Eu Es

En fin... ba bai!

Blog
Archivos

Nuestra señora Santa María de Agosto

2018-10-29
Categorías: Aduna, Archivos,

Nahiz eta hilabete pare bat pasa diren Adunako jaiak ospatu zirenetik, gai hau aitzaki hartu dugu urriko hileko berria prestatzeko. Artxiboa miatzen ibili gara eta herriko jaiei buruzko dokumentu desberdin eta interesgarriak topatu ditugu. Horietako bat 1667 urtean idatzia izan zen (sig. 699-05) eta udalbatzako sesio edo akta baten zati bat da. Ez da dokumentu osoa gorde, orri pare bat baizik, baina bertan urte horretako herriko jaiei buruzko erabakiak hartu zirela irakurri dezakegu. Oraingoan ere, apirileko berrian gertatu zitzaigun gauza bera gertatzen da, fotokopia baten aurrean gaudela, alegia. Orduan esan genuen bezala, Adunako dokumentu historiko gehienak ez dira Udal Artxiboan gordetzen, baizik eta Donostiako Elizbarrutiko Artxibo Historikoan egongo dira. Hori dela eta, Adunan dokumentu horien fotokopiak ditugu, gaurko hau kasu.


Esaten genuenaren harira, dokumentu hau 1667 urteko apirilaren 11an idatzi zen eta bertan urte horretako festetako gastuei buruz hitz egiten dute, festetako elementu garrantzitsuenetariko biren inguruko akordioak hartzen dira. Lehenengo aipamena festa eta ospakizun guztietako protagonistari emango zaio, musikari esate baterako, “al musico tamborin”. Honi zilarrezko 50 erreal ordainduko zitzaizkion jaiek irauten zuten egun guztiengatik. Hara ere, badirudi berarekin bazkariak eta bestelakoak ere egiten zirela eta honen inguruan, argi eta garbi zehazten da horietatik suertatutako gastuak Udalak ez zituela bere gain hartuko, baizik eta zinpekoak eta erregidoreek euren kabuz ordaindu beharko zituztela. Gaur egungo politikariek eragiten dituzten berriak kontutan hartuta, galdera bat datorkigu burura lerro hauek irakurtzerakoan, beteko al zuten Adunako agintariek udalbatzan adostutakoa XVII. mendean?


Testuko bigarren aipamena zezenen ingurukoa izango da, izan ere, garai hartan festetako elementu garrantzitsua izango ziren zezenak. Badirudi, herriko errota enkantean zuen pertsona arduratuko zela festetarako bi zezen eramateaz “para correr por las fiestas” dio testuak. Doan eraman beharko zituen gainera, ez baitzitzaion inolaz ere ordainduko. Horietaz gain, beste bi zezen egongo ziren, zinpeko eta erregidoreen ardura izango zirenak, hau da, Udalaren ardura izango zirenak, eta hauek bai, ordaindu egingo ziren “que por cada toro se le de por quenta del dicho lugar y sus propios y rentas dos ducados de vellon y no mas”.


Mende bat beranduago, ohiturak eta jarduerak antzerakoak izaten jarraitzen dutela ikus dezakegu. Oraingoan, XVIII. mendeko urte desberdinetako kontuak ditugu aurrean, hau ere Donostian gordetzen den dokumentu original baten fotokopia (sig. 697-03). Guri interesatzen zaigun zatia 1762 urtekoa da eta bertan aipatzen dira urte horretako festetarako egin ziren hiru ordainketa: zezenak berriro agertzen dira, Hernaniko Esteban de Goicoecheak eramango zuen bat eta Juan Bautista de Zubiza errementariak hagak egingo zituen, 8 erreal ordainduko zitzaizkiolarik. Hirugarren aipamena musikarena izango da. Urte horretan ere danbor-jole bat joango zen, baino ez zen bakarrik egongo, orain berarekin batera Pedro de Sorreguieta juglarea ere joango zen eta biei 170 erreal ordainduko zitzaizkien.


Gauza asko aldatu dira beraz, herriko festetan azkeneko 3 mendeetan. Festak eta ohiturak bizirik dauden gauza bat direla esan daiteke, eta horiek, gizartearekin batera eboluzionatu eta aldatu egiten dira, batzuetan desagertu ere bai. 2018 urteko jaietan zezenik jadanik ez dago, orain beste jarduera batzuk antolatzen dira: bazkari herrikoi desberdinak, sagardo dastaketak,… noski, janaria eta edaria ezin dira falta. Aldatu ez den gauzetariko bat musika da, nahiz eta gaur mota desberdineko musika entzun daitekeen herrian, argi gelditzen da honen presentzia herriko festetan beti izan dela garrantzizkoa. Esan genezake musika herriko festetako protagonista bat dela, hori bai, bigarren mailakoa izango da, Adunako festetako protagonista nagusiak beti izango baitira bertako herritarrak.


