Eu Es

En fin... ba bai!

Blog
Archivos

Euskararen alfabetizazioa Getarian

2017-12-13
Categorías: Archivos, Getaria,

Gaurkoan, urrian  aipatutako alfabetizazioaren gaia, denboran salto bat emanda, eta euskara erlazionatuko ditugu 1970eko hamarkadan. Abenduan euskararen gaia jorratzearen zergatia argia dela esan daiteke, hil honetako 3. egunean ospatzen baitugu Euskararen Nazioarteko Eguna.

Jakina den moduan, XX. mendean gure hizkuntzaren osasuna oso aldakorra izan da arrazoi ezberdinak direla medio. Urrian esan bezala, XIX. mendearen amaieran euskara ia hezkuntzatik at zegoen, ekimen pribatuaren bidezko eskola planteamenduak agertzen joan arren. 1857etik 1970era bitartean indarrean egon zen Moyanoren legeak gaztelaniazko gramatikaren derrigorrezko irakaskuntza ezarri zuen espainiar lurralde osoan.

1917an, Hego Euskal Herriko hiru probintziek Euskal Herriko Mankomunitatea sortzeko bideari ekin zioten, eta horren isla dira Gipuzkoa eta Bizkaiko Diputazioetako administrazioan euskararen erabilera dokumentatu izana. 1918an Eusko Ikaskuntza, 1919an Euskaltzaindia eta 1927an Euskaltzaleak elkartea sortu ziren. Bigarren errepublika izango da erabilerari dagokionez ordura arteko aro garrantzitsuena.

Gerra Zibilaren ondoriozko Francoren agintaldiaren garaiak atzerapauso nabarmena suposatu zuen. Guda Zibilean eroritako azken euskal lurraldearekin batera, euskarak hilabete gutxi batzuetan gozatutako ofizialtasuna ere galdu zuen. Ofizialtasuna galtzeaz gain, hizkuntza bera erabiltzeko mugak handituz joan ziren. Gerra ondoreneko urteetan, euskara irakasten jarraitu zuten gutxi batzuk, oso baldintza zail eta arriskutsuetan.

Euskaltzaindiak bultzatuta, 1966an euskaraz alfabetatzeko lehen kanpaina jarri zen martxan, eta urte honetan jarri ziren AEK-ren (Alfabetatze eta Euskalduntze Kordinakundea) eraikuntzaren lehen harriak.

Francoren heriotzak eta diktaduraren erorketak euskarari bideak ireki zizkiola esan daiteke, pixkanaka, erakunde publikoen aldetik euskararen alfabetatze prozesuan erraztasunak eskaini baitziren. 1976ko otsailaren 26ko 573/1976 Errege Dekrektuaren bidez gobernuaren onarpena lortu zuen Euskaltzaindiak. Hortik aurrera, aipatutako erakundeak bere eragina handitu egin zuen nabarmen.  Horren erakusgarri dugu Getarian jazotakoa. Udal akten arabera, 1976ko azaroaren 30ean Ignacio Zulaicak , “profesor titulado por la Academia de la Lengua Vasca”, baimena jaso zuen Eskola Nazionalen lehendakariaren eskutik, Hezkuntza eta Zientzien Delegazioaren bidez, euskarazko alfabetizazio klaseak eman ahal izateko zehazki aipatzen ez den Elkano kaleko lokal batean. Baldintza bakarra jarri zitzaion, erabili beharreko materialaren gastuak berak ordaintzea.

Xabier Etxeberria Lasa

Oreretako harresiak 1613an: Gruyere gazta bat?

2017-12-11
Categorías: Archivos, Errenteria,

1.- Harresiak, babesa ematetik haratagoko elementua

Jakina da hiribildu titulu eta maila juridikoa eskuratu zuten populazio guneek, inguruarekiko ezberdin edo aipagarri egiten zituzten elementuen artean harresiak zituztela. Askotan, eta Gipuzkoako kasua horren lekuko da, harresi hauek ez ziren Artaxoa, Avila edo Lugon ikus daitezkeenak bezalakoak, askoz elementu soil eta xumeagoak baizik. Hori dela eta, gure lurraldeko hiribilduetan izan zezaketen funtzionaltasuna behin baino gehiagotan ezbaian jarri da, bereziki Erdi Aroan zehar bizi zen barne-giro ezegonkorra baretu zenetik. Horren lekuko dugu hirigintza kontuetan emandako prozesuak eta hauen baitan harresi horiek izan zituzten erabilerak. Hamaika lekutan babeserako ziren azpiegitura horiek eraikuntza elementu soil izaten amaitu zuten. Ondoan zituzten etxeak handitu eta zabaltzeko asmoz, euskarri gisa erabilitako ormatzar bihurtu ziren.

Hasiera batean, harresiaren eta parean zuten etxeen artean tarte bat zegoen, erronda egiteko erabiltzen zena, besteak beste. Denborak aurrera egin ahala, bereziki XV. mende hasieratik aurrera, espazio hura okupatzen joan zen, normalean modu alegal edo ilegal batean. Udalbatzek nahi eta ezinezko politika bat eramaten saitu ziren, baina azkenean amore eman beharrean izan ziren, joera nagusiari ezin eutsiz (1).

2.- Errenteriako harresiaren aprobetxamendua

Orereta, Oiartzungo Huriberri edo Errenteria hiribildua aipatzen dugun prozesu horren lekuko izan da. Bere harresiek gainera, nolabaiteko erakargarritasuna izan dute eta hainbat lanek beraien inguruan jardun dute (2). Zoritxarrez, plazaratu diren emaitzak halamoduzkoak izan dira, bereziki garaian zegoen hutsune dokumentalagatik. Zorionez, aurreko mendeetako idatzietan barneratzeak oraindik uzta oparoa eman dezake. Datozen lerroak horren lekuko dira, harresiaren inguruan oso datu interesgarriak ematen dituen dokumentu bitxi baten inguruan jardungo baikara.

Udal aktetara joaz, harresiaren defentsa-erabilera zalantzan jartzeko lehen susmoak topa daitezke. Dokumentazio horretatik eskuratutako datuen artean, harresietan zuloak egiteko udalbatzak emandako baimenak ditugu, bereziki 1606 eta 1704 urte bitartean. Horrek, hirigintza-elementu esanguratsu hark izan zezakeen babes-funtzioa nahiko mugatua zela islatzen du, baita 1638ko erasoa jazo baino lehen ere. Jakina, halako baieztapenak tentuz, behin-behinean hartu behar ditugu, eta oinarri sendoagoa izate aldera, baimen horiek harresiaren zein tokitan eta zertarako ematen ziren ikertzea funtsezkoa litzateke. Izan ere, badirudi hainbat kasutan babes kontuak oso aintzat hartu zirela eta horren arabera zulaketak egiteko baimenak eman zirela; beste modu batera esateko, lizentzia lortzeko baldintzen artean, arriskuen aurrean zuloa berriz ixtea zegoen; hori izan zen, adibidez, Urdangarin etxearen kasua: harresiaren zatian egin zuen atea ixteko agindua eman zitzaion 1637an, frantsesen etorreraren zurrumurruen aurrean.

Hala ere, Errenterian, hainbat kasutan harresi eta etxeen arteko tarteak mantendu zirela ematen du, gutxienez XVIII. mendera arte. Dena den, horrek ez du esan nahi harresiak hirigintza aldetik erabili ez zirenik; aitzitik, tarte hori errespetatuz beste konponbide bat topatu zen: tarte horretan korridore edo pasilloak eraikitzearena, hain zuzen ere. Hor daude, besteak beste, aktetan dokumentatu daitezkeen Frantziska del Bruel (1585), Blas Jerezkoa (1609), Lubeltza etxea (1612koa) Migel Felix Etxezarretakoa (1684) edo Juan Galardikoaren (1700) kasuak.

3.- 1613ko ikuskatzea: lau “espaloi”, hainbat etxe

Harresia zulatzeko lizentzia horietako batek auzia sortu zuen baimendutakoaren eta udalbatzaren artean. Afera epaitzeko ardura korrejidoreak hartu zuen eta honi esker, auzia Tolosan dagoen Gipuzkoako Artxibo Orokorraren funtsen artean gordeta dugu, zehazki AGG-GAO CO LCI 417 espedientean.

Baimenaren inguruko eztabaidetatik haratago, prozesuak bere baitan altxor preziatua gordeta du: 1613ko harresien ikuskatzea, hain zuzen ere. Azterketa hau benetako pagotsa da gune horrek frantsesek eragindako sutearen aurretik zuen egoera jakiteko, baina ez hori bakarrik. Harresiaren azterketak berak toponimia lanetan egin diren ekarpenak osatzeko balio du, hainbat etxeren kokapen zehatza jakingo genukeelakoan baikaude. Era berean, eta datuak uztartuz, 1638. urtearen ondoren eman zen berreraikuntza prozesua aztertu daiteke eta halaber, kronologikoki atzeranzko bidea eginez, ikuskatzea 1512-1613 urteen arteko garapena zein izan zen jakiteko funtsezko euskarri dugu. Hau guztia, jakina, beti ere dokumentazio eskasiak edo testuek gaiari buruz eman ditzaketen informazioek hamaika muga jarri ditzakeela aintzat hartuz.

Auzia Juan Amasakoari emandako baimenaren inguruan diharduenez, 1613ko azaroaren 11ko ikuskatzea bere etxeetatik abiatu zen, ondoren hiribilduari itzulia emanez. Higiezin horiek errebaleko atearen ondoan zeuden eta datu ezberdinak lotuz,  badirudi XV. mende amaieratik gutxienez, etxe horien jabetza abizen beraren baitan egon zela. Izan ere, Errege Katolikoek lonja ezartzeko baimena eman zutenean, 1497an, hori eraiki artean errebalaren ondoan zeuden Pero Amasakoaren etxeetan egongo zela agintzen zuten: “que está junto con la puerta que salen de la dicha villa para la villa de San Sabastián, a man ezquierda” (3).

Ikuskatzeak Amasaren etxetik beheranzko bidea hartu zuen: Errebaleko edo Donostiako atea, Zubieta lizentziatuaren etxeak (orduan lonja moduan erabiliak), Lubeltza “etxe zaharrak” eta beste hainbat aipatuz. Horiek guztiek lehenengo zati, eremu edo, dokumentuan aipatzen den bezala, “espaloia” osatzen zuten. Ikuskatzea halako lautan banatu zen eta azterketa guztian ate bakarra aipatzen bazen ere, gaur egungo alde zaharraren forma aintzat hartuz, lehenengo begiratuan zati horiek primeran identifikatu daitezke.

