira/) eta hiru egun beranduago, El Diario Vasco-k, urtarrilaren 22an:  (http://www.diariovasco.com/oarsoaldea/201601/22/artxiboaren-hustuketa-euskara-hutsez-20160122000850-v.html).


“...Será observado durante 40 días…”

2017-05-23
Categorías: Archivos, Asteasu,

Denek dakigu nor den Louis Pasteur (1822-1895), pasteurizazio prozesu famatuaz gain beste hainbat aurkikuntza egin zituen medikuntzaren inguruan. Antisepsiaren gurasoetako bat izan zen, ebakuntzetan erabiltzen zen materialaren esterilizazioari esker heriotza eragiten zuten hainbat gaixotasun saihestuaz. Baina gainera, infekzio-gaixotasunen ikertzaile handia ere izan zen. 1880 urtean hegaztien koleraren inguruko ikerketak egin zituen eta 1885 urtean amorrua (hidrofobia izenez ere ezaguna) gaixotasunaren aurkako bakuna lehenengo aldiz frogatu zuen haur batean.

Bitartean Asteasun Osasun Batzordeak hainbat neurri abian jartzea erabaki zuen 1867 urteko gutun batean ikusi dezakegun bezala. Hidrofobia gaixotasun kutxakorrak hain eragin beldurgarriak zituen neurri benetan zorrotzak proposatzen zirela. Batetik, zakurrek gaixotasuna hartu ez zezaten: “...todos los perros de esa villa (...) se encierren por un periodo cuando menos de 40 días (...) disponiendo acto continuo la muerte de todo aquel que se encuentre fuera de su casa...”; bestetik, gizonen bat kutsatua izan den ikusteko “...el hombre mordido por dicho perro será observado todos los días por los facultativos(…) durante al menos 40 días (...) y propinándole durante dicha observación los medicamentos que aconseje la ciencia”; eta gainontzeko aziendak kutsatu badira, “Respecto  a los ganados mordidos se reconozcan todos los días y a la menor indicación de estar enfermos (...) se matarán sin consideración de ninguna especie y serán enterrados con una profundidad conveniente.”

Honelako babes neurriak hartzeko idatzitako 2 gutun ditugu artxiboan, bata 1853 eta bestea 1867 urtekoa. Azken hau da goian aipatutako neurri zorrotzak agintzen dituena. Lehenengoan, 1853 urtekoan, behi batek zakur gaixotu baten hozkada jaso zuela eta listua jariatzen zegoenez hil eta sakon lurperatzeko agindu zuten, baserriko gainontzeko aziendak ere ikuskaritzapean geratuko zirelarik.

Baina, 1889 urtean Pasteur jaunaren amorruaren inguruko aurkikuntzak ongi ezagunak ziren. Ordundik aurrera ditugun gutunetan azienden babes-neurriak berdinak izaten jarraitzen zuten arren, gaixoturik gerta zitezkeen pertsonenak oso bestelakoak ziren. Honela dio gutunak: “...que un perro ha mordido al niño José Manuel Sarasola...disponga su envío al Instituto Pasteur de Paris o al de Ferran de Barcelona…”. Haur honen kasu zehatzean Parisera bidali zuten gastuak Udalak eta Foru Aldundiak erdibana ordaindu zituztelarik.

Amagoia Piá

Argazkia: Asteasuko Udal Artxiboa, 0017-02.

Desamortizazioa

2017-05-05
Categorías: Archivos, Getaria,

Zorra. Jakina da egungo gizartean zor publikoak edozein politika gidatzeko duen pisua erabakigarria dela. Atzera begiratuz gero, bat azkar konturatu daiteke historiako pasarte asko ere baldintzatu dituela.

Herri-zorra denboran zehar oso presente egon den moduan, hau gutxitzeko era ezberdin eta ugariak erabili izan ditu estatuak. Horren adibide argia izan zen desamortizazioa. Prozesu horren pasarte bat jasota dago udaleko artxiboan, azken zatiarena, Madozen desamortizazioarena alegia.