Amaia Mendizabal

Irudia: Adunako herritarrak festetan herriko plazan dantzan, 1940 hamarkada (sig. 459-01). Adunako udal artxiboko irudia

Antzinako zeloa

2018-10-22
Categorías: Archivos, Asteasu,

Asteasuko Udal Artxiboak dokumentazio historiko aberatsa gordetzen duela bere baitan, behin baino gehiagotan esan dugun gauza bat da. Ez gara ez, nekatuko errepikatzeaz, izan ere garrantzi handia duen gauza bat da eta honen zaintza, babesa eta hedapena gure esku dago. Toki desberdinetako ikerlari asko datoz Asteasura beren lanetarako informazio bila eta tarteka, kontsultatzen dituzten dokumentuen orrietan bitxikeriak aurkitu ditzakegu. Gaurkoan, 1780 urteko epaiketa bateko orrialde batean topatu duguna aurkeztu nahi dugu (sig. 139-04).


Dirudienez, epaiketaren testua idazten ari zen eskribauak erabiltzen ari zen orrietako bat puskatu zuen eta konponbide bat bilatu behar zion. Horretarako, paper zati txiki bat moztu eta puskatutako bi zatien gainean itsatsi zuen, hau da, gaur egun erabiltzen dugun zeloaren lana beteko zuen zati horrek. Kasu honetan, puskatutako zatia oso txikia da eta ez dio testuari eragiten, gainera, hausturaren areagotzea saihesten du, beraz, irtenbide egokia izan zela esan daiteke.  

Antzinako zelo honen erabilera ohikoa zen, beste tokietako dokumentuetan ere ikusi izan baitira. Garai hartako idazleek kontutan hartu ez zutena, ostera, paper zatia pegatzeko erabilitako itsasgarriak denborarekin paperean eragin zezakeen kaltea zen. Nahiz eta guk aurrean dugun dokumentua egoera onean egon eta kalterik agerian ez eduki, ezagutzen dira beste kasu batzuk non inguruko papera horitu eta hondatu egin den. Kasu horietan dokumentuak errestauratu egin behar dira etorkizunerako kontserbazioa bermatzeko. Adituek, metodologia eta teknika desberdinak erabiltzen dituzte kalte hauek konpontzeko eta liburuak egoera hoberenean gelditzea lortzen dute.


Hortaz esan bezala, egunerokotasuneko lanean bitxikeriak topatzen ditugun heinean, horiei buruzko berriak gure blog honetan argitaratzen jarraituko dugu, gure helburuetako bat, Artxiboetan aurkitu dezakegunaren plazaratze edo dibulgazioa baita, horrela, mundu honen inguruko ezjakintasuna murriztuz.


Amaia Mendizabal

Subijanako uharkara bisita

2018-10-15
Categorías: Archivos, Villabona,

Oraingoan ez dugu Artxiboan gordetzen dugun dokumenturik aurkeztuko, ostera, Europa mailan antolatzen diren Ondareari buruzko jardunaldiak aurkeztuko ditugu. Jardunaldi hauek urtero antolatzen dira bisita gidatuak, erakusketak, hitzaldiak eta bestelakoak eskainiz. Udazkena izaten da jardunaldi hauek ospatzeko garaia eta horregatik, urriko berria hauei eskaini nahi diegu, eta zergatik ez, Villabonak eskaintzeko duenari buruz pixka bat hitz egiteko. Noski, Villabonak honen inguruan asko dauka eskaintzeko eta Gipuzkoako beste 32 udalerrirekin batera, 2018ko Ondarearen Europako Jardunaldietan parte hartuko du.


Aurten jarri den gaia emakumearen emaria izan da eta hauen rola ondarean zein izan den aztertzeko eta erakusteko aukera ezin hobea da. Azkeneko hilabete hauetan Subijana enpresari buruz idatzi ditugun berrien bitartez, enpresak herriarekiko eduki duen eragina eta garrantzia islatu nahi izan dugu, denboran izan duen garapena deskribatuz eta Udalarekin edukitako harremanak eta tratuak plazaratuz. Enpresa honetan Villabonako bizilagun askok lan egiten zuten, horien artean emakumeak aurkitzen zirelarik. 1908 urtean adin desberdinetako 48 emakume eta neska zeuden bertan lan egiten, gehienak 23 urte baino gutxiagokoak. Urte batzuk beranduago, 136 izango ziren, enpresako gehiengoa osatuz (gizonezkoak 124 izango ziren) eta berriro ere, gehiengo nagusiak 23 urte baino gutxiago edukiko zituen.


Hauek betetzen zituzten lan postuak ezagutzeko bertan lan egin zutenen testigantzak ezinbestekoak dira, Artxiboan dugun dokumentazioaren artean honi buruzko datuak ezin baitira bilatu. Testigantza hauek oso baliotsuak dira hutsune handi horiek betetzeko eta garai hartako lan mundua nolakoa zen jakiteko. Izan ere, emakumeek Subijana enpresan betetzen zuten lanetako bat oihalen tindaketa eta zuritze kupeletan ematen zela horiei esker dakigu, hau da, urez betetako kupeletan egingo zuten lan.


Aurreko berrian agerian gelditu zen bezala, ura ezinbesteko baliabidea zen enpresaren funtzionamendurako, herriko ur-iturri desberdinetako ura ustiatzen zuelarik. Horretaz gain, enpresa eraiki zenean ura bideratzeko sistemak ere eraiki behar izan zituzten, horien artean kanalak eta uharka edo aljibea aurkitzen direlarik.