Hiribilduari bira emanez, ikuskatzeak 53 etxe aipatzen ditu: lehenengo espaloian, hogei; bigarrenean, hemeretzi; hirugarrenak sei lituzke, tartean “dorre zaharrak”: “las torres biejas de los herederos de Marina de Ysasti, que las posee Juan de Aruelaiz, edificados sobre las dichas murrallas”. Hemen zailtasun bat dugu, “La Torre” izeneko etxeak eta “dorre zaharrak” aipatzen baitira, hurrenkera horretan eta azkena espaloiaren amaiera delarik; horregatik, azken horiek eta ez “La Torre”, Torrekuari dagozkiola uste dugu.

Laugarren espaloia, “Morrontxo”-rekin hasiko litzatekeena, ez du inolako dorrerik aipatzen, Frantzisko Arramendikoaren etxeak baizik. Ziurrenik Arramendiren atzean Arranomendi irakurri beharko genuke eta modu honetan, Frantzisko hori 1496 inguruan hil zen Morrontxeren semea genuke.

Azken espaloi honek hau zati nagusitan bereizten da, baina ez dagozkie beste horrenbeste etxeri. Arramendiren higiezinaren ondoren bi etxe multzo aipatzen dira: “beste lau etxe” (“otras quatro casas seguientes”) eta hauen ondoren “beste bi etxe” (“yten, dos casas seguientes en la propia açera”); espaloiaren amaieran Tomas Zelaiakoa eta andre Milia Zubietakoa senar-emazteen etxeak leudeke. Funtsean, beraz, harresiaren zati honek 8 etxe bilduko lituzke. Hemendik eta Amasaren etxera higiezinik gabeko tarte bat legoke, ondoan harresia eta eliza ludekeelarik, gaur egun argi eta garbi ikus daitekeen moduan.

4.- Etxeei buruzko datu batzuk

Orokorrean, ikuskatzeak agerian uzten du harresian hamaika zulo egin zirela, leiho eta ateetarako. Azken elementu hauek erabilera ezberdinak zituzten; orokorrean sotoetara joateko sarrerak dira, bertatik merkatalgaiak eta bestelako gauzen sartu-irtena bideratzeko. Batzuetan, ordea, ate hauek etxearen eta harresiaren arteko gune irekietarako sarbidea ziren, baratzak edo lorategiak zituzten tarteetarako, hain zuzen ere. Migel Alduntzingoa lizentziatuaren etxeak, adibidez, harresiaren zatian lau leiho, atea eta “harrizko lorategia” zuen: “Yten, las casas prinçipales del dicho liçençiado Miguel de Aldunçin, que están fabricadas por la parte de atrás sobre la dicha murralla. Tienen en ellas quatro ventanas y una puerta baxa y jardín de piedra”. Handik gertu zegoen Grazia Galartzakoaren jaraunsleen etxeak ere halako lorategia zuen, baita Domingo Zubietakoaren oinordekoena ere. Baratzeei dagokienez, Esteban Alduntzinen kasuan aipatzen dira.

Itxura aldetik dorretxeak dira eraikinik azpimarragarrienak, baina ez bakarrak. Juan Ortiz Agirrekoaren jaraunsleen etxeak, gorago aipatu dugun beste egitura berezi bat du: harresi gainean etxea eraikita izateaz gain, sotorako ateaz aparte, egurrezko korridorea duela aipatzen baita.

Datu bitxiagorik topa daiteke. Errebaleko atetik beheranzko bidea eginez, Jakue Beraungoaren etxea dugu, harresian bertan armarria duena. Bere kasua hagitz interesgarria da. Batetik, harresiaren funtzioen galera adierazten du, euskarri soil moduan zuen erabilerari lehentasuna ematen zitzaiolarik; hau da, harresia bera eta etxeen paretak ezberdintzeko zailtasunak zeuden, osotasun bat osatzen zutelaren seinale. Izan ere; azterketa egin zenean, Beraunek berak zioenez, armarria eta leihoa ez zeuden harresiaren paretetan: “dixo que son distintas la pared de la dicha muralla y la parte donde están las dichas armas y bentana”. Baina hori ez da adibide horrek ahalbidetzen duen hausnarketa bakarra. Beraunen etxea non dagoen ikusita eta armarriaren aipamena aintzat hartuta, duela aste gutxi hiribilduko ondareak izan duen eraso eta galera baten inguruan aipamena egitera garamaratza. Datu gehiago bildu behar direla ohartu beharrean gaude, baina kokapena eta elementuaren aipuak aintzat hartuta, ez litzateke harritzekoa izango 1613ko armarria eta berriki inguru horretan suntsitu dena, gauza bera izatea (4); are gehigo armarriaren elementuek, XVII. mendekoak ziruditenean.

  

Espazioaren aldetik, interesgarria litzateke gaur egungo etxeek eta 1613koek zabaleran orube bera betetzen zuten ala ez jakitea. Honela, etxe-jabe batzuek ondoko sailak eskuratu zituzten ala ez eta hori noiz egin zuten jakiteko oinarri batzuk jarriko genituzke. Ildo honetatik, urte hartan egindako azterketan, harresi ondoko guneek okupazio nabarmena zuten. Hala ere, bazeuden eraitsita edo orubea erdi hutsik zituzten zatiak. Lehenengo espaloian aipatzen den Labaienen etxeek horren adibidea ematen digute. Eraikina ordurako eraitsita zegoen, baina ez hori bakarrik, alde horretan harresia ere hautsita zegoela ematen du: “Yten, los suelos de las casas que fueron de Labayen y están desechas y tiene rota la murralla [sic] sin puerta para seruiçio”.

Iago Irixoa

(*) 1857ko Morrontxo eta Torrekua arteko atearen argazkiarako, ikus RUIZ DE AZÚA, J.: “Las primeras fotografías”. In: Oarso, 2014, 13-23 orr., bereziki 21. Udal Artxiboan ere, horiek kopiak gordetzen dira. Eskerrak eman nahi dizkiogu Luis Elberdini datua helarazteagatik.

(1) Honen inguruan, ARÍZABA BOLUMBURU, B.: Urbanística medieval (Guipúzcoa). Donostia: Kriseilu, 1991, bereziki 123 orr. eta hh. Donostiako kasurako, ikus baita AGUINAGALDE OLAIZOLA, F. B. de: “La reconstrucción de un espacio urbano. Vicisitudes de las torres del Preboste, en la calle de las Carnicerías (Embeltrán). Siglo XV-1813”. In: BEHSS, 23 (1989), 79-131 orr.

(2) LECUONA, M. de: “Rentería, villa amurallada”. In: Oarso, 4 (1961), 5-7 orr.; OBESO, X.: “Las murallas del este de la villa de Rentería”. In: Oiarso (1989), 117-118 orr.; SARASOLA, N.: “La muralla de la Villa de Errenteria: Intervención arqueológica en el solar Kapitanenea 16”. In: Oarso (2006), pp. 44-47. Ald. IBÁÑEZ ETXEBERRIA, A.; AGUIRRE-MAULEÓN, J.: “Consideraciones arqueológicas en torno al urbanismo en Rentería en el siglo XVI”. In: Bilduma, 10 (1996), 29-43 orr.

(3) CRESPO RICO, M. A.; CRUZ MUNDET, J. R.; eta GÓMEZ LAGO, J. M.: Colección documental del Archivo Municipal de Rentería. Tomo II (1470-1500). Donostia: Eusko Ikaskuntza, 95. dok.

(4) http://herribizia.errenteria.eus/2017/10/27/errenteriako-udalak-herritar-guztiak-deitu-ditu-historia-ondarea-babestera/; http://oarsoaldea.hitza.eus/2017/10/27/ondare-historikoa-babestera-deitu-du-udalak/; http://oarsobidasoa.hitza.eus/2017/11/06/lotsaren-murrua/).


Euskararen debekua XVIII. mende hasieran

2017-12-11
Categorías: Archivos, Oiartzun,

Abenduaren 3a Euskararen Nazioarteko Eguna dugu; euskaldunontzat data berezia dugu, beraz. Hori dela eta, oraingoan Oiartzungo udal aktek euskararen inguruan aditzera ematen diguten datu bat plazaratu nahi dugu.

Jakina da aurreko mendeetako dokumentazio historikoaren portzentaia nagusia erdaraz idatzita dagoela; hagitz gutxi dira testu elebidunak edo euskara hutsean sortutakoak. Egon badaude, baina erdararen ozeanoetan uhartetxoak bailiran agertzen zaizkigu; edo hobe esanda, eta duela hilabete gutxi batzuk plazaratutako oso ikerkuntza interesgarri baten hitzak geure eginaz, “iceberg” bat bezala. Izan ere, eta errealitate dokumental erdaldun horri azterketa kritiko bat eginez gero, euskarari lotutako hainbat arrasto, ideia eta lorratz eskuratu daitezke. Dagoeneko hamaika dira hori agerian utzi duten lanak, baina ez genuke aukera galdu nahi azkeneko boladan argitaratu diren bi azpimarratzeko: alde batetik, orain aipatu dugun eta XVI. mendeko Nafarroa hizpide hartuta, aurten Peio J. Monteanok burutu duena; bestetik, eta XVII-XVIII. mendeetako Euskal Herriko egoera aintzat hartuta, Juan Madariagak egindakoa (1).

Testu historikoen aprobetxamendua anitza da eta gure hizkuntzari lotutako datu hauek zuzenean nahiz zeharka ikus ditzakegu, baita Oiartzunen ere. Batetik, ageriko informazioa dugu, erran nahi baita euskal hitz, esaldi edo testuak biltzen dituzten dokumentuak. Lehenengoetarako udal aktek hamaika adibide eskaintzen dizkigute, eta beste artikulu batean jorratzeko asmoa dugu. Aurrerapen bezala, euskararen presentzia esparru ugaritan agertzen dela esan dezakegu: burdinola, errota edo zubiak bezalako azpiegituren inguruko eraikuntza- edo konponketa-hitzarmenetan, abeltzaintza edo nekazaritzari lotutako idatzietan, gizarte ohitura eta usadioei dagokienetan eta abar. Halaber zeharkako datuak daude, eta oraingoan hauei helduko diegu.