1855an atera zen argitara Desamortizazioaren Lege Nagusia, Pascual Madoz Ogasun Ministroaren eskutik. Honen arabera, eliz ondasunak eta udal lurrak salgai jarri behar ziren. Hala eta guztiz ere, salbuespenez betetako lege bat izan zen Gipuzkoaren kasuan (baita gainerako euskal probintzien kasuan ere), foru aldundien eta udalen lege honekiko aurkakotasuna zela eta. Getariako kasuan, udalbatzarretako aktek argi erakusten dute aipaturiko aurkakotasun hau.

1856ko maiatzaren 7ko batzarreko aktan, udalari atentzioa deitzen zaiola aipatzen da, desamortizazio legeari lotutako ondasun zerrenda aurkeztu ezaren ondorioz. Ez da ahaztu behar, 1836an Getariako udal artxiboa erretzearen ondorioz mota honetako erroldak desagertu egin zirela. Hau dela eta, Probintziako Gobernadore Zibilak, ofizio baten bidez, hiru eguneko epean ondasunen zerrenda egin eta aurkeztea agindu zion udalari.

Hiru egunak ondo luzatu ziren. Aipaturiko zerrenda hiru urte beranduago egin zela islatzen digu 1859ko abuztuaren 1eko udalbatzarreko aktak. Ondorengo ondasunek osatzen zuten zerrenda:

- Udaletxea. Hasieratik argi uzten zen besterenezina zela, herriak eraikin honen beharra baitzeukan.

- Portuko etxola. Hau ere besterenezina zen, 1875. urterarte baitzegoen alokatuta. 8.000 errealeko balioa zeukan, urteko 160 errealeko errenta emanaz. Saltzekotan arrantzaleen gremioari akzioak eta etekinak bermatu behar zitzaizkion.

- San Anton mendia. Urteko  400 errealeko etekinak ematen zituen.

- San Anton mendiko bost etxola, arrantzarako materialen deposito modura erabiltzen zirenak. Udal lurretan eraikita egon arren, jabetza pribatukoak zirenez, hauek ere besterenezinak ziren.

- San Anton gaztelua. Guda garaietan soldadu-taldeez okupatuta egon ohi zena. Funtzioa ikusita, hau ere besterenezina izango litzateke.

Zerrendaren arabera, San Anton mendia zen salgai jarri zitekeen udal ondasun bakarra.

Xabier Etxeberria

*Irudia: Getariako Udala. http://www.getaria.eus/eu/content/arrantza-eta-arrantzaleak

Zumaiako arrantzarako nasak

2017-05-04
Categorías: Archivos, Zumaia,

San Telmo jaiak direla eta, apirileko artxiboari buruzko idatzia itsasoarekin edo arrantzarekin lotutako gai baten ingurukoa egiten saiatzen gara. Oraingo honetan ibai eta itsasadarretan burutu ohi zen arrantza mota bati buruz idaztea erabaki dugu, nasen inguruan hain zuzen. Zenbaitentzat agian ezezaguna izango da arrantza mota hau, baina kostako eta ibai inguruetako hiribilduentzat benetan garrantzitsua izan zen. Baina zer dira nasak?

Nasa hitza aipatzen dugunean egungo otar-arrantza etortzen zaigu burura, abakandoak eta otarrainak harrapatzeko erabiltzen den metodoa. Gaur jorratuko ditugun nasak, ordea, bestelakoak dira. Ibaietan eta itsasadarretan egur txikiz, zutabez edo hesolez eta sarez osatutako egitura finkoak izaten ziren hauek. Hondoan tinkatutako egurrezko hesolak ziren egitura honen hezurdura. Hesolen arteko tartea egur txikiekin egindako sare-hesi moduko batekin ixten zen, inbutu formako eremu itxi bat osatuz. Inbutu honen lepoan arrainak harrapatzeko poltsa formako sare bat zabaltzen zen. Gehien bat izokiak harrapatzeko erabiltzen ziren, baina baita beste arrain mota asko ere. Ibai eta itsasadarretan eraikitzen ziren egurrezko egitura hauek diru-sarrera garrantzitsuak eskaini zituzten.