Artxiboan tamalez, uharka horri buruzko informaziorik ez dugu, ez dakigu zehazki nork eta nola eraikia izan zen. Horri buruz dugun informazio bakarra 2009 urtekoa da, hau da, balioanitzeko gela bihurtu zenekoa. Hori dela eta, Ondarearen Jardunaldi hauek uharka ezagutarazteko aukera paregabea eman digute eta bertara bisita gidatuak antolatu dira hilabete honetarako. Gainera, bisita hauetan, Subijana enpresako ikur hau ezagutzeaz gain, estanpazioari buruzko tailer bat egiteko aukera ere egongo da. Informazio guztia Udalaren web orrian aurkitu daiteke, baino guk txoko honetaz baliatu nahi izan dugu interesa duen edonor gonbidatzeko bisita hauetan parte hartzera. Urriaren 20an izango da lehenengoa, goizez eta euskaraz, eta urriaren 27an bigarrena, kasu honetan gaztelaniaz, ordutegi berdinean. Informazio gehiago nahi izanez gero, hemenkontsulatu daiteke.

 

Argazkiaren iturria: https://t.co/JPSiENbhix


Amaia Mendizabal

Tren geltokia izan genuenekoa

2018-10-03
Categorías: Archivos, Getaria,

Zuetako zenbatek pentsa ote duzue: gure herrian tren geltokia izango bagenu? Egun, ondoko bi herrietara begiratuz gero, hobe komunikatuta daudela esan daiteke inongo beldurrik gabe. Getaria, Zarautz eta Zumaiaren arteko alderaketa eginda, hiruek dauzkate antzeko aukerak itsas-garraioari dagokionez, baina lurreko garraioan kontua aldatu egiten da. Bai, autobusez komunikatuta daude hiruak, errepidez aukera hori baitago, baina trenbideak ematen dituen abantailetatik at geratzen da Getariako herria.


“Compañía del Ferrocarril de Elgoibar a San Sebastián” izan zen kostako trenbidea eraikitzeko erabakia hartu zuen enpresa, XIX. mende amaieran. Elgoibarretik Donostiarako linea honetan bai Zarautzetik eta baita Zumaiatik ere igarotzen zen trenbidea, Getaria alde batera utziz. Ezin da aipatu gabe utzi linea hau gaur egun Euskotrenek erabiltzen duenaren oso antzekoa dela. Esandakoaren ondorioz ez dauka gure herriak tren geltokirik, nahiz eta linea ireki zen momentuan, itxura egiteko izan bazen ere, geltoki batean Getariaren izena sartu zuen gorago aipatu dugun enpresak, “Guetaria-Oiquina”. Udal akten arabera, enpresaren erabakia ez zen gustagarria izan Getariako Udalarentzat eta geltokiari izena aldatzeko eskaera egin zuen.


1901eko ekainaren 30eko udal aktan argitzen da nola aipaturiko enpresak “Guetaria-Oiquina” izeneko geltoki bat jarri zuen, bilkuran zeudenek diotenaren arabera, geltokitik “sin ninguna clase de camino que pueda conducir al casco de esta villa ni a ningún caserío de ella, resulta que con tal estación se lleva a engaño a la personas de Bilbao, San Sebastián, . . .”. Hau dela eta, 1901eko urriaren 26ko udal aktak dio idatzi bat bidali zitzaiola tren konpainiaren lehendakariari egoera azalduz, eta 1901eko abenduaren 15eko udal aktan Getariako Udalaren agindua zein izan zen argitzen da: ken dezatela herriaren izena geltokiko errotulutik!


Hau ikusita, pentsa daiteke Getaria inkomunikatua geratu zela, baina arazo honen aurrean, Zarautzeko geltokira bideratuta kotxe-zerbitzua ezarri zela jakinarazten digu 1902ko urtarrilaren 4ko udal aktak.


Errealitate honen aurrean, denbora gutxiz izan bazen ere, Getariak tren geltokia izan zuela harro esan genezake, nahiz eta askorako ez balio.

Irudia: 1948ko Elgoibar eta Donostiaren arteko trenbidea.  Bertan, “Oiquina” izenarekin agertzen da 50 urte lehenago “Guetaria-Oiquina” geltokia zena.

Iturria: http://ferropedia.es/wiki/Compa%C3%B1%C3%ADa_del_Ferrocarril_de_Elgoibar_a_San_Sebasti%C3%A1n.


Xabier Etxeberria

Benefizentzia etxea

2018-10-03
Categorías: Archivos, Getaria,

Orain dela zenbait hilabete aseguru sozialen gaiaren inguruko zenbait zehaztapen eman genituen atal honetan. Bertan aipatu moduan, XIX. mende amaieratik  gai sozialei buruzko legeak ugaritzen joan arren, benetako aurrerapausoak ez ziren XX. mendean sartu arte emango. Baina aseguru sozial hauen ezarpena orokortu baino lehen, zein zen gizarteak babes soziala eskaintzeko zeukan bidea? Nola laguntzen zitzaien sozialki marjinatutako pertsonei?