Udal akordioetan agertzen zaizkigun informazioen artean, hainbat profesional kontratatzeko asmoz egindako hitzarmenak ikus daitezke, eskola-maisuak horien artean. Halako eskrituretan bi aldeek hainbat betebehar edo baldintza ezartzen dizkiote elkarri, eta biek ala biek horiek errespetatzeko hitza ematen dute. Oso informazio aberasgarriak dira eta gainera, esparru horretan euskarak izan zuen, izan ez zuen edo izan zezakeen presentziarekin lotutako datuak eskuratu ahal izan ditugu. Horrek garrantzia du, gaia oso gutxitan aipatzen baita eta bere inguruan daturik jasotzen bada, zeharkakoa da, edo ez oso sakona. Behin edo behin, ordea, begira ematen duen informazioa azaleratzen da, eta esan bezala, horri lotutako informazio bat hizpide hartuko dugu; sakontasun handiagoa merezi beharko lukeen datua eta gaia jorratu duten ikertzaileei baliogarria izango zaiena.

Aktetan topatu ditugun eskola-maisuei buruzko lehenengo aipamenak 1672koak dira. Orduan Matias Fagoaga besamotza eta Karlos Irisarri jardun horretan aritzeko adostu zen. Beraien egitekoak honakoak ziren: “ambos los otorgantes de maestre escuela de niños y niñas del dicho Balle, enseñándoles a leer, escriuir, contar, ajudar a missa y la dotrina cristiana”. Urte gutxiren buruan Irisarri zendu zen eta Fagoagak lan hori burutzen jarraitu zuen, eragozpen fisikoak eragozpen; ez hori bakarrik, lana ondo antzean egiten zuela ematen du, 1677ko abenduan bere kontratua beste 6 urtez luzatu baitzen. Orduan jasotzen zen moduan, bere jardunean bete beharreko helburuak honakoak izango zituen:

“enseñándoles y documentándoles a leer, escriuir, contar, ayudar a misa y la dotrina christiana y otras oraziones y virtuosas en nombre y gloria de Dios, nuestro Señor, y vien d’ellos y enseñándoles ansí vien la urbanidad, cortesía y modo con que se an de portar sin que por y negligencia [sic] del dicho Mathías de Fagoaga pierdan los niños el natural que trajeren”.

Ikus daitekeenez, hizkuntzaren inguruan ez da inolako aipamenik egiten. Horretarako XVIII. mende hasiera arte itxaron beharko dugu, 1702ko ekainera arte hain zuzen ere. Andres Albirenarekin garai hartan hitzarutako kontratuan, maisuak, zetozen bi urteetan honakoa egin beharko zuen: “los tendrá en la escuela a los muchachos, hixos de vezinos y moradores del dicho valle enseñándoles la Doctrina Cristiana, leer, escriuir, contar y castellano”. Esan bezala, hau da hizkuntzaren irakaskuntzari buruz Bailarako udal-aktetan topatu dugun lehen datua. Ziurrenik aipamenak azkeneko urteetan umeei gaztelaniaz irakasteko helburuak oso zorrotz betetzen ez zirela aditzera eman nahi du. Lanean ardura gehiegi ez jartzearen inguruko salaketak ez dira ezohikoak. Errenterian, adibidez, halako egoera mende t’erdi luze bat lehenago dugu, 1547an hain zuzen ere. Beraz, gurean gaztelania aipatzearen zergatia, hizkuntza hau fundamentuz ez irakastearen ondorioa izatea.

Gure lerro hauen helburuari begira, ordea, 1704ko abenduaren 6an Oiartzungo udalbatzak Frantzisko Juanaberria Urnietako eskola-maisuarekin adostutako hitzarmena da benetan interesatzen zaiguna.

Ikusi dugunez, maisuaren betebeharrak hainbat esparrutara hedatzen ziren, ez soilik idazten, irakutzen eta zenbatzen jakitera; hezibide eta portaera onak sustatzeko kontuak ere bazeuden. Besteak beste, pertsona nagusiak pasatzerakoan kapela kentzea, birao egiten zutenei zigorrak jartzea eta, hezkuntza zorrotz eta gogor baten isla moduan, eskolan ondo edo ondo baino hobeto zihoazenei laudoriorik ez egitea; aitzitik, noizean behin zigortzea ondo letorkioke, nahiz eta errurik ez izan (A-1-12-1, 324 au. folioa).

Oraingoan baina, beste neurri bat da atentzioa ematen duena, euskararen ingurukoa. Hartutako xedapen gogorrak ikusita, bi urte lehenago Albirenarekin sinatutako baldintzek islatzen zutenaren ildotik ulertu behar direla ematen du; alegia, gaztelania ondo irakasteko asmoekin.

Hasiera batean, Juanaberriaren baldintzetan euskararen aldeko ekimenen arrastoa dugu, dotrina euskaraz ematea adosten baita: “y podrá mandar a un muchacho que sepa bien, diga las oraciones, a la mañana en bascuenze y a la tarde en romance”. Pixkat beherago ordea, aldeko jarrera hau jazarpen gordin bihurtzen da. Maisuaren egitekoen artean, umeei, eskolan ez ezik, kalean euskaraz hitz egitearen debekua gogoraraztea eta hori bideratzea dago:

“El berano, desde marzo asta los húltimos de septiembre, yrá el maestro a la escuela a las siete de la mañana y podrá salir como arriua está dicho. Y a la hora de salir les dará orden para que ninguno able bascuenze, y que los acusadores tengan también particular cuydado para auisar al maestro quiénes hablan”.

Bai azken puntu hau zein dotrina euskaraz ematearena Juanaberriak sinatutako irizpide edo araudian agertzen dira; hau da, profesionalak udalbatzari aurkezten zion plangintzaren baitan zegoen kontua zen. Ondorioz, herriko gobernuaren esku zegoen horiek onartu ala ez. Agidanez, Oiartzungo agintariek begi onez ikusi zituen, behin-betiko adostutako neurrietan honakoa jarri baitzuten:

“2. Yten, que les aya de enseñar a los muchachachos [sic] que asistieren a él a leer, escriuir, contar y dotrina christiana, yntroitos y romanze, dándoles para ello los acusadores y palillos que combengan para mayor cuydado y vijilancia, de manera que los dichos muchachos dentro de la escuela y fuera de ella, en las plazas y calles, no ayan de hablar vascuenze sino castellano vnos con otros, poniéndoles para ello penas, acusadores y palillo”.

Ikusten denez, ordurako salatari eta zigorren dinamika martxan zegoen. Bailararen kasuan ez zen denok buruan dugun eraztuna, zotz edo “makiltxoa” baizik. Baina tresna edozein delarik ere, Oiartzungo kasuak beste gauza bat agerian uzten du: zigortu eta debekatu beharreko esparruen artean euskararen erabilera zegoela, eta jazarpen honen inguruko ekimenek izaera goiztiarra izan zutelarena.

Jakina da euskararen inguruko neurriak XVI. mende erdialdetik eman zirela. Batzar Nagusietan prokuradore izateko gaztelania, irakurtzen eta idazten jakin behar zen. Izatez, ez dugu euskararen aurkako jarrera bat bezala ikusi behar, elitizazioa eta gobernuaren partaidetza ixteko asmoz egindako saiakera moduan baizik. Izan ere, ia bere osotasunean euskaldun elebakar eta alfabetatugabea zen lurralde batean gobernu itxi bat lortzeko eta gobernu-erakundeetan jarduteko zer hobe eta halako baldintzak ezartzea: irakurtzen eta idazten jakitea, eta gainera hori gaztelaniaz egitea.

Neurri hauek maila probintzialetik hiri eta herri mailetan pixkanaka ezarri zen, baina halako xedapenak teorikoak ziren, leku askotan ez baitziren bete. Denbora igaro ahala, ordea, gaztelaniari geroz eta garrantzia handiagoa ematen hasi zitzaion, maisuei eskolak hizkunta horietan ematera agindu zitzaielarik. Modu honetan, XVIII. mende erdialdean ez ziren gutxi euskararen galeran maisuak eta eskolak faktore nagussi moduan jartzen zituztenak.

Halako erabakien atzetik Borbondarren politika zentralistek lotura estua izan dute, eta gaur egun indarrean dauden tesiek horietan oinarritu dira. Bailararen adibideak, berriz, agerian uzten du ideia horrek ausnarketa sakonago bat merezi beharko lukeela; halakoak zein testuingurutan eta zein helbururekin egiten ziren ulertzea ezinbestekoa da. Ez dugu ahaztu behar 1704rako Felipe V.-ak Espainiako koroa eskuratua bazuen ere, gerra garaia zela, Ondorengotza Gerraren garaia, hain zuzen ere. Eta testuinguru horretan hezkuntza eta jazarpen politikak abiaraztea zaila zen, edo ez zuten lehentasunik.

Ondorioz, Oiartzunen ikusten duguna, XVII. mende amaieran indarrean zer nolako ideia, proposamen eta ekimen zeuden azterttzera eraman behar gaaituelakoan gaude, eta bereziki, zer helbururekin egiten ziren. Eta jakina, halakoek denboran zehar jarraipen bat izan zuten ala ez; debeku soil batetik jazarpenerako bidea egin zuten. Izan ere, gaur egun minez ikusten ditugun neurriak euskaldunek beraiek (edo, hobe esanda, udalek) sustatu zituzten, hein batean bada ere. Zaila gerta dakiguke halakorik onartzea edo ulertzea, baina duela denbora asko ez dela hamaika herritako agintariek bertako umeei gaztelaniaz egoki edo ahalik eta ondoen irakasetaren beharra oso buruan zuten. Ez ziren gutxi maisu eta maistrei kezka hori helarazten zizkietenak, bereziki gazteak soldaduskara joan eta gaztelaniaz ongi (edo bat ere ez) ez jakitearen ondorioz pairatzen zituzten iseka eta krudelkeriak direla eta.

Azken finean gure iragana ez da beti loriatsua, bukolikoa eta bikaina izan; argilunez betetako unibertsoa dugu. Eta hori da Historiaren lana: halakoak ezagutaraztea eta jendeari ulertaraztea; ulertzeak ez baitakar ikusten dugunarekiko adostasun bat. Gauzak dagozkien testuinguruan jartzea ezinbestekoa da, iragan mendeetan ez baitzen guk horren perfektutzat dugun eskema mentala jarraitzen. Hori bai, horretarako fundamentuzko lan bat burutu behar da; ustez desmitifikazio objetibo bat bilatzen duten baina benetan partzialtasunez beteriko mamia duten sasiekimenetan erori gabe.