Nasa baten inguruko lehen datuak 1416an aurkitu ditugu Zumaian, hiribilduaren eta Getariaren artean Urolako kanalaren erabileraren inguruan adosten den hitzarmenean hain zuzen. Dokumentu honetan, Urolako kanalean partikularren batek “cierta naza esttacada” eraiki zuela aipatzen da. Hau dela eta, Getaria eta Zumaiak “ttrattaron e firmaron que estta la dicha esttacada e naza faga derrivar el dicho concejo de Zumaia a su propia costa e manera que la ottra esttacada no pueda para perjuicio al uso de navegar”. Hitzarmen honetan gainera, ibaian aurrerantzean nasak eraikitzea galarazi zen.

Ibai eta itsasadarraren eta bertako baliabideen zaintza eta kontrol honek, Zumaiako kontzejuari bertako ustiapena monopolizatzeko aukera zabaldu zion. 1584an idatzitako udal-ordenantzetako 59. puntuak horrela dio: “Que ningún vecino ni estraño, sea osado de hechar treinas, ni red barredera, ni hacer cerradas en los ríos, ni costa de esta villa, sin licencia del Alcalde y Regidor de ella”. Aipatutako monopolio honen adibide, 1584rako hiribilduaren ondasunen artean nasak topatu ditugu. Urte horretan, Zumaiak zituen ondasunak ikuskatu zituztenean, Dornutegiko eta Mantzisidorko nasak aipatzen dira, biak Oikia inguruan.

Nasen ustiapena errentan ematen zen enkante publiko bidez eta, askotan, diru-sarrera nabarmena izaten zen. Hori zen, adibidez, Orio eta Usurbilgo hiribilduen kasua XV. mendetik gutxienez. Arrantza mota honen garrantziaren adibide garbia, XVI. mendeko lehen hamarkadetan, nasetan burutzen zen arrantza Orioko kontzejuaren diru sarrera nagusia izan zela dugu. Hau kontutan izanda eta Zumaiarentzat onuragarria izan zitekeela jakinda, 1585ean Alkateak hiribilduko kanalean nasa berri bat eraikitzeko proposamena luzatu zuen udalbatzarrean. Gainera, Zumaiak zituen herriko mendietan bazen nasa berria eraikitzeko beharrezko hesolak lortzeko nahikoa egur. Udalbatza alkatearekin bat etorri zen eta Zumaiako nasa berria non eraiki erabakitzeko Orioko edo Usurbilgo maisu nasagile baten laguntza bilatzea adostu zen.

Ia hilabete beranduago, Mari Joan Arriola Orioko maisu nasagilearen laguntzaz, nasa berria eraikitzeko gunerik egokiena Olazabal etxea baino goragoko ingurua zela zehaztu zen. Momentuz ezin izan dugu ingurune hori identifikatu, eta kontuan izan behar dugu ez dela XVII. mendekoa den Olazabal idazkariaren jauregiarekin nahastu behar, baina ziurrenik herri gunetik gertu egongo zen. Arriolak nasa uda baino lehen eraikitzeko gomendioa luzatu zion udalbatzari eta hala erabaki zuten. Nasaren eraikitzearen ikuskaritza Orioko maisu nasagileari eman zitzaion eta beharrezko egurra herriaren ondasun zen artaditik ateratzeko baimena, ahalik eta kalte gutxien egin zezan zehaztuz. Nasa berri honekin Zumaiak beste nasa bat gehitu zuen bere ondasunetara.

Oihana Artetxe

*Irudia: "Ibai eta itsasadarretako arrantzarako nasa". Iturria: Dideroten Entziklopedia (http://encyclopédie.eu/).

Udal Langileen Garbiketa

2017-04-21
Categorías: Archivos, Getaria,

Garbitu hitzak toki edo gauza batetik zikinkeria kentzea esan nahi du. Zikinkeriak berriz, toki edo gauza horretan berezkoa ez den eta kutsu negatiboa duen zerbait ematen du aditzera. Beraz, zerbait garbitzea toki edo gauza horrek berezkoa ez duen eta negatiboa den hori desagerraraztea litzateke. Baina zer gertatzen da pertsonak garbitu edo baztertzen direnean? Pertsonak zikinkeria izan daitezke? Eta nork erabakitzen du nor den zikinkeria eta nor ez?