Sozialki baztertutako taldeei eskainitako babes forma ezberdinak eman izan dira historian zehar. Orokorrean, babes sozialak hartutako forma nagusiak bost direla esan daiteke:

1.Karitatea

2.Benefizentzia

3.Aseguru Soziala

4.Asistentzia Sozial Publikoa

5.Ongizate Soziala


Lerro hauen bidez, Aseguru Sozialen aurreko formaren inguruko zenbait datu emateko asmotan gatoz. Benefizentzia modura ezagutzen duguna Aro Berrian zehar hasi zen gorpuzten. Baztertutakoei bideratutako babes forma hau, karitatearekin alderatuta, ez da elizaren edota partikularren aldetiko baliabide ekonomikoen bidez hornituko, oraingo honetan, udalak pasako dira protagonista nagusi izatera Junta de Beneficencia izenekoen bidez. Benefizentziak, ekintza modura ulertuta, bi alde edo helburu zituela esan daiteke: alde batetik, txiro eta eskalen kopurua txikitzea, eta bestetik, laguntza sozial publikoaren bidez baztertutako jendearen beharrak asetzea, laguntza pribatuak murriztuz.  Espainia mailan, benefizentzia nahiko berandu barneratu zen, gainerako europar herrialdeekin alderatuta betiere, ez baitzen 1849. urterarte Ley General de Beneficencia delakoa plazaratu. Hemendik aurrera, herri bakoitzeko Junta de Beneficencia delakoa bere herriko bizilagun baztertuek beste edozein herritan sortutako gastuak ordaintzera behartuta zegoen.


Getariaren kasuan, eta normalean informazio iturri nagusi ditugun Udal Akten arabera, 1851ko urriaren 5eko aktan agertzen da aipaturiko gastuen ordainketaren lehen arazoa. Dirudienez, Donostiako juntak benefizentziara bideratutako eraikinetan getariar bat edo beste omen zegoen, eta legean oinarrituta, hauen kostuak Getariako udala ordaintzera behartuta zegoen. Donostiatik Getariara iritsitako komunikazio horrekin ez zeuden ados getariar agintariak, euren arabera inongo gasturik ordaindu beharrik ez zeukaten bertakoak ziren txiroak ez baitziren exititzen Donostian: “considerando que no hay ningún pobre de esta jurisdicción en el establecimiento de San Sebastián”.


Hau ikusita, galdera bat etor dakiguke burura: benetan ez zegoen getariarra zen txiro edo eskalerik Donostian edo Getariako udala ez zen hauen kargu egin nahi?


Xabier Mendizabal


Irudia: Donostiako Erruki Etxea, 1878.

Iturria: Auñamendi Eusko Entziklopedia

Arrainak trenbidean

2018-10-03
Categorías: Archivos, Getaria,

Maiatzeko idatzian aipatu zen Getariak  eta Compañía del Ferrocarril de Elgoibar a San Sebastián enpresak izandako lehen kontaktua. Bertan esandakoaren arabera, Getaria-Oiquina izeneko geltokia egon omen zen duela mende bat, baina dirudienez, Getariako Udalari ez zion poztasun berezik eragin honek, kontrakoa baizik, herriaren izendun geltokiari erreferentzia egiten zioten errotulu guztiak kentzeko agindua eman baitzuen.


Udalaren eta enpresaren arteko erlazioak ez ziren kontu horrekin itxi. Lehenengo kontaktuan eskaera kentzekoa izan bazen, bigarrenean jasotzeko eskaera izan zen. Bigarren eskaera ulertzeko, garai hartan Getariaren diru-iturri nagusia zen sektorera joan beharko da. Arrantza eta Getaria estu lotuta joan diren bi hitz izan dira historikoki, eta nahiz eta maila apalago batean izan, baita gaur egun ere. Arrantza eta jarduera honek sorturiko industria jarduerek ahalbidetu izan dute Getariaren bilakaera. Zentzu horretan, sektore honek historian zehar izandako hazkunde nabarmenena azpimarratu behar izanez gero, XX. mende hasieratik aurrera izandakoa aipatzea ezinbestekoa da. Sektorearen faktore endogenoen garrantziaz gain, zenbait kanpo faktoreek ere garrantzia izugarria izan zuten, eta nola ez, horien artean egon zen trenbidearen sorrera, honek zekartzan abantaila eta erraztasun guztiekin. Getariako Udala honen jakitun izan zen lehen momentutik.


Argi dago Getariako Udala kontziente zela geltoki bat izatearen ezintasunaz. Era berean, oso kontziente izan zen trenbidea gertu izateak zekartzan abantailez. Trenbide linea berria ireki zen momentuan arrantzatutakoa saltzeko merkatua merketu eta zabaldu egin zen. 1902. urterako eraikita zegoen linearekin, gauean Getariako uretan arrantzatutakoa goizean goiz Bilbo hirian saltzeko aukera zegoen. Aukera hori galdu ezin zela oso argi zeukan Getariako Udalak. Esandakoaren erakusgarri dugu 1902ko maiatzaren 17ko udal akta. Bertan goizeko lehen orduan Zarautzeko geltokitik Bilbo aldera trena antolatzeko eskaera bideratzeko beharra aipatzen da, betiere, Zarautz eta Zumaiako herriekin batera presioa eginaz. 1902eko uztailaren 17rako inguruko herriekin elkartu eta denek batera eskaera bideratzeko erabakia hartzen dela aipatzen da.


Geltokia izateko pribilegioa ez izan arren, trenbidearen gertutasunak onura ekonomiko handia ekarri zion Getariari.


Xabier Etxeberria


Irudiaren iturria: https://www.getaria.eus/es/content/pesca-y-pescadores


Nork zor du zer?