Iago Irixoa

(1) MONTEANO SORBET, P. J.: El iceberg navarro. Euskera y castellano en la Navarra del siglo XVI. Iruñea: Pamiela, 2017 eta MADARIAGA ORBEA, J.: Sociedad y lengua vasca en los siglos XVII y XVIII. Bilbo: Euskaltzaindia, 2014. Eskola kontuetarako, lehenengoaren 105 orr. eta hh., eta bigarrenaren 239 orr. eta hh.


Luxuaren balioa

2017-12-11
Categorías: Archivos, Villabona,

Udal guztietan badaude udalerri bakoitzari eragiten dien arau juridiko batzuk ordenantza bezala ezagutzen direnak. Udalerrian ordena mantentzeko egiten diren arauak dira eta Udalak osoko bilkuran onartu behar ditu balekoak izan daitezen. Mota desberdinetako ordenantzak egiten dira: fiskalitate kontuak erregulatzen dituztenak, hirigintzako gai desberdinak antolatzen dituztenak (txabolak, estetika, terrazak e.a.) edo poliziari eragiten dietenak. Villabonako Artxiboan mota eta garai desberdinetakoak dauzkagu, zaharrenak XVI. mendekoak izanik. Oraingo honetan ordea, kronologikoki gertuago dugun bati buruz hitz egin nahi dugu, pasa den mendeko 70. hamarkadako ordenantza fiskal bati buruz hain zuzen ere. Gainean ditugun egunak direla eta, aproposa dirudi dokumentu hau jorratzea. Izan ere denok erosiko ditugu bene-benetan behar ez ditugun luxuak, jan behar ez ditugun kapritxoak edo tankerakoak.

Aurrean dugun ordenantzaren izenburua “Luxuzko Gastuen gaineko Udal zergaren Ordenantza” da (sig. 920-04), hau da, gastu berezien edo bizioen gaineko zerga bat izango litzateke. Gastu mota desberdinak datoz azalduta dokumentuan, konkretuki 6 gai dira ordenantza honek arautzen dituenak. Lehenengoa hoteletan, apartamentuetan edo erresidentzietan ostatu hartzeari dagokiona izango da, hori bai, beti ere lau izar edo gehiago dituzten hoteletan egindako egonaldiengatik. Atal honi dagokionean, zehazki aipatzen da zerga hau zein hotel motetan ezarriko den, nola kobratuko den, zenbatekoa izango den balioa e.a. Hoteletako egonaldiekin batera, beste zerga bat ezarriko zaio toki horietan jan eta edaten denari, baita ere 3 sardexka baino gehiago dituzten jatetxeei, A eta B kategoria bereziko tabernei eta 3 sardexka dituzten jatetxeak baino prezio altuagoa duten taberna edo jatetxeei. Hauekin batera, festa aretoetan sartzeko sarrerak eta edariak ere zerga honen eragina nabarituko dute. Festa aretoak, dantzalekuak, diskotekak eta ikuskizunak antolatzen dituzten edonolako kasino edo elkarteetan ere aplikatuko da zerga hau. Aipatutako kasu hauetan, bezero guztiek ordaindu beharko dute, baina ez dute banatuta ordainduko, baizik eta edariaren, hoteleko gelaren edo dantzalekuko sarreraren prezioarekin batera ordainduko dute, hau da, gaur egun ordaintzen ditugun zerga guztien modura, ordainketa bakar batean bi gauzak. Ondoren, taberna, hotel edo dantzaleku bakoitzeko arduradunak lagun pasibo edo ordezkari izango dira, eta hilero lehenengo hamabostaldian Udalari ordaindu beharko diote zerga honengatik dagokiona.

Zerga honek apustuei ere eragingo die. Ikuskizun publikoetan aurrera eramaten diren apustuetan parte hartzen dutenen artean, irabazleek egin beharko dute ordainketa. Kasu honetan ordezkaria, enkantea antolatu duen pertsona izango da. Elkarte pribatuak ere ez dira libratuko zerga hau ordaintzez, hauen barne sartzen da edozein elkarte mota, bai kasinoak, bai kirol elkarteak edo klubak. Hori bai, luxuzko gastuak 10.000 pezeta baino gehiago direnean aplikatuko zaie zerga hau. Etxebizitzen inguruan, luxuzkoak izango dira 7.000.000 pezeta baino gehiago balio dutenak eta horiek dira zerga hau jasan beharko dutenak eta urtero ordaindu beharko dutenak. Hauen kasuan, jabeak dira urtero urtarrilean Udaletxetik pasako direnak zergaren kitapenerako. Azkenik, arrantza eta ehiza-barruti pribatuen erabilera ere zerga honekin kargatuko da. Hemen ordezkaria jabetzaren jabea izango da eta honek egin beharko dio ordainketa Udalari urtero.

Ordenantza honek arautzen duen luxuaren gaineko zerga hau ez da berdina izango aipatzen diren 6 kasu horietarako, baizik eta gastuaren arabera ehuneko bat edo beste ezarriko da. Horrela gauzak, luxuzko etxebizitza bat erosten zuenak etxearen balioari %0,60ko karga gehitu behar zion eta festa areto batera sartzeko sarrera erosi nahi zuenak, balioaren %50eko karga. Hortaz, gastuaren balioaren arabera ezartzen zen karga edo zerga hau oso desberdina izango zen egiten zen erosketaren arabera. Hoteletako egonaldiak ere desberdin kargatuko ziren lau izarreko hotel bat bazen edo lau izar baino gehiago bazituen.

Aurkeztu dugun dokumentu hau Udalak onartu zuen 1977 urteko maiatzaren 2ko udalbatzan. Urte dezente pasa dira ordutik eta dagoeneko aldatu egin dira gauzak, gaur egun beste zerga batzuk baititugu ordaintzeko.

Amaia Mendizabal

Sepulturak komunitate baten ispilu zirenekoak I: San Pedro Parrokiako San Bernabe kapera

2017-11-15
Categorías: Archivos, Zumaia,

Gure lurraldean, erlijio kristauaren barruan, hilotzak elizen inguruan ehorzten ziren garai batean. Burualdeko gertutasunean santu, elizgizon eta komunitateko pertsonaia nagusiak eta haien ondoren gainerako komunitateko kideak. Denborarekin tenpluak handitzen joan ziren eta kanpoko sepultura horietako asko eliza berrien barrualdean geratu ziren. Horrek, komunitatearen ehorzketak elizaren barrualdean egitera eraman zuen. Euskal Herriko zenbait herritan oraindik ikusgai daude elizako lurzoruan kokatutako hilobiak. Hilobi horietariko bakoitza familia edo leinu bati egokitzen zitzaion. Hala ere, lehen kanpoan egin bezala, burualdetik gertuen santu, elizgizon edo komunitateko pertsona nagusiak hilobiratzen jarraitu zuten, askotan haien omenez eraikitako kapera berezietan. Zumaian badugu azken horren berri ematen diguten dokumentu interesgarriak.

1503ko maiatzaren 13an San Pedro elizako eremu bat, pareta eta guzti, eman zion Udalbatzak Cristobal Perez de Elorriagari, bertan kapera bat egin zezan. Ordurako, ordea, Cristobal hilik zegoen. Kontua da, bizirik zegoela, Alejandro VI.a aita santuaren bulda bat lortu zuela San Pedro elizan kapera bat eraikitzeko. Bulda horrek, ohikoa zen bezala, bertan mezak egiteko eta bera eta oinordekoak lurperatzeko baimena zeraman bere baitan. Iruñeko bikario nagusiak berretsi zuen eta Zumaiako hiribilduak kapera hori eraikitzeko gunea eman zien Cristobalen emazte zen Catalina de Osangori eta haien seme Juan Perez de Elorriagari:

“… desimos e otorgamos que fazemos dotaçión e donaçión e fazemos el dicho asyento con vos, Juan Peres de Elorriaga, fijo legítimo heredero universal de el dicho Cristóval Peres de Ellorriaga, vuestro sennor padre, e a vos Catalina de Osango, muger del dicho Cristóval Peres, defunto, para que en el lugar por el dicho Vicario General limitado e sennalado e declarado e en el dicho suelo podádes fazer e fagádes la dicha capilla a vuestra costa e misyón, e ende podades fazer desir misas e otros ofiçios dybynos e enterrar a vuestros cuerpos e de vuestros subçesores a la ladera, debaxo del altar de San Martín, segund y en conpás que fue esaminado e destajado por vista e esamen de maestre Martín de Gorryaran, maestre cantero para ello traydo e por maestre Pedro de Yrunaga, maestre cantero, et dexando por camino e pasaje a la parte del ospytal, tanto en ancho quanto la medida que está sennalada en el pilar de piedra del altar de San Juan, con condiçion que la dicha capilla syenpre aya de estar e esté abierta por parte de dentro de la dicha yglesia e syn çerradura alguna, y que la dicha capilla sea común para todo el pueblo para estar e entrar y andar y rrezar en ella e oyr los ofiçios divinos e para todos los otros ofiçios eclesyásticos e seglares que sean nesçesarios al dicho concçejo, eçeto que ninguno se pueda sepelir nin enterrar en la dicha capilla salvo los que quesyeren o premitieren la dicha muger e herederos de dicho Cristóval Peres, que poseen e poseyeren su casa, e non otro ninguno. E que para ello la dicha muger e herederos del dicho Cristóval Peres, que poseen su casa, ayan de dar e den e paguen luego para la fábrica de la dicha yglesia de sennor Sant Pedro, que está an mucha nesçesydad, quarenta ducados de oro. E más dé una sepultura que tiene en la dicha yglesia para que el dicho vicario e manobreros la puedan vender e vendan para la dicha yglesia e fábryca e vtelidad d’ella.”

Lehenik, aipatu beharra dago, dokumentuan argi geratzen dela Zumaiako San Pedro elizan elizkizunak baino gauza gehiago egiten zirela. Kapera egiteko eskubidea aita santuak eman zion Cristobali; Iruñeko bikario nagusiak hori berretsi eta Zumaiako udalbatzak San Pedro elizaren barruan kapera egiteko gunea eman zion. Bestalde, une horretan San Pedro elizan lanak egiten dabiltzala ere aipatzen da; eliza handitzeko lanak izango dira, ziurrenik. Udalak jakinarazten duenez, lan horiek egiteko dirua falta zuen eta Catalina de Osangori eta Juan Perez Elorriagari urrezko 40 dukat emateko eskatu zitzaien. Horrek elizaren kudeaketa nolakoa zen azaleratzen du.