Gerra Zibilaren eta Frankismoaren garaian pertsona ugari izan ziren zikinkeria bezala tratatuak. Boterean zeudenen ideiak ziren balio zuten bakarrak eta desberdin pentsatzen zuen oro jendartearentzat arrikutsu bihurtu zen. Pertsona horiek defendatzen zituzten ideia politikoak gaitz kutsakor kontsideratu ziren. Hori izan zen marxista de euskal abertzaleen kasua. Memoria historiko hori berreskuratu nahian udal-langileen garbiketa-espedienteen bila ibili gara artxiboan.

1937ko urtarrilaren 14ko udal-aktak jasotzen du lehenengo aldiz garbiketa-espedienteen berri Getarian. Izan ere, hilabete horretan, Gobernadore Zibil Orokorrak udal langileen garbiketa aurrerantzean udalari egokitzen zitzaizkiola jakinarazi zuen. Momentu horretatik aurrera Getariako udalbatzaren ardura izan zen bertako langileen gaineko azterketa politikoa burutzea eta, hala iritziz gero, langile hori bere lanpostutik kentzekoa.

Lehen garbiketa-espedienteak udal gordailuzain zen Juan Iriondo Mugerzaren eta udal danbolin-jole zen Emeterio Isasti Urangaren kontrakoak izan ziren, euskal abertzale izatea egotzita. Hauek ia modu zuzenean kaleratu zituzten, baina ondorengo agindu batek udal langile guztiei espediente bat ireki eta beraien inguruko informazioa biltzera behartu zuen udalbatza. Espediente hori langilearen inguruan bildutako informazioek eta langile beraren testigantzek osatu behar zuten, diotenez, arazo pertsonalak medio gezurra izan zitezkeen testigantzak eta kaleratzeak ekiditeko. Udal langile oro zegoen susmopean garai haietan.

Urte berdineko urrian, Emeterio Isasti danbolin-joleari bere lanpostua itzultzeko agindua jaso zuen udalbatzak, Komandante Militarraren eskutik. Euskal abertzaletasunaren aldekoa izan arren, danbolin-jole kargurako aproposa zela iritzi izan zuen eta Emeterio bere lanpostura bueltatu zen. Emeteriok zortea izan zuen eta azkenean pertsona garbitzat hartu zutela esan daiteke. Askok, ordea, ezin izan zuten zikintasun orbana gainetik kendu. Idatzi honek, ideia desberdinak defendatzeagatik garbiketa-espedienteen ondorioak jasan zituzten guztiak omendu nahi ditu.

Oihana Artetxe

Irudia: Propaganda Frankistaren parte den kartel bat da. Servicio Nacional de Propaganda delakoak egin zuen.

Guztiz suntsituta

2017-04-21
Categorías: Archivos, Getaria,

Tarte honetan, orain pare bat urte, Getariako artxiboaren galerari buruz aritu ginen. Hau Lehen Karlistaldiaren ondorioetako bat izan zen, baina ez bakarra. XIX. mende hasierako gatazka horrek herria guztiz suntsitu zuela esan dezakegu.

Getaria gotorleku garrantzitsua izan da historian zehar. Bere orografiaren berezitasunek eta kostan duen kokaguneak gune estrategiko bihurtzen dute. Hori dela eta, gune militar izan da historian behin baino gehiagotan. XIX. mendearen hasieran bi aldiz militarizatutako plaza izan zen. Lehena Napoleondar Gerretan eta bigarrena Lehen Karlistaldian. Bi kasuetan portuak berebiziko garrantzia izan zuen.

Napoleondar Gerretan frantsesek okupatu zuten Getaria 1808ko martxoaren 5etik 1813ko uztailaren 1era. Egun horretan bertan portuko minak eztanda egin zuten, Getariako defentsetan kalte handiak eraginez. Gainera, 1814an tropa ingelesek San Anton mendiko gotorlekua suntsitu zuten.