2018-09-28
Categorías: Aduna, Archivos,

Udal Artxiboetan gordetzen ditugun dokumentuen artean kontu liburuak aurkitzen dira. Gaur egun osatzen diren liburuak, handiak, pisutsuak eta zehaztasun handikoak dira, normalean kutxa asko betetzen dituztelarik artxiboetan. Mota honetako liburuek ordea, ez dute beti formatu berdina eduki, XX. mende hasieran adibidez, orri batzuek osatzen zituzten txostenak ziren eta gaur, hauetako liburuxka bati buruz hitz egingo dugu.


Espediente honetan 1902 urteko kontuak ikus daitezke (sig. 704-30), kontribuzio probintziala ordaindu zutenak, zordunen zerrenda, herri lurren gaineko balioa, Udalak egindako ordainketak,… Informazio guzti hori dokumentu honetan egongo da jasota, baino honetaz gain, bazeuden ogasuneko beste liburu batzuk ere. Urte honi buruzko ohiko udal aurrekontua (sig. 0011-08), ordainketa eta sarreren liburua (sig. 0011-09), aurrekontuaren kitapena edo likidazioa (sig. 0011-10) eta ezohiko udal aurrekontua (sig. 0011-11) ere Artxiboan aurkitu daitezke. Antza denez, urte horretan sukar tifoideen izurrite bat eman zen Adunan eta ustekabeko izurrite honek eragindako gastuei aurre egiteko, aparteko aurrekontu bat prestatu behar izan zen.


Aurrean dugun dokumentuari dagokionean, bi zati dituela esan daiteke, lehenengo orrialdeetan 1901 eta 1902 urteetan jasotako ordainagirien ordainketak ikusi ahal izango ditugu eta bigarren zatian, nekazal kontribuzio probintzialaren inguruko zerrendak ikusiko ditugu.


Lehenengo zati horretan ikus daitekeen lehenengo kargua edo ordainketa, 1901 urteko maiatzaren 18an egin zen eta herriko irakasleari zegokion. Honek 112 pezeta eta 50 zentimo jasoko zituen hiruhileko bakoitzean. Kopuru berdina jasoko zuen baita ere, udaleko idazkariak, aurrekoak bezala, hiruhileko bakoitzean. Beste pertsonai batzuek jasotzen zuten kopurua ere adierazten da, horrela, alondegiko langileari 40 pezeta dagozkio eta apaizari 30. Azken honi meza desberdinak emateagatik ordainduko zitzaion, 1901eko abuztuaren 15ean adibidez, 25 pezeta jasoko zituen “al párroco por el sermón del dia de la Asuncion de Nuestra Señora” eta 1902ko maiatzaren 18an “Descargo a Dn. Jose Ignacio Oyarzabal la cantidad de treinta pesetas por los sermones de Lazaro y Jueves Santo”. Herriko medikuari ordaindutakoa ere islatzen du testuak, honi 125 pezeta emango zitzaizkion, ez dakigu ordea, ze eperi dagokion kantitate hori.


Dokumentuaren bigarren zatian, herri lurrak erabiltzeagatik ordaindu beharrekoa jakinarazten da. Bertan, zehatz-mehatz esaten da bizilagun bakoitzak erabiltzen duen herri lur kopurua, bakoitzak zenbait ordaindu behar duen, eta zordunak baleude, nortzuk diren eta zenbait zor duten. Hauekin batera, beste zerrenda bat ikus daiteke, zeinetan gariaren inguruko datuak agertzen diren.


Dokumentu honek zergadunen izenak edo etxeen izenak eskaintzen dizkigu, baina tamalez, ez du aipatzen zeintzuk diren bakoitzak ustiatzen dituen lurrak. Informazio hau edukitzea baliotsua izango litzateke lur horien banaketa nola egin zen jakin ahal izateko. Hamarkada batzuk beranduago arte itxaron beharko dugu datu hori ezagutzeko, orduko kontabilitate liburuetan pertsona, familia eta etxe bakoitzeko informazio asko jasotzen baita. Liburu horiek, hemen aurkeztutakoak ez bezala, ehunka orriz osatuta egongo dira eta beste batzuekin batera, toki asko beteko dute artxiboetako apaletan.


Amaia Mendizabal


Uraren erabilera

2018-09-11
Categorías: Archivos, Villabona,

Villabonako estanpatuen fabrikari buruzko berri sortarekin jarraituz, enpresa honek bere funtzionamendurako behar zuen baliabide natural garrantzitsuenetako baten kudeaketari buruz hitz egingo dugu oraingoan.

Industria aroan edo industrializazio garaian, fabrika haundi nagusienen ekoizpenerako ura ezinbestekoa zen. Villabonan, hala nola Gipuzkoako beste toki batzuetan ere, ikatza ez zen baliabide nagusi bat, izan ere, hemen zaila zen lortzea eta horregatik uraren indarraz baliatuko ziren industriak martxan jartzeko. Egoera hau ez da XIX. edo XX. mendeko berezitasun bat, baizik eta atzeragotik dator. Erdi Aroan dagoeneko, burdinolak eta errotak ibai ertzetan kokatzen ziren arrazoi horrexegatik. Villabonaren kasuan kokapen estrategikoa zuen ez bakarrik  Oria ibaiaren ertzean egotegatik, baizik eta trenbide sarean barneratua egoteagatik ere, eta horrek erakargarri bihurtzen zuen herria industriaren garapenerako.