Kontuan izan behar dugu elizak komunitate baten elkargune izan direla eta historikoki komunitate horrekin lotutako gaiak jorratzeko gune ere izan direla. Udaletxeak egon baino lehen, adibidez, ohikoa zen batzarrak elizetan edo eliza ataritan egitea. Elizak komunitateek sortu izan dituzte gehienetan eta eraikin horiek komunitate horien botere eta aberastasunaren ikur izan dira. Egun elizaren funtzioak betetzeko erabiltzen diren eraikin horiek, historikoki komunitateko hainbat zereginetarako erabili izan dira. Hori horrela, Cristobal Perez de Elorriagaren izenean eraikiko den kaperak ezin duela itxiturarik izan ikusi dugu. Elizaren barrualdeak irekia behar zuela guztien igarobidea bermatzeko eta kapera horren erabilerak ere publikoa izan behar zuela. Elorriagatarrek zuten eskubide pertsonal bakarra bertan hilobiratzekoa zen, beraz.

Elorriagatarrek egin zuten kapera gaur egun Zumaiako Parrokian dagoen San Bernabe kapera da. Garai eta gizarte hartan elizaren barrualdean gune nabarmen batean kapera bat izatearen sinbolismoa ikaragarria zen. Azken finean, elizaren barruan familiaren izenean eraikitako kapera izateak komunitatean indar handia zuen eta bertan ehorzteko eskubideak familia horrek komunitatearen barruan zuen botere eta aberastasuna adierazten zituen. Elizak eta ondoren Udaletxeak komunitatearen botere eta aberastasun sinbolo izan badira, etxea eta sepultura familia edo leinu baten boterearen erakusle izan dira. Horregatik, sepultura familia edo leinuaren ondasun preziatuenen artean zegoen eta maiorazkoaren ondasun zatiezinen parte izaten zen. Hori ematen du aditzera transkripzioan irakur daitekeen “que poseen e poseyeren su casa” formulak. Horren guztiaren atzean, beraz, familiaren nahitasun garbi bat zegoen eta interes berezia zuten kapera dotorea egiteko eta artelan ederrekin apaintzeko.

Elorriagatarrek kapera egin eta bertan lurperatzeko eskubidea lortu zutenez, ordura arte elizan izan duten sepultura emateko eskatzen zaie dokumentuan. Horrela, sepultura hori beste familia bati salduko zaio. Pentsa dezakegu, Elorriagatarrek lehenago erabili zuten sepulturak ere elizan gune esanguratsua izango zuela. Hori salmentara ateratzeak, komunitateko beste familia batek sepultura hori eskuratu eta elizan bere leinuaren edo familiaren tokia hobetzea eta maila gorenago batean jartzea ekarriko zuen.

Familia edo leinuaren sepultura elizako gune nabarmenean izatearen garrantzia ederki adierazten da urtebete geroagoko, 1504ko irailaren 1eko, antzeko beste dokumentu batean. Baina hori hurrengorako utziko dugu.

Oihana Artetxe

Suteak, gaurkotasunez betetako gaia

2017-11-15
Categorías: Archivos, Oiartzun,

Aurreko batean meatzeen inguruan jardun gara, Oiartzun inguruetako ezaugarririk nabarmenetako bat, baina aldi berean dokumentazio historikoaren aldetik ezezagunenetako bat, jorratuz. Ez dira, ordea, Bailarak aurreko garaietan zituen gauza azpimarragarri bakarrak; oihanak ere, hor zeuden.

Basoa aspalditik izan da aberastasun iturri: jatekoa lortzeko, behar ezberdinetarako materialak eskuratzeko, lanbide ezberdinen jardunleku… Lurralde zabal nahiz txikiko herrietan, ohiko baliabide-meatze bihurtu zen. Toki guztietan, baina, ez zuen garrantzia bera izan. Lekuan lekuko eta unean uneko gizartearen behar eta garapenaren arabera, oihanaren erabilerak eta ustiaketak maila ezberdinak ezagutu zituen. Oiartzun bezalako tokietan, burdinola kopuru handi batekin, basoak eskaintzen zituen produktuekiko eskaera agerikoa zen, bereziki ikatza egiteko edo arragoetarako egurra lortze aldera. Baziren, halaber, oihanean beraien premiei erantzuteko gaiak topatu zituzten beste jarduera batzuk; ontzigintza, eraikuntza eta abeltzaintzak ere basoa oinarrizko helduleku izan zuten. Modu honetan, eta baliabide-iturri preziatu bihurtuta, aurreko hamarkada eta mendeetako gizartea, inguru horretara estuki lotuta ageri zaigu.

Anitz jende eta ogibideren lan-esparru zen heinean, halako eremu batek presio nabarmena jasan zuen, arautua zein arautu gabekoa. Esku hartze horiek hamaika ekintzatan gorpuztu ziren, legez kanpoko zuhaitz mozketak edota gehiegizko lepatzeak, besteak beste. Egoera hau dela eta, ez zen bat ere ezohikoa suteak sortzea, naturalak zein gizakiak sortutakoak, nahigabe edo propio eragindakoak. Horregatik, eta bereziki azken asteotan Galizan zein Portugalen jazotako egoera lazkarrien ondotik eskuratu duen gaurkotasunaren ildotik, aurreko mendeetan gaiaren inguruan iritsi zaigun informazioari buruz galdetu diogu geure buruari.

1.- Etengabeko ardura

Gizakiari dagokionez, suteak suaren beraren erabilera hasi zenetik sortutako gertakariak dira. Modu honetan, aktetan topatzen ditugun lehen datuak ez ditugu beraien hastapen moduan hartu behar. Are gehiago, beste leku batzuetako dokumentazioak ere Oiartzunen edo oiartzuarren eta suteen arteko loturak islatzen ditu. Errenteriako udal aktek, adibidez, bere mendietan Bailarako hainbat auzok sortutako erreketen berri ematen digute, hala nola 1611n Migel Bidarte ikazkinak sortutakoa, Frantzisko Arpidek 1647an burututakoa edo beranduago, 1691 eta 1705ean, eragindakoak.

Oiartzungo udalbatzaren erregistroei dagokienez, erreketen berriak ugariak dira. Alde batetik etxeek, elizak edo bestelako eraikinek pairatutakoak ditugu: Añarbe etxea 1658an, Igartza, Azkue eta Maritxonea etxeak 1697an edo elizako koruan 1707an gertatutakoak kasu (A-1-1-1, 47 au.-48 au.; A-1-13-2, 188 au.-192 au.).

Ondorengo lerroetan begirada mendietan jarriko dugu, baina sute-arriskuaren egunerokotasuna ikusteko, hiri-munduko adibide bat eman nahi genuke, 1707ko abenduan udalbatzak emandako mandatu bat, hain zuzen ere. Orduz geroztik udaletxeko geletan lasto, ale, gari, egur eta bestelako trasteak sartzea debekatzeaz gain, une hartan zeudenak kentzeko agindua eman zen (A-1-13-2, 194 au.-194at.). Honek, etxeetan suak hartzeko arriskua zuten hamaika gauza pilatzen zirela adierazten du. Ez da harritzekoa, beraz, udal-agintarien ardurak etengabeak izatea eta halakoak gertatzen zirenean hainbat pauso finkatuta egotea; izan ere, edozein unetan garrek beraienak eta bi egin zitzaketen.

Beste hainbat gertakarirekin lez, ezkilak edo kanpaiak ziren suaren berri emateko tresnak, 1678, 1683 eta 1691n dakusagun moduan (A-1-3-2, 56 au-at.; A-1-5-1, 62 au.; A-1-7-1, 38 au.-39 at.). Horiek aditu orduko jendea elkartzen zen, sutea zegoen lekura joanez. Komunitateko partaideek betebehar hori barneratuta zuten eta era berean, udalbatzak, ardura horretan zebiltzanei askaria eta freskagarria emateko obligazioa zuen.

Suteen kontua aintzat hartzeko gaia zen heinean, hamaika lekutako udal-ordenantzek haien aurka egiteko neurriak bildu zituzten; hedatuena, ezbairik gabe, garrak amatatzeko gai moduan sagardoa eta ardoa erabiltzean zetzan, gure begietara harridura sortu badezake ere. Horrez gain, Oiartzungo kasuan Elizaldeko iturria funtzio horretara bideratu zen; are gehiago, 1695an beste inolako erabilerarik ez izatea adostu zen (A-1-8-3, 101 au.-at.). Dena den, bere erabilera erabilera auzunean gertatutako suteen aurka bideratuta egongo zen, hau da, gertu ematen ziren horietara.

Aktek mendietan jazotako suteei buruz dakarten lehenengo datua 1665ekoa da. Orduko apirileko idatzi batek Borrokazelaieta edo Borroagazelaieta eremuan izandakoaren berri ematen digu, bertako herri-larreetan jazotakoa. Agidanez sutea ezin izan zen segituan itzali; aitzitik, azkar asko hedatu zen. Eremu zabal bati kalte egin zion, eta besteak beste, ametz ugari erre zituen (A-1-1-2, 21 au.-22 at., 6. foliazioa).

“con gran trabajo se apagó (…) se a quemado partida de amezes”

1686an Iturrola eta Zumalikarreta artean eta Fagolako sarobean gertatu ziren bi suteek informazio zehatzagoa dakarte. Lehenengoan hirurogeita hamar zuhaitz-lepatu eta hamasei ipinabartu erre ziren; bigarrenean, berriz, hamazazpi lepatu (A-1-5-2, 41 au.-at.). Urte batzuk berandugo Beotegin gertatutako sutean, aldiz, lepatu eta enborrei dagokienez, hogei ez beste guztiak kiskalita gelditu ziren, kalteak 180 errealetan baloratuz. Erretako lursailak aldiz, bi golde edo uztaldiko tamaina zuen, 0’62 bat hektaera gutxi gorabehera (A-1-9-2, 213 au.-at.) (1).

2.- Errudunak eta zigorrak

Suteen aurrean, eta kalteak balioztatu eta erantzuleak topatzeko asmoz, udal-gobernuek beraien taktikak abian jarri zituzten. Horretarako, justiziak frogaketak egin eta lekukotzak hartzeko ardura zuen. Aipatu dugun 1686ko bi suteei buruzko informazioa hartzeko, inguruetako auzoak atxilotzea adostu zen (“se haga cautura de todos los circunbecinos de los parajes arriua dichos”); 1693an, berriz, susmagarri zirenak deitu eta atxilotzea erabaki zen (“llamar y prender a los indiçiados”).