Getariako defentsak egoera horretan geratu arren, 1834ko azaroaren 1ean, Lehen Karlistaldiaren testuinguruan, Getariako soldadu-taldea berrezarria izan zen. Kasu honetan, Getaria liberalen gune izan zen eta gatazkaren lehen lerroan egon zen. Egoeraz ideia bat izan dezazuen, 1835eko abenduaren 15ean Herrerieta errebalari su ematea agindu zuen Getariako Alkateak, karlistak bertan indartu ez zitezen. 1836ko urtarrilean ordea, karlistak Getarian sartu ziren herria guztiz suntsituz. Soldadu-talde liberalak 1838 arte irautea lortu zuen, tropa isabeldarrek Garate mendia hartu eta Getariak jasaten zuen blokeoarekin bukatu zuten arte. Guzti honen ondoren herria nola geratu zen imagina dezakegu...

1938ko irailaren 11ean Udalbatzak batzorde bat sortu zuen Lehen Karlistaldiak herrian utzitako kalteak zenbatzeko. Hilabete berdineko 20. eguneko udalbatzarrean herriaren egoeraren berri eman zuen batzordeak. Karlisten erasoak udal artxiboa, eskribautza, harresiaren barruko 104 etxe eta landa eremuko 51 baserri suntsitu zituen. Hiribilduan 15 eraikin bakarrik salbatu ziren eta horiek ez zuten bertan bizi ahal izateko adina erosotasun eskaintzen.

Egoera latz honen aurrean, Udalbatzak Gipuzkoako Foru Aldundira laguntza eske jotzea adostu zuen. Getariarrak herrira bueltatu zitezen eta herria berreraikitzeko aukera izan zezaten, Getaria zerga eta arieletatik kanpo uztea eskatu zioten. Hilabete beranduago Udalbatzak erantzuna jaso zuen. Bertan, zergak eta arielak kentzeaz gain, egoera latzari benetan aurre egin ahal izateko eta hiribildua guztiz berregin ahal izateko, urteko 2000 erreal emango zitzaizkiela jakinarazten zen. Horri eta herritar guztien lanari esker, Getaria errautsetatik  birsortzen hasi zen. Tamalez, ordea, Bigarren Karlistaldia iritsi zen XIX. mendearen bigarren erdian.

Oihana Artetxe

Irudia: Euskomedia

Herriko erlojuaren esferarekin gorabeherak

2017-04-21
Categorías: Archivos, Zumaia,

Egin ditugun azken bi idatziak herriko erlojuaren ingurukoak izan dira. Bi kasuetan erlojuaren makineriarekin lotura izan dute. Herriko erlojuaren inguruko trilogia osatuko duen idatzia izango da hau, baina oraingoan, erlojuaren esferarekin izandako gorabeheren berri eman nahi dizuegu.

Zumaiako herri erlojuari buruzko lehen aipamenak XVI. mendekoak direla erakutsi genuen trilogiako lehen artikuluan. Erlojuaren esferari buruzko lehen aipamenak berriz, 1903ko irailaren 10ekoak dira. Kontuan izan behar dugu, erlojuak berak esfera txiki bat eramaten zuela makineriarekin batera, baina oraingo honetan, kanpandorreko esfera handiari buruz ari gara. Egun horretan erlojuari kristalezko esfera bat jartzeko erabakia hartzen da, gauez ere zer ordu den ikusi ahal izateko. Garai horretan, Udalak Benito Yeregui erlojugilearekin zuen erlojuaren mantenimendurako eta konponketarako hitzarmena. Hau horrela, Benitori eskatu zitzaion erlojuaren esfera berria eta hura non jarri erabakitzeko ikuskatze lana.

Ikuskatze lanak 1903ko azaroan egin ziren eta erlojuaren kristalezko esfera 1904ko apirila bitartean jarri zen. Baina kanpandorreko erlojuaren esfera honek ez zuen denbora gehiegirik iraun jarritako tokian. 1907ko otsailaren 14an ospatutako udalbatzarrean, bi egun lehenago eta inolako zergati garbirik gabe, erlojuaren esfera txiki-txiki egin zela jakinarazten da. Gertaera honen aurrean, udalbatzak Benito Yereguiri hots egin zion esfera berri bat eskatuz. Honek, apurtutako esferaren berdina jartzeak, 325 pezeta kostatuko lukeela jakinarazi zuen. Benitok momentua aprobetxatu zuen kostuaren igoera txiki batekin erlojuaren konponketa orokorra egiteko proposamena luzatzeko eta konponketa honen ondorioz erlojuak 5 urteko bermea izango zuela jakinarazteko. Oraingoan, Udalak esfera berria eta erlojuaren konponketa egiteak kostatuko lukeenaren aurrekontua eskatu zion Benitori. 1907ko martxoan jarri zitzaion esfera berri hori herriko erlojuari.