Estanpatuen enpresa hau, aurreko batean esan bezala, 1860 urtean eraiki zuten Silva anaiek eta Frois-ek, baina horren aurretik pertsonai hauek Villabonako beste industria batzuetan ere parte hartu zuten. Horrela adierazten dute Udaleko batzarretako akta desberdinek (sig. 0007-01 CF). 1858 urtean Rodolfo Silva Arroa errotaren jabeetako bat izango da. Errota hau gaur egun izen hori duen auzoan egongo zen eta akziodun desberdinak izango ziren jabe garai horretan. Urte horren hasieran baimena eskatuko diote Udalari errotatik irteten den ura bideratzeko kanal bat eraikitzeko Butron izeneko parajean. Bestalde, 1860 urteko akta baten arabera, Silva burdinola baten jabe dela aipatzen da, Olaederra burdinola izango ote da?

1860 urte horretan beraz, estanpatuen fabrika eraikitzen da barnean bi ur kanal edukiko dituelarik, eta bertan zeuden turbinak, oihalak lehortzeko berogailuak, tindaketarako eta zuriketarako behar ziren galdara eta kupelak uraren bitartez funtzionatuko zuten. Bistakoa da beraz, enpresa honek urarekiko zuen menpekotasuna.

Herrirako zerbitzuak ere eskaini zituen, nolabait esateko. Udalarekin harreman onak zituela nabarmen geratzen da Artxiboan ditugun agiri desberdinetan zehar. Enpresa eraiki zenean, bertako ura Oria ibaira ateratzeko ubidearen tamaina dela eta, zubi berri eta handiago bat eraiki behar izan zuten Silva anaiek eta Frois-ek Olalde inguruan. Zubi hori edonork erabili ahal izango zuen baina hori bai, naiz eta enpresak eraiki, ez dute mantentze lanez arduratu nahi eta udalbatzan esaten dute “que aunque por su conveniencia haya egecutado este puente, no por eso se le debia considerar obligado a que en lo sucesivo quedase a su cargo su composicion y mucho menos su renovacion por causas imprevistas y que pudiesen ocasionar las grandes avenidas de aguas”. Gauzak horrela, Udalak bere adostasuna adieraziko du eta momentu horretatik aurrera bere ardurapean geldituko da zubia.

Beranduago “Subijana y Cia.” izango den enpresa honek ez du Oria ibaiko ura bakarrik erabiliko, Villabonako beste errekasto eta errekak ere ustiatuko ditu eta. Baliabide hau ordea, ezin da nolanahi erabili, erregulatu eta kontrolatu beharreko gauza bat da eta horretarako baimena lortu behar da, bai Udalarena eta baita Iparraldeko Konfederazio Hidrografikoarena ere. Artxiboan mota honetako baimen espediente desberdinak ditugu. 1962 urtean adibidez, Akulubi errekastotik segundoko 9 litro hartu nahi zituzten. Errekasto hori ordea, nekazal helburuetarako beste pertsona batzuek ere ustiatzen zuten eta ur emaria murriztu egingo zela alegatu zuten enpresa horrek baimena eskatu zuela jakin zutenean. Konferentzia eta Udala ordea, ez zeuden beraiekin ados eta baimena eman zioten. 3 urte beranduago, beste errekasto bateko ura erabiltzeko beharra zutela jakinarazi zion Subijanak Udalari. Oraingoan Sorredoreko ura behar zuten eta berriz ere, kexak egon ziren herritarren eskutik. Partikular batek Sorredore eta Etxeondo erreka gauza bera zirela esanez, Subijanak hortik ura hartzen bazuen bere lurretan eragina edukiko zuela salatu zuen. Hala ere, oraingoan ere fabrikak behar zuen baimena lortu zuen (sig. 625-32).

Beste erreka bat ere ustiatuko zuen, baina oraingoan tratu bat edukiko zuen Udalarekin. Otsabi erreka, errepidea azpitik zeharkatuz enpresa ondotik pasatzen zen Oriara isurtzeko bere urak, eta horregatik Subijana enpresak edukiko du ur horien gaineko eskubidea. 1897-09-05eko Udalbatzarrean (sig. 0008-02 CF), Udalak bertako ura herritarren erabilerarako eraiki duen harraska batera eramatearen trukean, fabrikari baimena emango dio sare orokorretik edateko ura doan hartzeko. Akordio hau oso baliotsua zen “Subijana y Cía.”-rentzat eta momentu horretatik aurrera Otsabi errekaren inguruko erabakiak hartzen dituzten bakoitzean Udalak akordioa berretsi beharko du. Horrela egin zuen 1897 urtean eta baita 1909 urtean ere. 1944 urteak emango dio amaiera akordio honi. Udalak hartzen du erabakia eta enpresak adostasuna ematen duenean, honek edateko urari dagokion zerga ordainduko du eta Otsabitik herriko estolda sarera ura eramaten zuen hodia itxi egingo da. 