Ikazkinak ziren horrelako jazoerak sortzen zituztenetako batzuk: txondorra egin eta hau zaintzen zuten bitartean, txinparta batek inguruan jo zezakeen, suari bidea irekiz. Baina beraiek ez ziren erantzule bakarrak; abeltzainen jardunak ere ondorio horiek ekarri zituen. Horren lekuko dugu Hamabiaritzetan eta Beobieta artean Sebastian Oiartzabal eta Martin Bengoetxeari 1697 urte erdialdean gertatu zitzaiena. Agidanez, biek, beraien 12-13 urteko morroi Joanes Bengoetxea lagun zutela, otadi zati txiki bati su eman zioten, azienda xehearentzako bazka sortzeko asmoz: “con prestesto de que huuiese un poco de pasto para el ganado menudo (…) dieron fuego a un poco de argomal”. Egindakoak, ordea, esku artetik ihes egin zien, suak ustekabean indar gehiago hartu eta beheranzko bidea hartu baitzuen. Itzaltzeko saiakerak antzuak suertatu zirenez, hainbat kalte eragin zituzten (A-1-9-2, 187 au.-at.).

Beharginek izan zezaketen arduraz gain, suteen kontua gaur egun hainbat eta hainbatetan susmoa hartzen diegun kontzientzia txarreko jendearen ekimenak ziruditen, giroa lagun zutela sortutakoak gainera. Arbide eta Oiartzabal inguruetan nahita piztutako suteak hori islatzen du, hegoaizea zebilela piztu baitzen: “alguna persona de mala conciencia auía dado fuego y yncendió a la juridizión d’este valle junto Arbide y Oyarzabal, que con la violençia y rigor de los vientos solanos peligrauan los montes y casas…”.

1705eko otsailean egin zen galdeketan berriz, egilearen nondik-norakoak ez daude oso argi, baina Pedro Altamira 29 urteko ikazkin oiartzuarraren esanek nahita eragindako gertakari baten aurrean gaudela aditzera ematen dute. Hark zioenez, lanean zebilen lekutik “hiruzpalau moskete tirora”, kapusaia soinean zeraman gizon ezezagun bat inguruari su ematen ikusi zuen. Altamiraren erreakzioa tipo horri garrasi egitea izan zen, kargu hartuz eta haren aurkako biraoak botaz: “vio a vn onbre con ropa de capussay y que estaua encendiendo fuego y le gritó al tal ombre maldiciéndole, pero no conoció al sugeto” (A-1-12-2, 44 au.-46 at.).

Sutea sortzeko zergatiak zergati eta interesak interes, erantzulea topatzea ez zen beti samurra izaten; hainbat adibide dira horren lekuko. 1691ko otsailean Arbide eta Oiartzabal arteko sutean edo 1693 uztailean Barkardaztegi errotatik gora sortutakoan, hori lortzeko zailtasunak agerian geratzen dira  (A-1-7-1, 38 au.-39 at.; A-1-8-1, 140 au.-141 au.). Adibiderik azpimarragarriena, ordea, Iturrola ondoko mendietan gertatutakoari eta bertan kiskali ziren haritzei buruz 1705eko galdeketa dugu. Hori ikertzeko hartu ziren 25 lekukoetatik seik bakarrik eman zuten nolabaiteko informazioa, laurdenak baino gutxiagok alegia, baina hobendunari dagokionez, datuak askoz urriagoak izan ziren.

Errudunei hainbat zigor mota ezarri zitzaizkien: axolagabekeria hutsez jokatzen zutenei, Jose eta Juan Perez Isasa ikazkinei Txaradin gertatu bezala, isun batez gain haritz-mintegi bat egiteko ardura ezarri zitzaien 1687an (A-1-5-3, 56 au.-57 au.). Bederatzi urte beranduago, 1696an, egoerak okerrerantz egin zuela ematen du. Orduko maiatzaren 19an hartutako erabakien artean, adierazgarri baino adierazgarriago bat hartu zen: uda-mendiei su emango zion pertsona orori heriotz-zigorra ezarriko zitzaion, erreinuko legeetan adostutakoa jarraituz  (A-1-9-1, 112 au.-114 at.).


“…ninguna persona sea osado de dar fuego a los montes y jurisdiciones de este Valle, pena de que el que se probare, se le dará la pena capital de muerte…”

Azkenik, garrantzitsua deritzogu beste kontu bat aipatzea: erretako egurra edo sutearen ondoren kalterik gabe geratzen zen zura aprobetxatzen zen. 1687an Txaradin erre ziren ikatz-egur zamak, adibidez, enkantean atera ziren (A-1-6-1, 106 au.-107 au.; eta A-1-6-2, 111 au.-at.). Honek, ezbehar baten ondotik sortutakoek ere nolabaiteko erabilera zutela erakusten du. Eta hori da, basoaren kasuan, aurreko gizartearekiko desberdintzen gaituena. Salbuespenak salbuespen, beraien bizitzan gertu eta eskura zituzten oihan, zuhaitz eta bertako fruitu eta animaliek gurean baino protagonismo zuzenagoa zuten.

Iago Irixoa

(1) Garaiko neurriei dagokienez, ikus CARRIÓN ARREGUI, I. M.ª: “Los antiguos pesos y medidas guipuzcoanos”. In: Vasconia, 24 (1996), 59-79 orr., bereziki 64 orr. eta 24 oin-oharra.

Argi galdeketa

2017-11-15
Categorías: Archivos, Getaria,

Herri galdeketak eta argiteria elektrikoa. Arrazoi batengatik edo besteagatik, argi dago Euskal Herrian oso presente dauden bi gai direla, bestela, saia dadila edozein egungo errealitatea bi hauek gabe imajinatzen. Baina, gure helburua ez da baten edo bestearen pisua neurtu edo baloratzea, baizik eta Getariako bien arteko lotura historikoa zuenganatzea.

Alde batetik, gai eta eskala ezberdinetako herri galdeketek azken urteetan izan duten pisua ezin da zalantzan jarri, hauen artean entzutetsuenak, Gure Esku Dago dinamikaren bitartez eginiko eskualde mailakoak izan direla esan daitekeelarik. Bestetik, argindarrari dagokionez, pertsona ororen egunerokotasuna baldintzatzen duen fenomenoa dela ukaezina da, uneoro erabiltzen ditugun gailu guztiek korronte elektrikoaren bitartez funtzionatzen baitute. Argindarrik gabe geldituko bagina munduaren amaieraren pareko zerbait izango litzateke, esaterako, etxetresnak erabili ahal izateko oinarrizko baliabiderik gabe geldituko ginateke eta.

Getarian 1896. urtera arte ez zen argindarra herrian aplikatu eta zabaltzeko imintziorik egin, baina aipatutako urtetik aurrera, inguruko herriak adibide modura hartuz, Udal Batzordeak hiribilduan argiteria elektrikoa jartzeko erabakia hartu zuen.  1896. urtean Udalak eginiko herri galdeketa batek markatu zuen ezagutzen ditugun argindar elektrikoz betetako etxeak egituratzen joateko lehen pausoa.

Udal artxiboko dokumentazioak erakusten digunaren arabera, 1896 irailaren 27an, Udal Batzordearen aginduz aguazila bidali zen argindar elektrikoa etxe partikularretan sartzeko herri galdeketa egitera: “para que en nombre  de la Corporación explorase la voluntad del vecindario acerca de las luces que se proponen tomar de luz eléctrica”. Dirudienez, aguazilaren galdeketak ez zuen arrakasta handiegirik izan, 60 inguru iritzi besterik ez baitzituen jaso garai honetan 1351 biztanle zituen herri batean. Honen aurrean, Udalak hartu zuen gaiaren inguruan erabaki bat hartzeko ardura. Horretarako, komisio bat eratzeko erabakia hartu zuten urriaren 10ean, komisio honen ardura bihurtuz argindar elektrikoa etxe partikularretan sartzeko nondik norakoak. Udal aktetan aipatzen da Udalarentzat oso garrantzitsua zela argindar elektrikoaren afera, betiere, herriaren garapenean oinarrituta. Mende bat igarota, komisioaren parte izan zirenak hemen egongo balira, Getaria goitik behera aldatzearen eragileak izan zirela konturatuko lirateke.

Xabier Etxeberria Lasa

Testamentuek diotena

2017-10-30
Categorías: Archivos, Asteasu,

Asteasuko artxibo honetan, beste dokumentu mota desberdinen artean, baditugu gordeta hainbat testamentu XIX. mende aurrekoak, horien artean zaharrena XVI. mendekoa izanik. Hortaz hitz egingo dugu oraingoan.


Testamentuek informazio asko gordetzen dute bere baitan eta oso baliagarriak dira mota desberdinetako ikerketak egiteko. Beste gauza batzuen artean, informazio ekonomikoa, erlijiosoa edo juridikoa eskaintzen digute. Baita ere ahaidetasun erlazioak ezagutzeko edota heriotzaren inguruko ohiturak ezagutzeko dira erabilgarriak, izan ere, dokumentu mota honen bitartez heriotzaren momenturako gai pertsonal guztiak argi uztea lortu nahi zen, horregatik islatzen ziren hainbeste datu testuetan.

Kasu honetan esku artean dugun testamentua Asteasuko Juan de Bulanori dagokio. Juanek bere gauzak prest utzi nahi izan zituen hil ondoren arazoak suertatu ez zitezen bere seme-alaben, ondorengoen eta zordunen artean. Baina badu beste helburu bat ere testamentua hau egiteko. Zehatz mehatz adierazten du non nahi duen hilobiratua izatea eta ospatu beharreko hileta-elizkizunak. Dokumentu hau egin zuenean Etxarri Aranazen bizi zen, baina jaiotzez Asteasukoa zenez, hil ondoren bere jaioterrira bueltatu nahi du eta bertako eliza parrokialean hilobiratua izan nahi du “Joan de Bullano mi hijo a sus propias costas mi cuerpo aya de llevar y lleve al dicho lugar de Asteasu y sea enterrado en la iglesia del dicho lugar dentro de la dicha iglesia en la sepultura donde [a mi Joan mi hijo] y mis herederos les pareciera”. Baita ere idatziz agintzen du bere omenez bederatziurrena, urteurrena eta beste hiletak ospatzea nahi duela, guztiak bere semearen kontura.   