Badirudi, Benito Yereguik kanpandorrean jarritako bigarren esfera honek 1923 arte iraun zuela. Urte horretan esfera egiteko eskaera Gasteizko Viuda de Murua etxeari egin zitzaion. Nazioartean ezagun bihurtu zen urtzaile eta erlojugile etxea zen hau. 1925-1956 bitartean 147 kanpai egin zituen, baina erlojuak eta esferak ere lantzen zituen. Etxe horrek egindako esfera Jose Manuel Balenciaga y Compañía enpresak jarri zuen kanpandorrean. 1949an berriro beste esfera berri baten beharra islatzen da udal-aktetan, badirudi 1923an jarritako esfera ere apurtu zela. Aurrekoan bezala, oraingoan ere Gasteizko Viuda de Murua etxeari eskatu zitzaion esfera berria egiteko aurrekontua.

Ikusi dugun bezala, esferak maiztasun handiz eman zizkion buruhausteak Zumaiako herriari. Hau horrela, Viuda de Murua etxeak bi aukera aurkeztu zizkion oraingoan Udalari. Lehenengoa, aurrekoetan bezala, erlojuaren esfera zati bakar batean egitea. Bigarrengoa, -eta hauxe gomendatzen zuen etxeak-, esfera berriro apurtu ez zedin, pieza bakarrean egin beharrean hamahiru zatitan egitea. Horrek, esferaren garraioa eta kokapen lanak ere erraztuko zituen. Hamahiru zatitan egindako esferak 3600 pezetako kostua zuen, Gasteizetik Zumaiako tren geltokira garraiatzea eta kanpandorrean jartzea barne; gauza bera baina pieza bakar batean egiteak, 4100 pezetakoa. Udalak, adituen gomendioei jarraiki, hamahiru zatitan egindako esferaren eskaera egin zuen. Bazirudien hau izango zela esferaren buruhausteekin bukatuko zuen erabakia, baina Zumaiako Udalak azken ezusteko bat izan zuen. 1951ko abuztuan Viuda de Murua etxeak bidalitako eskutitz bat jaso zuen, eskaeran gaizkiulertu bat egon zela adieraziz eta esfera hamahiru zatitan egin ordez zati bakarrean egin zutela jakinaraziz. Udalari, pieza bakarrean egina zuten esfera onartzeko eskaera egiten zion Gasteizeko etxeak. Udalak, ordea, herriko erlojuaren esferak ematen zituen arazoak albo batera uzteko gogo bizia zuen eta horretarako hamahiru zatitan egindako esfera nahi zuela aldarrikatu zuen. Ez zuen ba Viuda de Murua etxeak berak gomendio hori egin! Azkenean, itxuraz, eskatutako esfera berria 1951ko abendua eta 1952ko urtarrila artean kokatu zen.

Oihana Artetxe

Irudia: Zumaiako esfera eta erlojua izan zitekeenaren antzerakoa http://felix.ares.fm/?cat=499

Plater konbinatuaren aurrekaria

2017-04-21
Categorías: Archivos, Zumaia,

Gaur egun normaltzat hartzen dugu taberna batera joan eta bertan plater konbinatuaren eskaintza topatzea. Behin baino gehiagotan menu oso bat jateko gogo edo beharrik ez eta plater konbinatua hautatzen dugu. Otordu oparo eta ogitartekoaren arteko aukera orekatuena izaten da. Aukera hau, ordea, nahiko berria da gure artean eta, ziurrenik, bat baino gehiago harrituta geratuko da eskaintza honen sorrera ezagutzean.