Xahuketa dokumentala Asteasun

2018-09-06
Categorías: Archivos, Asteasu,

Berri honen bidez, artxibozainen beste lanetako bat plazaratu nahi dugu, beti ere dokumentuen kontserbazioa helburu delarik. Behin baino gehiagotan esan bezala, Udal Artxiboetan teknikariek euren egunerokotasunean sortzen eta ixten dituzten espediente administratiboak gordetzen dira. Hauek milaka zenbatu ditzakegu eta logikoa den bezala, udaletxeetan ez dago toki fisikorik Udal batek bere bizitza osoan zehar sortu dituen espediente guztiak gordetzeko. Asteasuko artxiboaren kasuan, fondo historiko aberats eta garrantzitsua gordetzen dugu gainera, eta nahiz eta idatzizko ondare kultural hau gordetzea oso positiboa den, ordainetan artxibo gelan tokia behar du. Horrela gauzak, Asteasuko Artxiboko gela ia guztiz beteta dago dagoeneko eta leku falta arazo larri bihurtzeko zorian dago. Hala eta guztiz ere, honek badu irtenbiderik, izan ere, artxibo sistema bat ezartzearekin bat dator toki berria egitea. Helburu hau xahuketaren bidez lortzen da, eta horrelako prozesu bat eraman nahi dugu aurrera Asteasun datozen hilabeteetan.


Xahuketa bat zer den azaltzeko, dokumentuen kontserbaziorako eta deuseztapenerako hautaketa prozesu bat dela esan dezakegu. Xahuketa baten helburua dokumentuak suntsitzea izango da. Prozesua amaitzen denean suntsitutako dokumentuak betirako desagertuko dira, horregatik metodologia bat jarraituz arreta handiz egin beharreko lana dugu hau. Ezin dira espedienteak nolanahi deuseztatu, baina era berean, egin beharreko lan bat da. Horretarako eragile desberdinek parte hartzen duten batzorde bereziak osatzen dira eta hauen esku egongo da serie desberdinen balorazioak egitea. Dokumentuek maila desberdinetako balioak dituzte, hau da, sortuak izan zirenean balio zehatz bat edukiko zuten baina espedientea ixtean balio hori galdu eta bigarren mailako bat duten hala ez baloratu behar da. Beste hitz batzuk erabiliz, espedienteek etorkizunean balio informatibo edo historikoa badute, betirako gordeko dira, bestela, xahuketa bidez aterako dira artxibotik. Balorazio hauek dira batzorde berezi horiek aztertu eta ezartzen dituztenak, eta horiekin batera, espedienteak zenbait denboraz gorde behar diren ere xedatzen dute. Beraz, balorazioekin batera hautaketa eta xahuketa taula osatuko dute eta kontserbazio epeak ere ezarriko dituzte. Horrela, artxiboetako langileek xahuketa bat aurrera eraman nahi dutenean, balorazio horietan ezarritako irizpideak jarraituz egin ahal izango dute. Euskal Herrian, Eusko Jaurlaritzaren organo bezala DOBAUBA dugu, Dokumentuak Balioesteko eta Aukeratzeko Batzordea, alegia. DOBAUBAren sorrera azaroaren 21eko 232/2000 Dekretuan, Artxibo Zerbitzuetako Araudia eta Euskal Autonomia Erkidegoko Dokumentazio Ondarea erregulatzeko arauak onartzen dituen dekretuan zehazten da, bertan bere betebeharrak eta funtzioak arautzen direlarik.  


Xahutzeko den dokumentazioa Artxibotik ateratzen denean, paper suntsiketa bermatzen duen enpresa batera eramango da, eta honek, prozesua egokia izan dela ziurtatzen duen agiri bat sortuko du. Modu horretan, beste gauza batzuen artean, datu pertsonalen babesa bermatuko da.


Asteasuko Udal Artxiboan 2018 urte honetan aurrera eraman nahi dugun xahuketa prozesu hau beraz, DOBAUBAk ezarritako irizpideak jarraituz egingo dugu, beti ere prozesu guztiaren erregistro eta kontrol zehatza bermatuz, gardentasunez. Azken finean, Administrazio publikoak sortutako informazioaren zentzuzko kudeaketa da xahuketa.


Amaia Mendizabal


XIX. mendeko galdeketei etekina ateraz

2018-08-27
Categorías: Aduna, Archivos,

Ikerketa lan bat abian jarri nahi dugunean informazio iturri desberdinak erabil daitezke datuak jasotzeko, beste batzuen artean, idatzizko dokumentuak aurkitzen direlarik. Era berean, hauen artean ere mota desberdinetako datuak ematen dizkiguten testuak daude eta gure ikerketaren helburuaren arabera batzuk edo besteak hartuko ditugu aintzat. Gure lanaren xedea familiaren historia edo zuhaitz genealogikoa denean, aiton-sementza testuak edo erroldak erabiliko ditugu; baserri edo etxe baten historia jakin nahi dugunean obra proiektuetara, eraikuntza erroldetara edo protokoloetara, hau da, eskrituretara joko dugu; lurralde bati buruzko ikerketa egiten ari garenean, gaur aztertuko dugun dokumentua bezalakoak oso erabilgarriak izan daitezke herriari buruzko datu objektiboak agertzen baitira.