Behin bere hiletak argituta, zorren gaira pasatzen da, hil baino lehen ezin izango zituen denak kitatu eta. Hori dela eta, zerrenda bat egiten du eta bertan zehazki aipatzen du zeinbait diru (dukat) zor dion nori edo nork zor dion zenbat berari eta zergatik. Bera hargina zen, beraz hornitzaile askorekin negozioak egiten zituen, adibidez, Catalina Lordenarekin (?). Emakume honek kare bizia saldu zion eta ondoren Juan de Bulanok harriaren inguruko lan batzuk egin zizkionez “son seys ducados o lo que ella en su conciencia diciere mando le sean pagados”. Honetaz gain, errementariei, zapatariei eta bestelakoei ere zor zien. Bestalde, kontrakoak ere badaude, adibidez, Hondarribiako Tomas batek berari zor zion harategian egindako lan batzuengatik. Modu honetan zordunen zerrenda 6 orriren bitartean luzatzen da.

Ikusten da nahiz eta urteak eta mendeak pasa, badaudela hainbat gauza eta ohitura ez direla aldatu. Aurrean dugun dokumentua 1558 urtean sinatutakoa da, hau da, orain dela 459 urte, eta urte guzti hauetan zehar badaude zenbait gauza ez direnak aldatu, alde batetik, eliza ospakizunak, bederatziurrena eta urteurrena adibidez, oraindik ere egiten dira. Bestalde, heriotzak harrapatzen gaituen momenturako gure gai guztiak eta ondorengotza ondo lotuta uztea esate baterako. Izan ere, testamentuak erromatar garaian ere egiten ziren, beraz, esaten den bezala, guk ez dugu ezer asmatu.

Amaia Mendizabal

XIX. mende amaierako eskolak Getarian

2017-10-30
Categorías: Archivos, Getaria,

Irailarekin batera hasi dira eskoletarako joan etorriak, honek herri guztietan dakartzan aldaketa guztiekin, udako ohiturekin alderatuz betiere. Inork ez du zalantzan jartzen gaur egun haur edo gazte guztien eskolaratzearen, eta honek dakarren alfabetizazioaren, garrantzia. Baina ziurtatu daiteke hori ez dela horrela izan historian zehar. Udal artxiboak eskeintzen digun dokumentazioarekin, Getariako eskolen inguruko  XIX. mende amaierako zenbait argitzapen egin daitezke.

Ezer zehaztu baino lehen, XIX. mende amaierako euskal eskolen azalpen batzuk ezinbestekoak dira garaiko errealitatea ulertzeko. Alde batetik, kontuan izan behar da espainiar estatuak gidatutako uniformizazio politikaren garaiaz ari garela, hezkuntza sistema zentralizatuaren ezarpenaren garaiaz alegia. Berrezarkuntzaren ezarpenetik aurrera eta foruak galdu ziren momentutik, euskal lurraldeek hezkuntzaren gainean zituzten eskumenak galduz joan ziren. Bestalde, eta aipaturiko foruen galerarekin, euskararen presentzia hezkuntzan ia guztiz galduko da, nahiz eta euskararen aldeko eskola planteamenduak  agertzen joango diren, ekimen pribatuaren bidez noski.

Hezkuntzaren erregularizazioa Moyanoren legearen (1857) bitartez hasi zen garatzen espainiar estatuan, eta honen arabera, lehen mailako irakaskuntza udalerrien esku geratzen zen. Gauzak honela, udal artxibotik lehen mailako irakaskuntzaren informazioa atera daiteke. Udalbatzarretako aktek hiru eskola publiko zeudela islatzen dute:

  • Escuela pública de niñas de Guetaria: lehen aipamena 1874ko irailaren 20koa da.

  • Escuela pública de niños de Guetaria: lehen aipamena 1882ko martxoaren 19koa.

  • Escuela de niños de Askizu: lehen aipamena 1886ko urriaren 17koa.

Aipaturiko hauetaz gain, beste eskola pribatu bat ere existitzen omen zen:

  • Escuela habitación de Fermina Arizpe: lehen aipamena 1895eko urriaren 20koa.

1897. urtean 1300 biztanle zituen herri batentzako eskola kopuru hau ikusita, eskolaratze maila altua zeukala pentsa daiteke. Baina dokumentazioak hori gezurtatzen digu, 1883ko apirilaren 15eko udalbatzarreko aktan adierazten baita haurrak eskolaratzen zituzten gurasoak sarituak izango zirela. Ukaezina da sariak emateko beharra bazegoen, eskolaratzearen maila oso altua ez zela. Familia guztietan haurrak lan-esku garrantzitsua ziren garai honetan, sariak pizgarri modura erabili zitezkeela pentsa daiteke, gutxienez, haurrak eskoletan izena ematen hasteko.


Xabier Etxeberria Lasa


*Irudia: 1882 urteko Escuela pública de niños de Guetaria­-ko lokalaren planoa. Iturria: Getariako udal artxiboa

Meatzeak, mundu ezkutu bat?

2017-10-13
Categorías: Archivos, Oiartzun,

zArditurriko meatzeek ez dute aurkezpen handirik behar. Milaka urteetan zehar izan duten erabileraz gain, duela hainbat denbora abian jarritako interpretazio zentruak beraien ohiartzuna areagotu egin du. Toponimia arloan ere jarduera horrek arrastoak utzi du, eta horren adierazle dira “Gazteluko meatzea”, “Gazteluko meatze zuria”, “Matxin-meatze”, “Meatzegorrieta” edo “Meatzezuloeta” bezalako leku-izenak.

Dirudienez, erromatarrek burdinari jaramon handirik ez zioten egin, beste metal batzuetan interesaturik baitzeuden. Modu honetan, Erdi Aroan Aiako Harrian material haren erretserbak ia oso-osorik zeuden. XIII. mendeko bigarren erdialdetik meatzeen ustiaketak garrantzia nabarmena eskuratu zuela ematen du, inguruetako ibai, lats, erreka edo errekastoean ezartzen joan ziren ur-olek ongi islatzen duten moduan. Horren lekuko, erregeak emandako Burdinolen Forua dugu. Araudi hau jaso zuten lehenengoak Irun eta Oiartzungo olagizonak izan ziren 1328an, nahiz eta denbora gutxian, handik hamar urtera hain zuzen ere, Gipuzkoako lurralde osora hedatu. Egia da burdin-mea gehiena inportatu egiten zela, baina ez dugu ahaztu behar bertakoa gertuen eta eskura zegoela; hortaz, horrek ere bere eragina izango zuen araudi hori jasotzerako garaian.

1.- Mineral ustiaketa, erregearen esku


Meatzeak erregalia ziren. Monarkia aginte gorena zuen erakundea izaki, hainbat esparru eta baliabideren gainean berezko zituen edo berarenak bakarrik ziren pribilegioak aitortu zitzaizkion, meatzeak horiek artean. Funtsean, mea ateratzeko baimena emateagatik sari jakin bat jasotzean zetzan, dirutan zein metaletan. Honek esan nahi du erregea zela esparruaren gaineko kontrola eta azken hitza zuena.

Hau hala izanik ere, burdina lurretik ateratzearen inguruko mundua anitza zela esan daiteke. Erregeak ez zuen gaia zuzenean kontrolatzen eta zegokiona kobratzearekin nahikoa zuen. Egunerokotasunean, beraz, hamaika egoera eman ziren: batzuetan meatzeen jabetza herriarena zen, eta auzo guztiek eskubidea zuten inguruetara hurbildu eta horiek ustiatzeko. Baina besteetan, denborak aurrera egin ahala, jabetasunak pribatutasunerantz jo zuen, eta pertsona ezberdinak ziren ondasun hori kudeatzen zutenak, lan-hitzarmenak sinatuz.

Meatzaritza munduak, harekin estuki lotutako burdinolekin gertatu bezala, legedi goiztiarra izan zuen. Nahiz eta korrejidorea mundu horri lotutako kontuak epaitu eta aztertzen zituena izan, hainbat lekutan meatzariek garrantzia handia eskuratu zuten. Arrasaten, adibidez, lanbideak berezko kofradia edo elkarte bat sortu zuen, eta meatzaritzari lotutako hainbat esparru oso goiz arautzen hasi ziren, 1434 urtea baino lehenago.

Esan bezala, monarka zen metal-gune horiek ustiatzeko baimena ematen zuena, gerora Probintziak hori berretsi behar bazuen ere. Erdi Aro eta XVI. mendean zehar ez dirudi erregeek halako askorik eman zutenik, baina Oiartzungo udal aktek horren inguruko adibide bat ematen digute, 1706 urtekoa. Orduan Migel Justizkoa erregearen aurrean aurkeztu zen, Oiartzungo mendietan zeuden “berun, kobre, zilar eta urre” meak bilatu, aurkitu eta ustiatzeko asmoz. Monarkak plangintza begi onez ikusi zuen eta baimena eman zion, urriaren 22ko errege-zedula bidez. Bertan, jarduera hori bideratzeko Justizek beharrezko zituen putzu eta zundaketa lanetan inolako trabarik jarri ez ziezaioten agintzen zion Bailarari. Migelek Aldundiaren aurrean aurkeztu zuen dokumentua. Probintzia ikerketa lanetan hasi zen berehala, jarduera hori Bailararen (eta Probintzia beraren) kaltetan zihoan ala ez jakiteko asmoz: Agidanez, azaroaren 28an Oiartzunek emandako erantzuna ikusita, ez zen inolako eragozpenik ikusi (A-1-13-1, 264 au.-264 at).

2.- Aiako Harriak, herri ezberdinetako meatzarien liskar leku

Meatzaritza Oiartzuni estuki lotutako gaia bada ere, aktetan topatutako aipamen edo berriak ez dira ugariak. Horietako hainbatek izaera negatiboa dute, erran nahi baita Aiako Harrietako lurretan eskumenak zituzten herrietako auzoen arteko liskarrak emandakoak direla. Gunea herri ezberdinen arteko mugetan egonik, ohikoa zen batekoen eta bestekoen arteko eztabaidak sortzea, hala nola Irunen eta Bailarako meatze-gizonen artekoak. Halakoak 1672, 1679, 1687 edo 1694 urteetan agerikoak dira: 1679ko abuztuan, adibidez, udalbatzak Juan Ribera eta Juan Albisturren aldeko ordainketa-gutuna eman zuen, Bailararen jurisdikziopeko meatzetara joan eta bertan topatu zituzten Irungo sei meatzari preso hartzeagatik (A-1-3-3, 102 at.-104 au.). Hainbat urte berandugo berriz, 1694an, Joanes Makutso oiartzuarrak Aiako Harrietan ustiatzen zuen meatzean jazotakoa azaltzen zaigu. Dirudienez, Gabriel Irigoienek eta Irungo beste hainbat auzok hark ateratako mea hartu eta Lesakako Erkazti burdinolako olagizonari saldu zioten. Kontuak ohiko salaketarako aitzakia emanik ere, uste baino garrantzia handiagoa zuen, txertatzen zen testuingurua zela eta. Ordurako Irun eta Oiartzunen arteko tentsioak agerikoak ziren eta aurreko hilabeteetan herri bateko zein besteko justiziek aurkariaren meatzarien atxiloketa eta ondasunen bahiturak burutzen ari ziren.