1936ko urriaren 30ean “Plater bakarraren eguna” izeneko neurria ezarri zen Espainian dekretuz. Erabakia Gobernadore Zibilek jakinarazi zieten lurraldeko Udalei eta azaroaren 15ean jarri zen martxan. Zumaian azaroaren 7ko udalbatzarrean jakinarazi eta onartu zen, maitasunez beteko zuten neurria zela adieraziz. Izan ere, egun hau ospatzeari muzin eginez gero Mugimenduaren kontrakotzat hartu eta zerrenda beltzetan sartzeko edo isuna jasotzeko arriskua zegoen. Baina, zer zen “Plater bakarraren eguna”?

Gerra Zibilean altxamendua burutu zuen bandoak ezarri zuen neurria izan  zen. “Plater bakarraren eguna” delakoa hilabeteko lehenengo eta hamabosgarren egunean ospatzen zen.  Egun horietan taberna, jatetxe, ostatu eta hoteletan plater bakarra jateko eskaintza egiten zen menu oso baten kostuan. Hau da, bezeroek lehenengo eta bigarren platera eta postrea jango balute bezala ordaintzen zuten, baina praktikan plater bakarra jaten zuten. Eskaintzen zen platera zopa, haragia, arraina edo edozein eltzekari izan zitekeen eta postrearekin laguntzen zen. Apurka, plater bakar hori egungo plater konbinatuaren antzerako zerbait bihurtzen joan zen. Menu baten lehen eta bigarren platera izan zitezkeen jakiak plater bakar batean eskaintzen hasi ziren.

Zumaiako lehen “Plater bakarraren eguneko” diru-bilketa 1936ko azaroaren 16ean egin zen eta 547,85 pezetakoa izan zen. Zerrendan ikusten denez, diru-bilketa kalez kale antolatzen zen. Kale bakoitzeko taberna, jatetxe, ostatu, hotel eta bizilagunek emandako dirua agertzen da bertan zehaztuta.

Denborarekin, “Plater bakarraren eguna” delakoari “Postrerik gabeko eguna” gehitu zitzaion. 1937ko uztailaren 30eko Gipuzkoako Aldizkari Ofizialean jakinarazten denez, bi egun horiek astero bete behar ziren. Hortik aurrera, lehena ostiraletan ospatuko zen eta bigarrena astelehenetan. Egun horiei zegokien diru bilketa, berriz, berdin egiten jarraitu zuten, hilabete bakoitzeko 2. eta 16. egunean. Dirua Espainiako Bankuan sartu behar izaten zen hilabete bakoitzeko 25. egunean. Gainera, otorduak ematen zituztenek, egun bakoitzeko bezeroen zerrenda osatzeko agindua zuten, inolako iruzurrik egon ez zedin.

Hasiera batean, diru-bilketa egiteko ardura herriko Sección Femenina delakoak zuen. Horren adibide dugu artxiboan topatutako 1939ko urtarrilaren 16ko agiri bat. Bertan, bi egun hauetako diru-bilketa egiteaz arduratzen ziren andereñoen izenak agertzen dira, zerbitzu horregatik domina eman zitzaiela zehaztuz. Egun horietan lortzen zen etekina ongintzara bideratzen zen. Herri bakoitzean “Plater bakarreko egunarekin” bildutakoaren erdia Fondo de Protección Benéfico Social delakora joaten zen eta beste erdia, “Postrerik gabeko eguneko” bilketarekin batera, Subsidio pro-combatientes delakoaren alde.

1940an “Plater bakarraren egunaren” zerbitzua jatetxe eta hoteletara mugatu zen. 1941eko otsailetik aurrera berriz, diru-bilketaren kontabilitatea kontu-liburu zehatz batean eramateko agindua eman zen. Zumaian, kontu-liburu horren ardura bertako sorospen batzordeko lehendakariak izan zuen. Zumaiako artxiboan 1936-1941 urte bitarteko “Plater bakarraren eguneko” eta “Postre gabeko eguneko” zerrenda guztiak daude gordeta.

Oihana Artetxe

Irudia: "Plater bakarraren eguneko" ordainagiri bat da.