1879 urteko urriaren 14an, Gipuzkoako Gobernadore Zibilak zirkular bat bidali zien probintziako herrietako alkateei galdeketa bat eginez, gai desberdinei buruzko datuak jaso nahian (sig. 704-11). 23 galdera dira guztira eta Udal zerbitzuei buruz, erlijioari buruz eta herriko ekonomiari buruzko gaiak jorratzeko eskatzen dute. Zerbitzuen inguruan, hilerriaren egoera zein den jakin nahi dute alde batetik, eta ea hilerri zibila dagoen galdetzen dute, horretaz gain, mediku zerbitzuari buruz, ostalaritzaren kudeaketari buruz, suteen aurkako zerbitzurik dagoen ala ez, eskola erlijiosoak edo-eta partikularrak dauden, aurrera eramandako obra publikoei buruz eta hauteskundeei buruz galdetzen dute. Azken honen inguruan, azkenekoz ospatu ziren hauteskundeetan parte hartu zuten hautesleen zerrenda eskatzen dute eta baita ere, udal zinegotzien zerrenda, zehazki, horien artean nork dakien idazten edo-eta irakurtzen eta nork ez da jakin nahi dutena. Erlijioari dagozkien galderen artean, aipatutako hilerriaren eta eskolen galderarekin batera, zenbat eliza dauden eta horien egoerari buruzko informazioa bidaltzeko eskatzen dute. Azkenik, herriko ekonomiari dagokionean, ea Udalak diru mailegurik kontratatuta duen eta baiezkoa bada, zenbatekoa eta zertarako den jakin nahi dute; bestalde, feria edo merkatua ospatzen den galdetzen dute, noiz, non eta ekonomikoki zenbateko garrantzia duen azaldu beharko du alkateak; herri ustiapenerako bideratuta dauden ondasunen zabalera eta garrantzia ere bai; abeltzaintzako animalia kopurua eta zertarako erabiltzen den bakoitza; eta urteko zenbat sagar jasotzen diren ere galdetzen dute inkesta honetan. Ez dira ez, edonolako gaiak hemen jasotzen direnak. Gobernadoreak hilabeteko epea ematen die alkateei erantzuteko eta Adunak 1879ko azaroaren 11an bidaltzen ditu bere erantzunak, sakonki erantzun duela dio gainera, agindu zaiona egoki betez.

Udalak emandako erantzunei esker XIX. mende amaierako Aduna irudikatu dezakegu. Alkatearen arabera Udalak ez du diru mailegurik eskatu, bertan ez da feria edo merkaturik ospatzen eta dirudienez, urte horretan ez zen sagar ekoizpenik egon. Abereak eta herri ustiapenerako lurrak ordea, bazeuden. Abereei buruz datu zehatzak eskaintzen ditu: ez zegoen zaldi edo mandorik, baina 20 asto, 150 behi, 180 ardi, 10 ahuntz eta 80 txerri zeuzkaten erregistratuta, batzuk gizentzeko zirelarik (mota honetako animali bakoitzaren balioa 150 pezetakoa izango zen) eta beste batzuk ugalketa eta lanerako erabiliko ziren (160 pezetako balio zuen helburu hauetara bideratutako animalia bakoitzak). Herri lurren inguruan zera dio alkateak “aunque de mucha importancia para el pueblo y su vecindario son de poco valor”, 155 hektarea ziren, 22.538 pezetako balioarekin eta otadiz, larreez eta hariztiez egongo ziren osatuta gehienbat. Erlijioari buruzko galderei erantzuna ematean, hilerri bakarra dagoela esaten du, pertsona katolikoentzat bakarrik, gainontzeko pertsonentzat ez da egongo eta ez da egongo ere elkarte katolikorik. Hori bai, Nuestra Señora de la Asunción parrokiarekin batera, San Andres ermita aipatzen da. Ermita honen inguruan ez dugu aipamen gehiago aurkitu eta harritzen digu Santa Kruz ermitaren aipamenik ez egotea galdeketako puntu honetan. Azkenik, Udal zerbitzuekin erlazionatuta, hezkuntzari dagokionean eskola publiko bat bakarrik dagoela dio alkateak, hau da, ez da egongo eskola katolikorik ez eta pribaturik. Horretaz gain, suteen aurkako zerbitzurik ere ez du Udalak eta mediku zerbitzua Villabonako herriarekin lotuta egongo da (gai honi buruz sakonago hitz egingo dugu beste berri batean). Ostalaritza zerbitzua bazegoen, herrigunean bertan egongo zen kokatua, izan ere, baserriak herriko plazatik urruti zeuden. Azkenik, 1879ko maiatzean ospatu ziren hauteskundeetako hautesle erroldan 60 pertsona zeuden zerrendatuta baina antza denez, 7k bakarrik hartu zuten parte: “El número de electores que aparece en la lista para las elecciones municipales es de sesenta habiendo tomado parte en las celebradas el mes de Mayo siete electores”, parte hartze eskasa beraz; beste aldetik, zinegotziei buruz, pertsona batek izan ezik beste guztiek zekiten bai idazten bai irakurtzen.

Balio informatibo handikoak izango dira beraz, mota honetako galdeketak. Jatorrizko garaian kontrol moduan eta estatistikak egiteko erabiliak izango ziren arren, gaur egun balio hori galdu eta garai hartako Aduna marrazteko puntadak eskaintzen dizkigute.


Amaia Mendizabal