“…diferentes cargohauientes de la vnibersidad de Yrun, con comisio´n de la justicia de Fuenterrabía, ha llebado pressos a algunos menaqueros del Valle que trabajaban en sacar mena en dicho puesto [Aiako Harrian] y enbargádoles la bena que tenían echa, como por lo conseguiente la justicia del Valle ha hecho cautura de diferentes vecinos de Yrun, menaqueros, en el mismo puesto, y traídolos presos a la cárzel del juzgado de dicho Valle y enbargádoseles sus bienes” (A-1-8-2, 96 au.-96 at.)

Tentsio hauek direla eta, gaia Batzar Nagusietan eta errege-auzialdietan jorratzen hasi zen. Arazoa konpondu bitartean egoerak lehenera egiteko agindua eman zen, herriek inolako justizia-jardunik burutu gabe egon beharko zutelarik eta meatzariek beraien jarduna normaltasunez jorratzeko aukera izango zutelarik. Justizen kasua ikusita, ordea, mandatu horiek ez zuten eragin handirik izan; ez behintzat meatzeetan lan egiten zutenen artean.

3.- Meatzariak, Oiartzungo gizartearen parte

Kaletar, baserritar, ikazkin, olagizon, artzain, unai, behizain eta bestelakoekin batera, meatzariak Bailarako gizarteko zati ziren, Modu honetan, udalbatzarentzat ia etengabeko buruhaustea zen bideen konponketan, antolatzen ziren auzolanetan parte hartzen zuten. Honen arabera, meatzariek Ergoien aldean bizi edo denbora dezente ematen zutela dirudi. 1691an adibidez, Olaizola-garrika, “Olaizes-egurregi” eta Eizagirretik Madariegira bitarteko biztanle eta meatzariei, Sangio edo Zaingiriko bidea konpontzeko lanetara deitu zitzaien; 1692, berriz, meatzari, ikazkin eta Ergoiengo auzoak Aiako Harriko eta Gaztelu barrutiko bideak lamatzera bidali ziren (A-1-7-1, 139 au.-140 au.; eta A-1-7-2, 169 au.-169 at.)

Behargin guztien beharra zegoen halako lanetan, bereziki bideak zabaldu edo handitu nahi zirenean. Meatzariei dagokienez, beraien lanabesak haitzak puskatzeko oso aproposak ziren, eta horren lekuko dugu 1701 urte hasierako adibidea. Udalbatzak, bideen konponketa-lanetara aritu behar zirenak Zistiaga etxera joateko agindua eman zuen. Mandatuaren arabera, auzoak aitzurrekin joango ziren; itzainak aldiz, idiekin; mandazainak, zelabereekin; eta azkenik, hargin eta meatzariak harpiko, burdinaga eta borrekin.




“acudan todos los menaqueros d’este dicho Valle al puesto y caminos de Sanguio con sus arpicos y palancas, para adrezar dicho camino y ronper vnas peñas…” (1691. urtea; A-1-7-1, 140 au.)

4.- Bertako mearen esportazioa, etengabeko arriskua

Burdinolen lehengai moduan Bizkaiko mineralak lehentasuna izan zuen, hainbat faktore direla eta: lortzeko erraztasun handiagoa, kalitate hobea eta Gipuzkoan bertan behar adina mineralik ez zegoela, besteak beste. On Manuel Lekuona zenak bere Oiartzuni buruzko monografiaren 80 orrialdean, mearen inportazioari buruzko hainbat datu ematen zituen, 1698an zehar udalbatzarretan gaia jorratu zela adieraziz. Baina hori guztia hala izanik ere, horrek ez du esan nahi Gipuzkoan zegoen minerala erabiltzen ez zenik.

Probintziak etengabeko ardura izango du bertako meari babesa ematerako garaian eta, bereziki, Gipuzkoako burdinolei minerala erabiltzeko lehentasuna ematerakoan. Hau dela eta, ez da harritzekoa aktek burdin esportazioa debekatzen duten neurrien berri ematea. Are gehiago, liburuetan meatze munduarekin zerikusia duten lehenengo aipamenak XVII. mendearen bigarren erdialdekoak dira, eta debeku horren inguruan dihardute.

Probintziak mea esportatzeko debekua plazaratu zuten 1664 aldera. Bailarako olagizon eta burdinola jabeentzat onuragarria zen neurria ordea, ez zen guztien gustuko izan. Erabaki horrek Bailarako meatzariei kalte egiten zien, gertu zituzten Nafarroako burdinolekin negozio bikaina baitzuten. Horren lekuko dugu gorago aipatu dugun Makutsoren kasua, baina Lesakako Erkazti burdinolaz gain, Artikutzakoak ere interesa zuen Oiartzungo meaz hornitzeko. Honen aurrean debekua saihesten ahalegindu ziren eta segituan Bailarak Probintziara kexuak adierazi zituen, mea esportazio horrek bere burdinoletan eragiten zuen kaltea zela. Bailarak argudiatzen zuenaren arabera, kanporanzko bidea baimentzekotan, bertakoek lehengai kopuru txikiagoa izango zuketen eta horrez gain, prezioek goranzko bideari ekingo zioten (A-1-1-2, 5. foliazioa, 19 au.-20 at. eta 32 au.-33 au.).

Probintziaren xedapenek epe laburrean eragina izan zutela ematen du, baina luzera mendeetako joera etetea zaila suertatu zen. Aurreko debekua eta hogeita hamar urtera, 1692an, mea-esportazioak eragiten zuen egoeraren larria azpimarratzen zen, meatzeak bukatzen ari zirelako eta burdinolentzako kalte handia zekarrelako: “atento se rreconoce que las meneras se ban acauando y sino se pone esta prouidencia, en breue se acauarán las dichas meneras y se quedarían las herrerías sin materiales” (A-1-7-2, 10 au.-10 at.). Agindua berriz ere 1696an eman zen, betetzen ez zelaren seinale, baina egia da ondorengo urteetan gaiari lotutako informaziorik ez dugula.

5.- Izen eta protagonista batzuk

Olagizon, ikazkin eta mendietan, baso eta oihanen ilunetan, lan egiten zuten beste beharginen antzera, meatzarien bizitzaren nondik norakoen berri askorik ez dago. Datuak ateratzeko udal aktez haratago doan dokumentazioa kontsultatu beharko genuke, notario-protokoloak eta bereziki, auziak. Edonola ere, udalbatzak hartutako erabakien ondotik informazioa ez da guztiz antzua, eta datu bat izanez gero, haritik tiraka beste hainbat topatzeko aukerak egon daitezke.

Mea esportatzeko debekuei esker adibidez, meatzari horien izen batzuk plazaratzen zaizkigu. Arrazoia, logikoa da: udalbatzak hartutako erabakien jakinarazpenak akta-liburuetan erregistratzen ziren eta horietan pertsona jakin batzuen izenak jaso egiten ziren. Halako kasua 1664 urtekoa dugu, honako meatzariak aipatzen direlarik:

- Sebastian Arburu

- Juan Etx[…]

- Felipe Intxaurrandieta

- Juanes Isasa

- Martin Perez Pikabe

- Migel Pikabe

- Martin Perez Altamira

- Juan Olaziregi Arain, gaztea

- Juan Goronezbere (?), Juan G[…]agakoaren morroia

- Bonifazio Etxebeste

- Juanes Ibarburu Beroaltza

- Pedro Maia

- Pedro Isasti

- Juan Makutso Algorri

- Juanes Errekarte, Pedro Larrearen morroia

- Juanes Inda, Pedro Larrearen morroia

Gehienei buruz ez dugu daturik eta batzuetan beraien izen-abizenek informazioa jakitea zailtzen dute, garaiko homonimia dela eta. Adibidez, Juanes Ibarburu bat alkate dugu 1691 eta 1695ean, eta alkateorde 1681ean; halaber, Sebastian Arburu bat, 1664an “gazte” moduan aipatzen dena, 1677ko haragi hornitzailearen fidatzaileetako bat izan zela. Ezin ziurtatu, ordea, datuek meatzarien artean agertzen zaizkigun bi lagunekin lotuta dauden ala ez.

Batzuetan, berriz, informazioa agerikoa da. Juan Olaziregi Arain gaztea, adibidez, 1674an Iturriozko pisuzain izendatu zen. Pedro Larrearen morroi den Juanes Inda, berriz, 1701ean dugu. Orduan udalbatzak bere aldeko ordainketa agindu zuen, erregearen etorrera zela eta bideen konponketa-lanetan harpiko eta beste lanabesetan izandako kalteengatik. Baina adibide guzttietan adierazgarriena, zalantzarik gabe, Bonifazio Etxebesterena dugu. Bere kasuak meatzari eta olagizonen artean zegoen lotura estua islatzen du, Olaberria burdinolako errentari izan baitzen 1686-1688, 1695-1696, 1701 eta 1705 urteetan gutxienez. Horrez gain, hainbat mendi-sail enkantean lortu zituen eta 1704an udalbatzak mendi-ikuskatzaile moduan izendatua izan zuen. Lan mundutik kanpoko berriei dagokienez, 1689an kapare edo aitonseme moduan aitortu zitzaiola azpimarratu dezakegu.

Azkenik, datu azpimarragarri bat meatzarientzat morroi lanetan zihardutenen ingurukoa da. Aurreko zerrendan egoera horretan daudenak hainbat lagun dira. Ez da harritzekoa, garaiko gizartean guztiz errotutako kontua baitzen, beste hainbat ogibidek islatzen duten moduan. Baina informazio hori 1701 urtean bideak konpontzeko emandako mandatuarekin lotu dezakegu. Azken honetan datu deigarri bat aditzera ematen da: langileei, beraien ordez umerik bidali ez zezatela agintzen zitzaien (A-1-11-1, 25 au.). Agidanez, auzolanetan aritu behar zirenek beraien negozioari lehentasuna ematen zioten, komunitatearekin zuten konpromisoari baino; baita meatzarien kasuan ere.

Iago Irixoa